Με τα λόγια του Οδυσσέα

Στο τμήμα ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης του μουσείου Μet εκτίθεται το σπάραγμα (στο κέντρο). Ο πάπυρος, καθώς και άλλα αντικείμενα που ακολο...

Στο τμήμα ελληνικής και ρωμαϊκής τέχνης του μουσείου Μet εκτίθεται το σπάραγμα (στο κέντρο). Ο πάπυρος, καθώς και άλλα αντικείμενα που ακολουθούν τα ίχνη του ταξιδιού του Οδυσσέα, παρουσιάστηκε πρόσφατα. [Credit: Rebecca Scgear / Courtesy of the MET]

Με μια έξυπνη κίνηση που θέλησε να επωφεληθεί από την επιτυχία της κινηματογραφικής «Οδύσσειας» του Κρίστοφερ Νόλαν, το Μητροπολιτικό Μουσείο της Νέας Υόρκης (Μet) έφερε πρόσφατα στο προσκήνιο επτά αντικείμενα από τις συλλογές του που ακολουθούν τα ίχνη του ταξιδιού του Οδυσσέα. Μεταξύ των νέων εκθεμάτων περιλαμβάνεται ένα σπάραγμα παπύρου που χαρακτηρίζεται από τους επιμελητές του μουσείου ως ο παλαιότερος σωζόμενος πάπυρος με στίχους της «Οδύσσειας». Το σπάραγμα έχει στην κατοχή του το Μet από το 1909 –ήταν δωρεά του Egypt Exploration Fund– αλλά έμεινε στις αποθήκες του πάνω από έναν αιώνα. Περιέχει ορισμένους επιπλέον στίχους, που δεν περιλαμβάνονται στην καθιερωμένη εκδοχή του έπους και οι οποίοι, σύμφωνα με τους επιμελητές, οφείλονται στις απαγγελίες διαφορετικών αοιδών που ενίοτε εμπλούτιζαν τις ιστορίες.

Ο πάπυρος, που χρονολογείται μεταξύ του 285 και 250 π.Χ., εκτίθεται πλέον στην αίθουσα 162, στο τμήμα Ελληνικής και Ρωμαϊκής Τέχνης του μουσείου. Προερχόμενος από τον αρχαιολογικό χώρο του El Hibeh (την αρχαία Αγκυρών πόλιν) της Αιγύπτου, το τμήμα αυτό βρέθηκε από τους διάσημους παπυρολόγους του 20ού αιώνα Μπέρναρντ Πάιν Γκρένφελ και Αρθουρ Σάριτζ Χαντ, και πρωτοδημοσιεύτηκε το 1906, όπως λέει στην «Κ» ο Αντώνιος Ρεγκάκος, ακαδημαϊκός και ομότιμος καθηγητής αρχαίας ελληνικής φιλολογίας στο ΑΠΘ.

Περιέχει τμήματα των στίχων 41 έως 68 της 20ής ραψωδίας της «Οδύσσειας» (ραψωδία υ), στους οποίους ο Οδυσσέας συνομιλεί με την προστάτιδά του, τη θεά Αθηνά, και της εκφράζει τον προβληματισμό του για το αν θα καταφέρει να εξολοθρεύσει τους μνηστήρες της Πηνελόπης. Η Αθηνά τον διαβεβαιώνει για τη βοήθειά της, ο Οδυσσέας αποκοιμιέται, και η σκηνή αλλάζει: μεταφερόμαστε στο δωμάτιο της Πηνελόπης που μόλις έχει ονειρευτεί ότι ο Οδυσσέας κοιμόταν δίπλα της. Ξυπνάει και κλαίγοντας εύχεται η θεά Αρτεμη να τη σκότωνε προκειμένου να συναντήσει τον νεκρό, όπως πιστεύει, σύζυγό της στον Κάτω Κόσμο.

Παπυρικό απόσπασμα με στίχους από την «Οδύσσεια» του Ομήρου, περίπου 285–250 π.Χ.. [Credit: The Metropolitan Museum of Art, New York]

«Ο πάπυρος του Met ενδέχεται όντως να είναι ο αρχαιότερος ομηρικός πάπυρος της πρώιμης ελληνιστικής –πτολεμαϊκής– περιόδου, και παρουσιάζει όλα τα στοιχεία που χαρακτηρίζουν γενικότερα τους ομηρικούς παπύρους εκείνης της εποχής», σχολιάζει ο κ. Ρεγκάκος. «Το κείμενο που προσφέρουν αυτοί οι πάπυροι διαφέρει συχνά από το κείμενο της “Οδύσσειας” και της “Ιλιάδας”, έτσι όπως το συγκροτούμε με βάση τα μεσαιωνικά χειρόγραφα των δύο επών. Οι διαφορές στη φρασεολογία είναι συνήθως μικρές και χωρίς ιδιαίτερη σημασία· πιο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι οι πάπυροι εκείνης της εποχής περιέχουν πρόσθετους στίχους –πάντα σε σχέση με το κείμενό μας–, που όμως και αυτοί δεν μεταβάλλουν σημαντικά το νόημα ή το περιεχόμενο των δύο επών». Στην περίπτωσή μας ο πάπυρος (Ρ.Hibeh 23 στη φιλολογική ορολογία) φαίνεται να περιέχει δύο «πρόσθετους» στίχους και «παραλείπει» έναν, μας επισημαίνει ο ίδιος.

Φιλολογικό ερώτημα

Μολονότι λοιπόν δεν πρόκειται για νέο εύρημα, ούτε αλλάζει την εικόνα μας για το συγκεκριμένο ποίημα, ο πάπυρος του Met εγείρει ένα ενδιαφέρον φιλολογικό ερώτημα: πώς διαμορφώθηκε και πώς μεταδόθηκε το ομηρικό έπος από τα βάθη της αρχαιότητας στο παρόν, στην κειμενική μορφή που γνωρίζουμε σήμερα; Πριν από τους παπύρους του 3ου αι. π.Χ., πριν από τους περίφημους Αλεξανδρινούς φιλολόγους του ομηρικού έργου και τον εξέχοντα γραμματικό, κριτικό και ερμηνευτή Αρίσταρχο τον Σαμοθράκα, ποιος μαρτυρείται ως ο παλαιότερα σωζόμενος στίχος της «Οδύσσειας»;

«Πρόκειται μόνο για λίγες λέξεις χαραγμένες σε ένα αγγείο, χωρίς να είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε με βεβαιότητα τον σκοπό για τον οποίο γράφτηκαν», απαντά στην ερώτηση της «Κ» ο καθηγητής αρχαίας ελληνικής φιλολογίας του ΑΠΘ Χρήστος Τσαγγάλης. «Αυτό το μικρό θραύσμα μελανόμορφης κύλικας από την αρχαία Ολβία του Εύξεινου Πόντου, στη βόρεια ακτή της Μαύρης Θάλασσας, αποτελεί ίσως το πρωιμότερο υλικό τεκμήριο για τη γραπτή παράδοση της “Οδύσσειας”».

Το σωζόμενο κείμενο σε μετάφραση είναι: «Ενας άνεμος, φέρνοντάς με από την Ιλιο, με οδήγησε στους Κίκονες». Πρόκειται για τον στίχο 39 της ένατης ραψωδίας της «Οδύσσειας», και βρίσκεται στην αρχή της μεγάλης πρωτοπρόσωπης αφήγησης του Οδυσσέα, όπως εξηγεί ο κ. Τσαγγάλης.

Το εύρημα που χρονολογείται από το 1959 και προέκυψε από ανασκαφή του Αρχαιολογικού Ινστιτούτου της Ακαδημίας των Επιστημών της Σοβιετικής Ενωσης, είναι σημαντικό επειδή αποτελεί άμεση υλική μαρτυρία για τη διάδοση και την πρόσληψη της ομηρικής ποίησης. Οπως επισημαίνει ο καθηγητής, «δεν έχουμε απλώς την ένδειξη ότι οι κάτοικοι της Ολβίας γνώριζαν τον Ομηρο· έχουμε ένα συγκεκριμένο στίχο της Οδύσσειας χαραγμένο πάνω σε αντικείμενο καθημερινής χρήσης».

Ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι το γεγονός ότι ο στίχος δεν αποτελεί κάποιο γνωμικό ή μια μεμονωμένη φράση. Είναι ο πρώτος στίχος της αφήγησης του Οδυσσέα στους Φαίακες για τις περιπέτειές του μετά την άλωση της Τροίας. Η παρουσία αυτού ακριβώς του στίχου στην Ολβία έχει οδηγήσει τους μελετητές στην υπόθεση ότι το συγκεκριμένο τμήμα του έπους μπορεί να είχε αποκτήσει ιδιαίτερη φήμη και ίσως να μπορούσε να απαγγέλλεται αυτόνομα.

«Η επιγραφή λοιπόν, που δημοσιεύεται στην επιστημονική έκδοση Supplementum Epigraphicum Graecum, με τον αριθμό 30.933, είναι ίσως η πρωιμότερη άμεσα μαρτυρημένη γραπτή παράθεση στίχου της “Οδύσσειας”», υπογραμμίζει ο κ. Τσαγγάλης. «Δεν αποτελεί, προφανώς, κατάλοιπο ενός “χειρογράφου” του Ομήρου. Η αξία της βρίσκεται αλλού: προσφέρει μια εξαιρετικά πρώιμη και συγκεκριμένη εικόνα της γραπτής μετάδοσης και της πολιτισμικής πρόσληψης του έπους στον ελληνικό κόσμο».

Πηγή: Μ. Βασιλειάδου, Καθημερινή