Δεν ψάρευαν οργανωμένα οι Μυκηναίοι; Οι πινακίδες με Γραμμική Β δεν αναφέρουν την αλιεία στην αρχαία Ελλάδα πριν από την κατάρρευση των ανακτόρων της Εποχής του Χαλκού

Λεπτομέρεια σκηνής αλιείας που απεικονίζεται στην υδρία από τα Απλώματα, της Νάξου. [Credit: S. Privitera / Υπουργείο Πολιτισμού Ελλάδας] Δύ...

Λεπτομέρεια σκηνής αλιείας που απεικονίζεται στην υδρία από τα Απλώματα, της Νάξου. [Credit: S. Privitera / Υπουργείο Πολιτισμού Ελλάδας]

Δύο αγγεία διακοσμημένα με σκηνές συλλογικής αλιείας, που ανακαλύφθηκαν στη Νάξο και στον Κύνο, αποκαλύπτουν ότι η δραστηριότητα αυτή δεν ήταν περιθωριακή, αλλά μάλλον ένα εξειδικευμένο επάγγελμα με κοινωνικό κύρος τον 12ο αιώνα π.Χ.

Για δεκαετίες, οι ιστορικοί θεωρούσαν την αλιεία ως δευτερεύουσα οικονομική δραστηριότητα στον μυκηναϊκό πολιτισμό της Εποχής του Χαλκού. Η απουσία αναφορών σε αυτή την πρακτική στις πινακίδες Γραμμικής Β, τα διοικητικά αρχεία των ανακτόρων, φαινόταν να επιβεβαιώνει ότι η αλιεία κατείχε δευτερεύουσα θέση στην οικονομία των ανακτόρων, η οποία κυριαρχούνταν από τη γεωργία, την κτηνοτροφία και τον έλεγχο των πρώτων υλών.

Ωστόσο, μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Thiasos από τον αρχαιολόγο Santo Privitera, του Πανεπιστημίου της Μπολόνια, αμφισβητεί αυτή την παραδοσιακή άποψη. Μέσα από μια λεπτομερή ανάλυση δύο αγγείων διακοσμημένων με σκηνές αλιείας, που χρονολογούνται στην περίοδο γνωστή ως   Μεσο-Υστεροελλαδική Γ (ΜΥΕ Γ) (περίπου 12ος αιώνας π.Χ.), ο ερευνητής αποδεικνύει ότι, αντί να αποτελεί δευτερεύουσα ασχολία, η αλιεία με δίχτυα ήταν μια σύνθετη, οργανωμένη δραστηριότητα με βαθιά κοινωνική σημασία στις παράκτιες κοινότητες που άνθισαν μετά την κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων.

Τα δύο βασικά ευρήματα αυτής της έρευνας προέρχονται από τοποθεσίες που χωρίζονται από εκατοντάδες χιλιόμετρα θάλασσας: μια μικρή υδρία που βρέθηκε σε έναν τάφο στο νεκροταφείο των Απλωμάτων στο νησί της Νάξου, και θραύσματα ενός κρατήρα που ανακαλύφθηκαν στον παραθαλάσσιο οικισμό του Κύνου, στην ανατολική Λοκρίδα (κεντρική Ελλάδα). Και τα δύο ανήκουν στην ίδια περίοδο και μοιράζονται ένα εξαιρετικό θέμα: τη ρεαλιστική απεικόνιση μιας ομάδας ανθρώπων που εργάζονται με ένα μεγάλο αλιευτικό δίχτυ.

Μια υδρία από τη μέση φάση της Υστεροκυκλαδικής ΙΙΙΓ περιόδου διακοσμημένη με σκηνή αλιείας με δίχτυ, που βρέθηκε σε τάφο στα Απλώματα της Νάξου.
[Credit: Βλαχόπουλος 2006]

Εικόνες που αφηγούνται μια ιστορία

Το αγγείο από τη Νάξο, που δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1996 από την Όλγα Χατζηαναστάσιου, απεικονίζει στη διακοσμητική του ζώνη έξι άτομα διατεταγμένα σε δύο σειρές να τραβούν ένα χοντρό σχοινί τυλιγμένο σε μεγάλες σπείρες. Στη δεξιά πλευρά της σκηνής, έξι μεγάλα ψάρια, πιθανώς τόνοι, εμφανίζονται περικυκλωμένα από το δίχτυ. Η σκηνή απεικονίζεται από εναέρια προοπτική, με τους άνδρες στην ακτή και τα ψάρια στο νερό.

Σύμφωνα με την επανερμηνεία του Privitera, ένα καμπυλόγραμμο μοτίβο σε σχήμα ρόμβου που είναι ζωγραφισμένο στη σκηνή, το οποίο αρχικά θεωρήθηκε αφηρημένο, θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει μια μικρή βάρκα όπως φαίνεται από ψηλά, μια λεπτομέρεια που θα ενίσχυε τον ρεαλισμό της σκηνής και θα εξηγούσε τη λογιστική της αλιευτικής επιχείρησης.

Η σκηνή που απεικονίζεται στον κρατήρα του Κυνού, η οποία δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά το 1999 από τη Φανουρία Δακορώνια, είναι ακόμη πιο σαφής. Αν και το αγγείο είναι σε μεγάλο βαθμό κατακερματισμένο, η ανασύστασή του αποκαλύπτει τουλάχιστον έξι άτομα, επίσης διατεταγμένα σε δύο συμμετρικές σειρές, τα οποία κρατούν τα άκρα ενός σχοινιού.

Το δίχτυ απεικονίζεται καθαρά, και μέσα σε αυτό κολυμπούν ψάρια διαφόρων μεγεθών. Επιπλέον, το δίχτυ είναι εφοδιασμένο με μικρές κυκλικές προεξοχές που οι αρχαιολόγοι αναγνωρίζουν αναμφισβήτητα ως βαρίδια, προορισμένα να κρατούν το δίχτυ τεντωμένο και κοντά στον βυθό.

Σκηνή που απεικονίζει ψάρεμα με δίχτυ, σε θραύσμα κρατήρα της Μέσης Ύστερης Ελλαδικής ΙΙΙΓ (ΥΕ ΙΙΙΓ) περιόδου, που βρέθηκε στον Κύνο (ανατολική Λοκρίδα). [Credit: Δακορώνια, Κουνούκλας 2015]

Παραδοσιακή τεχνική: με κυκλικά δίχτυα 

Αλλά, τι είδους αλιεία απεικονίζουν αυτές οι εικόνες; Ο Privitera στρέφεται στη συγκριτική εθνογραφία και την πειραματική αρχαιολογία για να προσδιορίσει την τεχνική. Πρόκειται για την αλιεία με κυκλικά δίχτυα, μια μέθοδο που χρησιμοποιεί ένα συρτό δίχτυ, το οποίο χειρίζεται κανείς από την ακτή.

Η μέθοδος απαιτεί ένα σκάφος που μεταφέρει το δίχτυ στη θάλασσα, περιγράφοντας ένα ημικύκλιο για να περικυκλώσει ένα κοπάδι ψαριών, ενώ το ένα άκρο του διχτυού παραμένει στην παραλία. Μόλις ολοκληρωθεί η περικύκλωση, το δίχτυ σύρεται πίσω στην ξηρά από μια ομάδα ανδρών από την ακτή, συλλαμβάνοντας έτσι τα ψάρια.

«Αυτή η ακολουθία ενεργειών αντικατοπτρίζεται αποτελεσματικά στις δύο σκηνές από τη Νάξο και τον Κύνο, οι οποίες φαίνεται να απεικονίζουν την τελική στιγμή, δηλαδή το τράβηγμα του διχτυού και την αλίευση από την ομάδα των ψαράδων», εξηγεί ο Privitera στο άρθρο του.

Αυτή η τεχνική, μακριά από το να αποτελεί εφεύρεση της μεταπαλατιακής περιόδου, είχε ήδη τεκμηριωθεί. Η ανακάλυψη πολυάριθμων σετ μολύβδινων βαρών διχτυών σε παλαιότερα αρχαιολογικά πλαίσια (από τον 14ο αιώνα π.Χ.) σε μέρη όπως η ακρόπολη του Γλά, στη Βοιωτία, ή σε τάφους στην Κρήτη, την Αστυπάλαια και την Αττική, αποδεικνύει ότι η αλιεία με δίχτυα μεγάλης κλίμακας ήταν γνωστή πρακτική. Ωστόσο, αυτό που αλλάζει ριζικά τον 12ο αιώνα π.Χ. είναι η αναπαράστασή της στην τέχνη και, ως εκ τούτου, η κοινωνική της προβολή.

Σύνολο μολύβδινων βαρών για αλιευτικά δίχτυα που βρέθηκαν στη νεκρόπολη των Καλυβιών, κοντά στη Φαιστό της Κρήτης.
[Credit: S. Privitera / Υπουργείο Πολιτισμού Ελλάδας]

Δεξίωση και κύρος: το ψάρεμα ως δείκτης ταυτότητας

Για να κατανοήσει την πραγματική σημασία αυτών των σκηνών, ο Privitera δεν περιορίζεται στην ανάλυση των εικόνων, αλλά μελετά επίσης τα αντικείμενα στα οποία είναι ζωγραφισμένα και τα πλαίσια στα οποία ανακαλύφθηκαν.

Το αγγείο της Νάξου είναι μια υδρία, ένα εξαιρετικά εξειδικευμένο κεραμικό σχήμα εξοπλισμένο με φίλτρο στο στόμιο, το οποίο οι αρχαιολόγοι συνδέουν με την κατανάλωση ζυμωμένων ποτών ή αφεψημάτων σε τελετουργικά πλαίσια. Ο τάφος στα Απλωμάτα, όπου βρέθηκε, περιείχε ένα πλήρες σετ συμπόσιου, με ρυτά (σκεύη σπονδής), κανάτες και κύπελλα. Εν τω μεταξύ, ο κρατήρας του Κύνου είναι ένα κατ' εξοχήν σκεύος που προοριζόταν για την ανάμειξη κρασιού και νερού σε συμπόσια ή κοινοτικά συμπόσια.

«Όχι μόνο η λειτουργία των αγγείων, αλλά και το πλαίσιο στο οποίο βρέθηκαν, υποδηλώνουν ότι αυτές οι απεικονίσεις συνδέονταν με εορταστικές εκδηλώσεις», υποστηρίζει ο αρχαιολόγος. Στην περίπτωση της Νάξου, έχει επίσης ανακαλυφθεί ένας εξαιρετικός τάφος στην κοντινή περιοχή Καμίνι, ο οποίος περιέχει, μαζί με χρυσά κοσμήματα και χάλκινες αιχμές δόρατος, ένα σετ μολύβδινων βαρών για δίχτυα. Πρόκειται πιθανώς για την ταφή ενός εξέχοντος ατόμου, ενός τοπικού ήρωα, στην οποία τα αλιευτικά εργαλεία εμφανίζονται στο ίδιο επίπεδο με τα όπλα, παραδοσιακά σύμβολα κύρους και εξουσίας.

Αυτή η σύνδεση μεταξύ αλιείας, όπλων και συμποσίων οδηγεί τον Privitera σε ένα θεμελιώδες συμπέρασμα: οι σκηνές δεν απεικονίζουν μια ισότιμη κοινότητα αλιέων, όπως είχαν υποδείξει ορισμένοι μελετητές, αλλά αντανακλούν μάλλον την ύπαρξη εξειδικευμένων ομάδων, πιθανώς υπό την ηγεσία ατόμων που κατείχαν τα μέσα παραγωγής (τα δίχτυα, το σκάφος) και οργάνωναν τις αποστολές.

«Η απουσία αρχηγού ή αρχής στις δύο σκηνές μπορεί να είναι μόνο φαινομενική», προειδοποιεί ο Privitera. «Δεν αποκλείεται ότι η προμήθεια, η διαχείριση και ίσως ακόμη και η ιδιοκτησία των απαιτούμενων «μέσων παραγωγής», όπως δίχτυα, μεταλλικά εργαλεία και, πιθανότατα, μια βάρκα, ήταν αρμοδιότητα συγκεκριμένων ατόμων, στα οποία θα μπορούσε να αποδοθεί κεντρικός ρόλος στην οργάνωση της αλιευτικής δραστηριότητας».

Το τέλος μιας εποχής και η ανάδυση νέων ηγετικών δυνάμεων

Η κατάρρευση των μυκηναϊκών ανακτόρων γύρω στο 1200 π.Χ. οδήγησε σε μια βαθιά κοινωνική αναδιάρθρωση. Οι άκαμπτες ανακτορικές ιεραρχίες έδωσαν τη θέση τους σε πιο τοπικές μορφές οργάνωσης, όπου η εξουσία δεν πήγαζε πλέον τόσο από μια διοικητική θέση όσο από το κύρος και την ικανότητα κινητοποίησης πόρων και ανθρώπων. Σε αυτό το νέο πλαίσιο, δραστηριότητες όπως η ναυσιπλοΐα, ο πόλεμος και, όπως δείχνει η παρούσα μελέτη, η αλιεία, έγιναν πυλώνες για τη νομιμοποίηση των νέων ελίτ.

Ο ίδιος ο Κύνος, ένας παράκτιος οικισμός, έχει αποδώσει άλλα κεραμικά θραύσματα που απεικονίζουν πολεμικά πλοία με οπλισμένους πολεμιστές. Ο συνδυασμός αυτών των πολεμικών θεμάτων με σκηνές αλιείας στο πλαίσιο της ίδιας υλικής κουλτούρας του συμποσίου υποδηλώνει ότι, στη συνείδηση αυτών των κοινοτήτων, οι ναυτικές δεξιότητες τόσο για τον πόλεμο όσο και για την απόκτηση πόρων ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες.

«Οι εικόνες που απεικονίζονται στα εκλεκτά κεραμικά αγγεία συνδυάζουν μια κουλτούρα για την οποία η ναυτική δραστηριότητα και οι συγκρούσεις αποτελούσαν μέρος μιας κοινής νοοτροπίας, τόσο για τους αγγειογράφους όσο και για όσους χρησιμοποιούσαν αυτά τα αγγεία κατά τη διάρκεια ενός συμποσίου», αναφέρει ο Privitera, παραθέτοντας τον ερευνητή A.R. Knodell.

Μακριά από την ειδυλλιακή εικόνα μιας παράκτιας ασχολίας, οι σκηνές από τη Νάξο και τον Κύνο μαρτυρούν εξειδικευμένη εργασία, συντονισμένη προσπάθεια και την ανάδυση νέων κοινωνικών αξιών. Η παρουσία αυτών των θεμάτων σε αγγεία που χρησιμοποιούνταν σε συμπόσια, καθώς και η συνύπαρξή τους σε τάφους μαζί με όπλα και αντικείμενα πολυτελείας, υποδηλώνει ότι η αλιεία είχε πάψει να αποτελεί μια αόρατη δραστηριότητα και είχε μετατραπεί σε πηγή κύρους και δείκτη ταυτότητας για τις μεταπαλατιακές παράκτιες ελίτ του Αιγαίου.

«Τελικά, αυτοί [οι ηγέτες] μπορεί να μην είχαν καν συμμετάσχει άμεσα σε αλιευτικές δραστηριότητες, αλλά, κατά πάσα πιθανότητα, κατείχαν κατά τη διάρκεια της ζωής τους αγγεία όπως η υδρία της Νάξου και ο κρατήρας του Κύνου και, μετά το θάνατό τους, θάφτηκαν μαζί με τα σετ συμποσίων που τους είχαν βοηθήσει να γίνουν εξέχοντες μέσα στις αντίστοιχες κοινότητές τους», καταλήγει ο Privitera.

Η μελέτη αυτών των δύο μοναδικών αγγείων προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να κατανοήσουμε πώς οι ελληνικές κοινότητες αναδιαμόρφωσαν τον εαυτό τους μετά το τέλος μιας εποχής, βρίσκοντας στη θάλασσα όχι μόνο ένα μέσο διαβίωσης, αλλά και μια νέα πηγή δύναμης και κοινωνικού νοήματος.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

S. Privitera, Rappresentare la pesca nell’Egeo postpalaziale: iconografia, tecnologia e proiezioni sociali. Thiasos 15, 2026, pp. 71-82

Πηγή: LBV Magazine