Το υδατογράφημα του Κολοκοτρώνη, το πρώτο εισιτήριο των Ολυμπιακών Αγώνων και το «περφορέ» του τραμ

Πώς η συντήρηση τριών ιστορικών αντικειμένων, μεταξύ των οποίων και μία επιστολή του Γέρου του Μοριά, που φιλοξενούνται στο Μουσείο Τύπου τη...

Πώς η συντήρηση τριών ιστορικών αντικειμένων, μεταξύ των οποίων και μία επιστολή του Γέρου του Μοριά, που φιλοξενούνται στο Μουσείο Τύπου της Πάτρας, «φώτισε» άγνωστες πτυχές της ελληνικής ιστορίας.

Καθώς η επιστολή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη βρισκόταν πάνω στη φωτεινή τράπεζα του εργαστηρίου, ο Τρύφωνας Τρυφωνόπουλος παρατήρησε πάνω στο χαρτί κάτι που δεν ήταν ορατό με γυμνό μάτι. Ανάμεσα στις ίνες του, κάτω από το δυνατό φως, ξεχώριζε ένα υδατογράφημα, που έως εκείνη τη μέρα κανείς δεν γνώριζε για την ύπαρξή του. Αυτή η ιδιότυπη σφραγίδα που απεικόνιζε τρία κεφάλια βοδιού (trois têtes de bœufs) δεν ήταν άλλη από την «κρυμμένη υπογραφή» ενός χαρτοποιείου. 

«Η εύρεση του υδατογραφήματος και η ταύτισή του χρονικά με την περίοδο που γράφτηκε η επιστολή από τον ήρωα της Ελληνικής Επανάστασης διασφαλίζουν και τη γνησιότητά της», τονίζει στην «Κ» ο κ. Τρυφωνόπουλος, συντηρητής αρχειακού υλικού και βιβλίου στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας, που ανέλαβε να αποκαταστήσει αυτό το ιστορικό τεκμήριο διά χειρός Κολοκοτρώνη.

Η επιστολή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη προς τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση (1827) στο εργαστήριο της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας, όπου έγινε η συντήρησή της. [Αρχείο: Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας]

Η επιστολή, η οποία ανήκει στη συλλογή του Μουσείου Τύπου της Ενωσης Συντακτών Ημερησίων Εφημερίδων Πελοποννήσου, Ηπείρου και Νήσων (ΕΣΗΕΠΗΝ), απευθύνεται στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση του 1827. Σε αυτή, ο Γέρος του Μοριά ζητά την αποφυλάκιση Βαλτετσιωτών που κρατούνταν στην Αθήνα, προκειμένου να λάβουν μέρος στον Αγώνα. Μάλιστα, όπως παρατηρεί ο κ. Τρυφωνόπουλος, ο Κολοκοτρώνης δεν υπογράφει ως αρχιστράτηγος ή με κάποιον άλλο στρατιωτικό τίτλο, αλλά ως «ο πατριώτης Θεόδωρος Κολοκοτρώνης».

Το υδατογράφημα ενδέχεται να «φωτίσει» τις εμπορικές οδούς μέσα από τις οποίες διακινούνταν στην επαναστατημένη Ελλάδα χαρτιά υψηλής ποιότητας από ευρωπαϊκές χαρτοποιίες.

Η ίδια η επιστολή ωστόσο έκρυβε και μία ακόμη μεγάλη έκπληξη για τον συντηρητή της. «Θα περίμενε κανείς ότι το υδατογράφημα θα παρέπεμπε στην Κωνσταντινούπολη, δεδομένου ότι το οθωμανικό χαρτί αποτελούσε λάφυρο πολέμου και είχε χρησιμοποιηθεί στην Α΄ και τη Γ΄ Εθνοσυνέλευση της Επανάστασης. Από μία πρώτη έρευνα όμως που κάναμε, φάνηκε ότι το συγκεκριμένο χαρτί, που χρονολογείται στα τέλη του 18ου ή αρχές του 19ου αιώνα, προέρχεται από χαρτοποιείο της Ιταλίας, της Γαλλίας ή της επικράτειας της Αυστρίας», σημειώνει, τονίζοντας πως το υδατογράφημα στο έγγραφο ενδέχεται να «φωτίσει» τις εμπορικές οδούς μέσα από τις οποίες διακινούνταν στην επαναστατημένη Ελλάδα χαρτιά υψηλής ποιότητας από ευρωπαϊκές χαρτοποιίες.

Κατά τη συντήρηση αποκαλύφθηκε το υδατογράφημα με τα τρία κεφάλια βοδιού (trois têtes de bœufs), που φέρεται να προέρχεται από ευρωπαϊκή χαρτοποιία εκείνης της περιόδου. [Αρχείο: Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας]

«Είναι ένα νήμα που μπορεί να οδηγήσει τους ερευνητές να αναζητήσουν τους τρόπους με τους οποίους προσωπικότητες της Επανάστασης έβρισκαν πρόσβαση σε αυτά», τονίζει ο κ. Τρυφωνόπουλος. Το ιστορικό έγγραφο αποτελεί ένα από τα τρία τεκμήρια που το Μουσείο Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ εμπιστεύθηκε στην Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας για εργασίες αποκατάστασης, με αφορμή τα εκατό χρόνια από την ίδρυση της Ενωσης και τα εβδομήντα από την ίδρυση του Μουσείου. Στο εργαστήριο μεταφέρθηκαν επίσης το πρώτο εισιτήριο των σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 κι ένα σπάνιο εισιτήριο του τραμ της Πάτρας των αρχών του 20ού αιώνα.

Και στις τρεις περιπτώσεις, οι εργασίες συντήρησης, οι οποίες δεν περιορίστηκαν στην εξυγίανση του χαρτιού, αποκάλυψαν στοιχεία που μέχρι σήμερα παρέμεναν αθέατα επιβεβαιώνοντας, όπως λέει ο κ. Τρυφωνόπουλος, ότι σχεδόν πάντα «τα τεκμήρια έχουν να σου δώσουν πληροφορίες, αρκεί να ξέρεις πού να ψάξεις».

Το υδατογράφημα στην επιστολή του Κολοκοτρώνη είναι πλέον ορατό κάτω από το φως του ήλιου.

Η «αόρατη» υπογραφή

Αυτό συνέβη και με το εισιτήριο των πρώτων σύγχρονων Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας του 1896, που ανήκει στο Μουσείο Τύπου. Κατά τη διάρκεια των εργασιών, ο συντηρητής εντόπισε στην πίσω όψη του μια αχνή χειρόγραφη σημείωση, σχεδόν αόρατη στο γυμνό μάτι. «Αφού ολοκλήρωσα τη συντήρηση, άρχισα να το παρατηρώ πιο προσεκτικά. Σκέφτηκα ότι αν είχα ένα εισιτήριο από μια συναυλία, δεν θα υπέγραφα ο ίδιος πάνω του. Αυτό ήταν που με έβαλε σε σκέψεις», λέει.

Αναζητήσαμε όλους τους Ολυμπιονίκες εκείνης της χρονιάς και με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης επεξεργαστήκαμε πιθανότητες ταύτισης των γραμμάτων με τους πρωταγωνιστές.

Με τη βοήθεια ειδικού εξοπλισμού και φασματικής ανάλυσης, η υπογραφή αποκαλύφθηκε σχεδόν στο σύνολό της, επιτρέποντας στον ειδικό να ξεκινήσει μια πρώτη διερεύνηση γύρω από την ταυτότητα του προσώπου που είχε υπογράψει πάνω στο ιστορικό εισιτήριο, αξιοποιώντας τα τέσσερα γράμματα που εμφανίστηκαν: BFCG.

Κατά τη διάρκεια συντήρησης του πρώτου εισιτηρίου των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 αποκαλύφθηκε μία άγνωστη μέχρι σήμερα υπογραφή.
 [Αρχείο: Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας]

«Αναζητήσαμε όλους τους Ολυμπιονίκες εκείνης της χρονιάς και με τη βοήθεια της τεχνητής νοημοσύνης επεξεργαστήκαμε πιθανότητες ταύτισης των γραμμάτων με τους πρωταγωνιστές, χωρίς πάντως να μπορέσουμε μέχρι σήμερα να οδηγηθούμε σε ασφαλή συμπεράσματα», λέει ο κ. Τρυφωνόπουλος.

«Αντιλαμβάνεστε ότι ένα εισιτήριο υπογεγραμμένο από έναν αξιωματούχο ή από έναν συμμετέχοντα έχει μια ιδιαίτερη βαρύτητα, ωστόσο εμείς δουλεύουμε με βάση την αντικειμενικότητα. Δεν θέλουμε να είναι, ντε και καλά, η υπογραφή κάποιου Ολυμπιονίκη. Θέλουμε να αποκλείσουμε ή να επιβεβαιώσουμε τα πιθανά σενάρια με βάση τα στοιχεία που έχουμε», ξεκαθαρίζει.

Το περφορέ εισιτήριο 

Ο Τρύφωνας Τρυφωνόπουλος είναι ο άνθρωπος που ανέλαβε να ζωντανέψει ένα ακόμη πολύτιμο τεκμήριο του Μουσείου Τύπου: το εισιτήριο του πρώτου τραμ της Πάτρας, στις αρχές του 20ού αιώνα, αξίας πέντε δραχμών. Ενα από τα στοιχεία που μέχρι σήμερα παρέμεναν κρυμμένα πίσω από την κορνίζα του Μουσείου ήταν η διάτρητη πλευρά του εισιτηρίου, η οποία μετά τις ειδικές εργασίες αποκαταστάθηκε.

«Σήμερα, είμαστε πλέον συνηθισμένοι στα ψηφιακά εισιτήρια. Ομως, αυτή η μικρή λεπτομέρεια μας θυμίζει ότι κάποτε το εισιτήριο ήταν με περφορέ, δηλαδή διάτρητο. Είναι μια πληροφορία που έχει τη δική της ιστορική αξία», σημειώνει ο ειδικός ο οποίος στέκεται στη σημασία της λειτουργίας του τραμ εκείνα τα χρόνια στην περιοχή. «Η Πάτρα στις αρχές του 20ού αιώνα ήταν στο “πικ” της, τόσο με το εμπόριο όσο και με τα υπερωκεάνια που έφευγαν γεμάτα μετανάστες. Ηταν η πύλη εξόδου της Ελλάδας προς την Αμερική», προσθέτει. 

Πάνω δεξιά: το εισιτήριο του τραμ της Πάτρας στις αρχές του 20ού αιώνα κόστιζε πέντε δραχμές. Η συντήρηση αποκάλυψε τη λεπτομέρεια της διάτρησης, που ήταν «κρυμμένη» μέσα σε κορνίζα. [Αρχείο: Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας]

Και στα τρία τεκμήρια προηγήθηκαν κάποιες ειδικές διεργασίες με χημική εξυγίανση του χαρτιού, καθώς και εργασίες δομικής αποκατάστασης με ειδικά ιαπωνικά χαρτιά σε σημεία όπου εντοπίστηκαν φθορές ή απώλεια υλικού. Ιδιαίτερη βαρύτητα, ωστόσο, δόθηκε και στον τρόπο παρουσίασής τους, ώστε να είναι ταυτόχρονα ασφαλή και πλήρως προσβάσιμα στο κοινό.

«Τα παραδώσαμε στο Μουσείο με ειδικά σχεδιασμένες βάσεις στήριξης που επιτρέπουν την αμφίδρομη θέαση των τεκμηρίων, ακόμη και στις περιπτώσεις που η πληροφορία βρίσκεται και στις δύο όψεις τους, όπως στην επιστολή του Κολοκοτρώνη. Παράλληλα, τα τοποθετήσαμε σε ειδικά κατασκευασμένο αρχειακό κιβώτιο, κατάλληλο τόσο για τη φύλαξη όσο και για τη μεταφορά τους στις περιοδικές εκθέσεις του Μουσείου», καταλήγει ο κ. Τρυφωνόπουλος.

Πρώτος σταθμός η Κρήτη

Τα τρία τεκμήρια ήδη ταξίδεψαν στην Κρήτη, όπου η ΕΣΗΕΠΗΝ εγκαινίασε τις φετινές επετειακές εκδηλώσεις. Η πρόεδρος του Μουσείου Τύπου της Ενωσης, Μαρίνα Ριζογιάννη, τονίζει στην «Κ» ότι η επιλογή αποκατάστασης των συγκεκριμένων αντικειμένων δεν έγινε τυχαία.

«Και τα τρία αποτελούν πυλώνες της ελληνικής συλλογικής μνήμης. Η επιστολή του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη συνιστά πρωτογενή μαρτυρία της επαναστατικής περιόδου, συνδέοντας το Μουσείο μας με την εθνική παλιγγενεσία. Το εισιτήριο του πρώτου τραμ αποτυπώνει την αστική εξέλιξη και τον τεχνολογικό εκσυγχρονισμό της χώρας, ενώ το εισιτήριο των Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 αποτελεί ένα εμβληματικό τεκμήριο της διεθνούς αθλητικής αναγέννησης στην Αθήνα», σημειώνει η ίδια, τονίζοντας τη σημασία της αποδοχής του αιτήματός της από τη διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας, Ερωφίλη Κόλλια. 

«Η συντήρηση ήταν επιβεβλημένη, ώστε να ανακτήσουν τη δομική τους συνοχή και να μπορούν να μελετώνται. Με την αποκατάστασή τους, διασφαλίζουμε ότι τα τεκμήρια αυτά θα παραμείνουν διαθέσιμα για την έρευνα, προσφέροντας πολύτιμες πληροφορίες για την ιστορία του Τύπου, των κοινωνικών δομών και των σημαντικών προσωπικοτήτων του έθνους μας», σημειώνει. Η πρόεδρος του Μουσείου περιγράφει πώς αισθάνθηκε όταν σε ένα τηλεφώνημα ενημερώθηκε για τις τρεις σημαντικές ανακαλύψεις. «Ενιωσα μεγάλη συγκίνηση. Ηταν μια υπενθύμιση ότι η ιστορική έρευνα είναι μία διαρκής διαδικασία ανακάλυψης, που έρχεται να ενισχύσει τον ρόλο του Μουσείου μας ως θεματοφύλακα της εθνικής μνήμης», λέει η κ. Ριζογιάννη.

Η διευθύντρια της Εφορείας Αρχαιοτήτων Αχαΐας Ερωφίλη Κόλλια (αριστερά) παρέδωσε μαζί με τον συντηρητή βιβλίου και αρχειακού υλικού Τρύφωνα Τρυφωνόπουλο τα τρία ιστορικά τεκμήρια στην πρόεδρο του Μουσείου Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ Μαρίνα Ριζογιάννη. 

Η ίδια υπενθυμίζει ότι το Μουσείο Τύπου δεν διαθέτει πόρους και συντηρείται αποκλειστικά από τις εισφορές δημοσιογράφων-μελών της ΕΣΗΕΠΗΝ. Συνεπώς, η συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας αποτελεί, όπως λέει, αληθινό ορόσημο για το ίδρυμα. «Η σύμπραξη αυτή είναι καθοριστική για το μέλλον του Μουσείου μας, καθώς δεν διασφαλίζει απλώς τη μακροχρόνια φυσική επιβίωση των ιστορικών τεκμηρίων, πρωτίστως αναδεικνύει την υλική τους υπόσταση. Μέσα από ειδικές επεμβάσεις, προστατεύουμε την πολύτιμη αρχειακή μας συλλογή από τη φθορά του χρόνου, επιτρέποντας στα τεκμήρια να παραμείνουν ζωντανές μαρτυρίες της ιστορίας μας για τις επόμενες γενιές».

Τα τρία ιστορικά τεκμήρια μαζί με άλλα πολύτιμα εκθέματα του Μουσείου Τύπου της Πάτρας θα συνοδεύσουν τις επετειακές εκδηλώσεις της ΕΣΗΕΠΗΝ σε ολόκληρη τη χώρα.

Πηγή: Β. Κατεχάκη, Καθημερινή