Τα βυζαντινά ναυάγια στα ανοικτά των ακτών της Τουρκίας αποκαλύπτουν την άνθηση και την κρίση του εμπορίου, καθώς και έναν μέχρι τώρα άγνωστο τύπο αμφορέα

Φορτίο από το ναυάγιο του πλοίου «Knidos F». [Credit: Ocean Exploration Trust] Οι αρχαιολόγοι έχουν καταγράψει τρία ναυάγια φορτωμένα με αμφ...

Φορτίο από το ναυάγιο του πλοίου «Knidos F». [Credit: Ocean Exploration Trust]

Οι αρχαιολόγοι έχουν καταγράψει τρία ναυάγια φορτωμένα με αμφορείς που χρονολογούνται από τον 10ο έως τον 13ο αιώνα σε βαθιά νερά. Τα ευρήματα επιβεβαιώνουν τη σημασία της διαδρομής της Καρίας και καταδεικνύουν τη μετάβαση από μια περίοδο εμπορικής επέκτασης σε μια περίοδο συρρίκνωσης και πολιτικής αστάθειας.

Μεταξύ του 2010 και του 2012, μια διεθνής αποστολή υπό την ηγεσία του εξερευνητή Robert Ballard, επιβαίνοντας στο ωκεανογραφικό σκάφος «Ναυτίλος», διεξήγαγε έρευνα στον βυθό της νοτιοδυτικής Τουρκίας, ανοικτά της χερσονήσου Datça και της αρχαίας πόλης Κνίδου. Στόχος δεν ήταν μόνο η χαρτογράφηση του υποβρύχιου εδάφους ή η αξιολόγηση των επιπτώσεων της αλιείας με τράτες, αλλά και ο εντοπισμός και η καταγραφή βυθισμένων αρχαιολογικών ευρημάτων.

Το αποτέλεσμα ξεπέρασε τις προσδοκίες: εντοπίστηκαν 26 ναυάγια στην περιοχή της Κνίδου και άλλα 4 στα ανοικτά της Μαρμαρίδας, σε βάθη που κυμαίνονται από 100 έως 500 μέτρα. Μεταξύ αυτών, τρία έχουν ταυτοποιηθεί ως πλοία της βυζαντινής εποχής: τα ναυάγια που είναι γνωστά με την συμβατική ονομασία ως Knidos F, Knidos L και Knidos N.

Χάρη στη χρήση τηλεκατευθυνόμενων οχημάτων (ROV) εξοπλισμένων με κάμερες υψηλής ευκρίνειας και συστήματα σόναρ, οι αρχαιολόγοι μπόρεσαν να μελετήσουν αυτούς τους χώρους χωρίς να τους αγγίξουν, ακολουθώντας τις αρχές της Σύμβασης της UNESCO για την Προστασία της Υποβρύχιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς. Τα διαυγή νερά του νοτιοανατολικού Αιγαίου επέτρεψαν τη λήψη ευκρινών εικόνων και την πραγματοποίηση ακριβών μετρήσεων, με περιθώριο σφάλματος μόλις ενός ή δύο εκατοστών.

Θέση των ναυαγίων. [Credit: Dan Davis]

Τα τρία ναυάγια, τα οποία βρίσκονται σε βάθος άνω των 370 μέτρων σε επίπεδους, αμμώδεις βυθούς, έχουν διατηρήσει τα φορτία τους από αμφορείς — μεγάλα κεραμικά δοχεία που χρησιμοποιούνταν για τη μεταφορά κρασιού, ελαιολάδου, σιτηρών ή ψαριών. Η ανάλυση αυτών των ευρημάτων, σε σύγκριση με τις καθιερωμένες αρχαιολογικές ταξινομήσεις, κατέστησε δυνατή τη χρονολόγηση των ναυαγίων και την αποτύπωση του ιστορικού πλαισίου στο οποίο συνέβησαν. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύθηκαν στο περιοδικό Heritage, προσφέρουν μια μοναδική εικόνα της βυζαντινής ναυτιλίας μεταξύ του 10ου και του 13ου αιώνα, μιας περιόδου βαθιών οικονομικών και πολιτικών αλλαγών στη Μεσόγειο.

Knidos F: Ένα ομοιογενές και καλά διατηρημένο φορτίο

Το πρώτο από τα ναυάγια, το Knidos F, βρίσκεται περίπου 10 ναυτικά μίλια βορειοανατολικά της Κνίδου, μεταξύ της χερσονήσου Datça και του νησιού της Κω, σε βάθος 370 μέτρων. Η τοποθεσία του ναυαγίου εκτείνεται σε έκταση περίπου 12 επί 10 μέτρων πάνω σε αμμώδη βυθό. Εκεί, τα τηλεκατευθυνόμενα υποβρύχια οχήματα (ROV) μέτρησαν 545 αμφορείς άθικτους ή σχεδόν άθικτους, καθώς και τουλάχιστον 80 θραύσματα. Η συσσώρευση είναι συμπαγής, με μέγιστο ύψος μόλις μισό μέτρο, και δεν είναι ορατά ίχνη από τράτες, γεγονός που υποδηλώνει ότι η τοποθεσία έχει παραμείνει πρακτικά ανέπαφη.

Το φορτίο είναι εξαιρετικά ομοιόμορφο: όλες οι αμφορείς ανήκουν στον ίδιο τύπο, γνωστό στην αρχαιολογική βιβλιογραφία ως «Τύπος Ι του Günsenin». Χαρακτηρίζονται από πολύ κοντό λαιμό, στρογγυλεμένη κοιλιά και φαρδύ ώμο, στρογγυλεμένη βάση, καθώς και τοξωτές λαβές που ξεκινούν ακριβώς κάτω από το χείλος ή από το ίδιο το χείλος. Ολόκληρο το σώμα είναι καλυμμένο με αυλακώσεις ή ραβδώσεις. Οι διαστάσεις κυμαίνονται μεταξύ 40 και 45 εκατοστών σε ύψος και 30–35 εκατοστών σε διάμετρο, αν και υπάρχουν και μικρότερα δείγματα.

Το γεγονός ότι το φορτίο εμφανίζεται τόσο συγκεντρωμένο και τακτοποιημένο υποδηλώνει ότι το πλοίο δεν ανατράπηκε, αλλά βυθίστηκε σε όρθια θέση, στηριζόμενο στην καρίνα του. Αυτό υποδηλώνει ότι το κάτω μέρος του σκάφους ενδέχεται να διατηρείται ακόμη κάτω από τα ιζήματα, ακόμη και αν δεν είναι ορατό από έξω. Οι αρχαιολόγοι χρονολογούν αυτό το ναυάγιο μεταξύ του 10ου και του 12ου αιώνα, με βάση την καθιερωμένη χρονολογία του τύπου Ι του Günsenin, που ήταν το πιο συνηθισμένο μεταφορικό αγγείο στη Μεσόγειο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου.

Φορτίο του «Knidos L». [Credit: Ocean Exploration Trust]

Knidos L: Δύο τύποι αμφορέων στο ίδιο αμπάρι

Περίπου 3 μίλια νότια της χερσονήσου της Datça, σε βάθος 418 μέτρων, βρίσκεται το Knidos L. Η περιοχή με τα συντρίμμια καταλαμβάνει έκταση περίπου 7 επί 10 μέτρων, επίσης πάνω σε άμμο, και περιέχει τουλάχιστον 116 ολόκληρους αμφορείς. Στο δυτικό τμήμα, ο βυθός παρουσιάζει μια κοιλότητα βάθους σχεδόν ενός μέτρου σε έκταση 2,5 επί 2,5 μέτρων, κάτι που θα μπορούσε να υποδηλώνει μερική βύθιση του σκάφους ή συσσώρευση βάρους.

Εδώ, το φορτίο δεν είναι τόσο ομοιογενές. Οι περισσότερες —108 από τις 116— είναι επίσης τύπου Günsenin I, αλλά με ορισμένες διαφορές: ο λαιμός είναι λίγο πιο ευδιάκριτος και οι τοξωτές λαβές προεξέχουν από τον λαιμό, όχι κάτω από το χείλος. Οι διαστάσεις τους είναι ελαφρώς μικρότερες: ύψος μεταξύ 35 και 40 εκατοστών και μέγιστη διάμετρος περίπου 25.

Υπάρχουν όμως και 8 ακόμη αμφορείς δευτερεύοντος τύπου, με μακρύτερο λαιμό, στενό σώμα και μικρή, στρογγυλεμένη βάση, καθώς και ευθείες λαβές που εκτείνονται από το χείλος έως τους ώμους. Αυτές έχουν ύψος περίπου 35 εκατοστά και διάμετρο 20. Αυτός ο δεύτερος τύπος, ασυνήθιστος στη Μεσόγειο, μοιάζει με τον λεγόμενο «Τύπο XIII του Günsenin», γνωστό μόνο από το ναυάγιο του Serçe Liman (11ος αιώνας) και από ευρήματα στην Αντιόχεια, στη νότια Μικρά Ασία.

Η παρουσία δύο τύπων αμφορέων επί του πλοίου υποδηλώνει ότι το πλοίο μετέφερε προϊόντα διαφορετικής προέλευσης ή είχε πραγματοποιήσει αρκετές στάσεις. Όπως και το «Knidos F», αυτό το ναυάγιο δεν παρουσιάζει ίχνη ζημιάς από τράτες και χρονολογείται επίσης μεταξύ του 10ου και του 12ου αιώνα, με βάση την αφθονία του Τύπου Ι.

Φορτίο του «Knidos N». [Credit: Ocean Exploration Trust]

Knidos N: Ένα αίνιγμα του 13ου αιώνα

Το τρίτο ναυάγιο, το Knidos N, βρίσκεται σε βάθος 400 μέτρων, περίπου 3,5 μίλια νοτιοανατολικά της Κνίδου, επίσης σε αμμώδη βυθό. Η έκτασή του είναι κάπως μεγαλύτερη: περίπου 13 επί 9 μέτρα, αλλά έχουν καταμετρηθεί μόνο 95 άθικτοι αμφορείς. Η κατανομή τους είναι άνιση: συγκεντρώνονται στα δυτικά και ανατολικά άκρα, ενώ στο κέντρο υπάρχουν λίγα υπολείμματα. Αυτή η διασπορά μπορεί να οφείλεται σε ζημιές από την αλιεία με τράτα (ακόμη και αν τα σημάδια έχουν σβηστεί από τα ρεύματα) ή στο γεγονός ότι η κεντρική περιοχή του πλοίου, που αντιστοιχεί στο κύριο αμπάρι, είναι θαμμένη κάτω από ιζήματα.

Το πιο εντυπωσιακό είναι ότι η χρονολόγηση διαφέρει. Ο κύριος τύπος, που αντιπροσωπεύει περίπου 77 από τις 95 αμφορείς, έχει ασυνήθιστο σχήμα: σφαιρικό σώμα που στενεύει προς μια επίπεδη βάση, πολύ κοντό και στενό λαιμό, και δύο χαμηλές αλλά φαρδιές λαβές που προεξέχουν από τους ώμους. Έχει ύψος μεταξύ 50 και 53 εκατοστών και μέγιστη διάμετρο περίπου 45. Η επίπεδη βάση έχει διάμετρο περίπου 16,5 εκατοστά. Το άνω τμήμα του θυμίζει τις αμφορείς LRA 5/6 (Ύστερης Ρωμαϊκής περιόδου), αλλά η επίπεδη βάση και ο κωνικός πυθμένας το διακρίνουν σαφώς από τους υπόλοιπους τύπους.

Το πιο εκπληκτικό είναι ότι, μετά από εξαντλητική βιβλιογραφική ανασκόπηση, οι συγγραφείς δεν εντόπισαν κανένα γνωστό παράλληλο δείγμα αυτού του τύπου σε κανέναν άλλο αρχαιολογικό χώρο. Πρόκειται, επομένως, για έναν νέο τύπο, πιθανώς προερχόμενο από τοπικό κέντρο παραγωγής ή με πολύ εξειδικευμένη λειτουργία.

Ο δεύτερος τύπος, που αντιπροσωπεύεται από 9 αμφορείς, έχει στρογγυλεμένη κοιλιά με επίπεδο πυθμένα, κοντό λαιμό και δύο ίσια χερούλια που εκτείνονται σαφώς πάνω από το χείλος και καταλήγουν στους ώμους. Έχει διάμετρο μεταξύ 42 και 44 εκατοστών και ύψος περίπου 55 εκατοστά. Μοιάζει με τον Τύπο XXI του Günsenin, ο οποίος έχει καταγραφεί στο Μουσείο της Σαμψούντας και στη χερσόνησο της Κριμαίας, καθώς και σε ορισμένα ναυάγια του 13ου αιώνα, όπως το Çamaltı Burnu I στη Θάλασσα του Μαρμαρά. Ως εκ τούτου, οι αρχαιολόγοι χρονολογούν προσωρινά το Knidos N στον 13ο αιώνα, μια εποχή πολύ διαφορετική από εκείνη των άλλων δύο ναυαγίων.

Ο τύπος αμφορέα που δεν είχε παρατηρηθεί ποτέ πριν στην τοποθεσία Ν της Κνίδου. [Credit: Ocean Exploration Trust]

Το ιστορικό πλαίσιο: Άνοδος και κρίση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι, μετά από μια μακρά περίοδο αραβικής κυριαρχίας στην ανατολική Μεσόγειο (από τα μέσα του 7ου αιώνα), η Βυζαντινή Αυτοκρατορία ανακατέλαβε την Κρήτη το 961 και την Κύπρο το 965, επανακτώντας τον έλεγχο των βασικών θαλάσσιων διαδρομών. Αυτό επέτρεψε την επανενεργοποίηση του εμπορίου μεταξύ των ανατολικών επαρχιών και της πρωτεύουσας, της Κωνσταντινούπολης.

Κατά τη διάρκεια του 10ου και των αρχών του 11ου αιώνα, το Βυζάντιο ήταν η ηγεμονική δύναμη, με ένα σταθερό νόμισμα —τον χρυσό σόλιδο— και μια κεντρική διοίκηση. Το θαλάσσιο εμπόριο οργανωνόταν με τρεις τρόπους: απευθείας ταξίδια από λιμάνι σε λιμάνι, καμποτάζ (παράκτια ναυσιπλοΐα μικρών αποστάσεων) και tramping (πλοήγηση χωρίς σταθερό δρομολόγιο, εκμεταλλευόμενοι τις ευκαιρίες).

Τα ναυάγια «Knidos F» και «L» εντάσσονται απόλυτα σε αυτή την περίοδο επέκτασης. Μετέφεραν αμφορείς τύπου Ι, οι οποίοι κατασκευάζονταν σε πολλά εργαστήρια —όχι μόνο στο Γάνο (στην περιοχή του Μαρμαρά) αλλά και σε άλλες περιοχές— και διανέμονταν σε ολόκληρη τη Μεσόγειο, από την Αίγυπτο και τη Λεβαντίνη έως τη Μαύρη Θάλασσα και ακόμη και τη Σουηδία.

Τύπος δευτερογενούς αμφορέα στην τοποθεσία L της Κνίδου.
 [Credit: Türkmenoğlu, E., & Davis, D., Heritage (2026)]

Η παρουσία τους στις ακτές της Καρίας, μιας περιοχής που ανήκε στο ναυτικό θέμα των Καβιρραίων, υποδηλώνει ότι τα πλοία αυτά έπλεαν κατά μήκος ενός πολύ ενεργού εμπορικού διαδρόμου που συνέδεε το Αιγαίο με τη νότια Ανατολία και τη Λεβαντίνη. Πράγματι, το περίφημο ναυάγιο του Serçe Liman, το οποίο επίσης μετέφερε αμφορείς τύπου Ι και χρονολογείται στις αρχές του 11ου αιώνα, καταδεικνύει τους στενούς εμπορικούς δεσμούς μεταξύ του Βυζαντίου και της Φατιμιδικής Αιγύπτου.

Ωστόσο, το «Knidos N» αντιπροσωπεύει ένα πολύ διαφορετικό σενάριο. Ο 13ος αιώνας σηματοδότησε την παρακμή της βυζαντινής ναυτικής δύναμης, η οποία εκτοπίστηκε από τις ιταλικές δημοκρατίες (Βενετία, Γένοβα, Πίζα), οι οποίες απέκτησαν εμπορικά προνόμια και ναυτικές βάσεις. Επιπλέον, η επέκταση των Τούρκων κατά μήκος των ακτών της Ανατολίας και του Αιγαίου περιπλέκει περαιτέρω τη ναυσιπλοΐα.

Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι η αρχαιολογική τεκμηρίωση των ναυαγίων του 13ου αιώνα είναι σπανιότερη. Υπάρχουν μόνο περίπου δώδεκα καλά τεκμηριωμένα ναυάγια σε ολόκληρη τη Μεσόγειο για την εν λόγω περίοδο. Το Knidos N προστίθεται στον κατάλογο αυτό, αποδεικνύοντας ότι ο διάδρομος της Καρίας συνέχισε να χρησιμοποιείται, αλλά πιθανώς από μικρότερα σκάφη που ασκούσαν ακτοπλοΐα, με φορτία τοπικής ή περιφερειακής προέλευσης, όπως υποδηλώνει η σπανιότητα του κύριου αμφορέα του.

Αμφορείς τύπου Ι της Günsenin: Ένα παγκόσμιο αγγείο

Σημαντικό μέρος του άρθρου αφιερώνεται στην εξήγηση της σημασίας των αμφορέων τύπου Ι της Günsenin, οι οποίοι αποτελούν το κύριο φορτίο των δύο πρώτων ναυαγίων και εμφανίζονται σε δεκάδες υποβρύχιες και χερσαίες τοποθεσίες. Αυτό το σχήμα, με κοντό λαιμό, σώμα σε σχήμα αχλαδιού και στρογγυλεμένη βάση, ταξινομήθηκε για πρώτη φορά από την αρχαιολόγο Nergis Günsenin το 1990, αλλά έχει λάβει και άλλες ονομασίες: Τύπος 54 στις ανασκαφές του Sarachane (Κωνσταντινούπολη), Τύπος 42 για τους Ρώσους ερευνητές κ.λπ.

Δύο αντιπροσωπευτικές απεικονίσεις αμφορών τύπου Ι του Günsenin στην τοποθεσία F της Κνίδου. [Credit: Türkmenoğlu, E., & Davis, D., Heritage (2026)]

Η παραγωγή τους δεν περιοριζόταν σε ένα μόνο κέντρο: έχουν βρεθεί κεραμοποιεία στον Γάνο και στο νησί Μαρμαρά, αλλά οι διαφορές στον πηλό, το χρώμα και το σχήμα υποδηλώνουν ότι υπήρχαν πολλά εργαστήρια. Πράγματι, ορισμένοι συγγραφείς προτιμούν να μιλούν για «κατηγορία» παρά για «τύπο», προκειμένου να τονίσουν αυτή την ποικιλομορφία.

Η συνήθης χρονολογία αυτών των αμφορέων εκτείνεται από τον 10ο έως τον 12ο αιώνα, αν και πρόσφατα ευρήματα στο ναυάγιο Yenikapı 12 (Κωνσταντινούπολη) υποδηλώνουν ότι ορισμένα δείγματα ενδέχεται να χρονολογούνται ήδη από τον 9ο αιώνα, λειτουργώντας ως πρωτότυπα. Συνήθως συνδέονται με το εμπόριο κρασιού, ιδίως με τη φημισμένη σοδειά της περιοχής του Γάνου, όπου τα μοναστήρια έλεγχαν τόσο την παραγωγή όσο και τη διανομή. Η ευρεία διάδοσή τους —από τον Ατλαντικό έως τη Μαύρη Θάλασσα και την Εγγύς Ανατολή— τα καθιστά αξιόπιστο δείκτη της έντασης του βυζαντινού εμπορικού δικτύου.

Η μελέτη ολοκληρώνεται με μια συγκριτική ανάλυση των τριών ναυαγίων. Οι συγγραφείς επισημαίνουν ότι «τα ναυάγια Knidos F και L αντανακλούν μια περίοδο οικονομικής επέκτασης στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία, ενώ το ναυάγιο Knidos N αντιπροσωπεύει ένα πολύ διαφορετικό πλαίσιο, που χαρακτηρίζεται από οικονομική συρρίκνωση και πολιτική αστάθεια στην ανατολική Μεσόγειο».

Με άλλα λόγια, τα δύο πρώτα αποτελούν μαρτυρίες της εμπορικής ακμής του Βυζαντίου, όταν οι διαδρομές ήταν ασφαλείς και οι εμπορικές συναλλαγές άνθιζαν. Το τρίτο, αντίθετα, βυθίστηκε σε μια περίοδο κρίσης, όταν ο αυτοκρατορικός έλεγχος εξασθένησε και το εμπόριο κατακερματίστηκε. Παρ’ όλα αυτά, ο θαλάσσιος διάδρομος της Καρίας —η παράκτια λωρίδα που συνδέει το Αιγαίο με τη νότια Ανατολία— συνέχισε να χρησιμοποιείται, αν και με μικρότερα πλοία και λιγότερο τυποποιημένα φορτία.

Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι σε καμία από τις τρεις τοποθεσίες δεν βρέθηκαν υπολείμματα του σκάφους, άγκυρες, ξάρτια ή σκεύη τραπεζιού που θα μπορούσαν να υποδείξουν την προέλευση του πληρώματος. Το μόνο που απομένει είναι οι αμφορείς, γεγονός που περιορίζει τα συμπεράσματα σχετικά με τον τύπο του σκάφους, τη διαδρομή του ή τον ιδιοκτήτη του. Ωστόσο, με βάση τον αριθμό των αγγείων και το μέγεθος της τοποθεσίας, εκτιμούν ότι επρόκειτο για πλοία μικρής χωρητικότητας, πιθανώς όχι άνω των 30 τόνων, με έναν ή δύο ιστούς και τριγωνικά πανιά, χαρακτηριστικά της εποχής.

Παρά τον πλούτο των δεδομένων, οι συγγραφείς αναγνωρίζουν ότι πολλά ερωτήματα παραμένουν ανοιχτά. Η ακριβής προέλευση των αμφορέων, ειδικά της νέας παραλλαγής από την Knidos Ν, μπορεί να προσδιοριστεί μόνο μέσω πετρογραφικών και χημικών αναλύσεων του πηλού. Επίσης, δεν είναι γνωστό αν το κρασί του Γάνου βρισκόταν πράγματι στα πλοία της Κνίδου, καθώς οι αμφορείς επαναχρησιμοποιούνταν συχνά. Και η χρονολογία της Κnidos Ν, που βασίζεται σε σπάνια παραδείγματα, πρέπει να εξειδικευτεί με νέες ανασκαφές ή απόλυτη χρονολόγηση.

Αυτό που είναι σαφές είναι ότι αυτά τα τρία ναυάγια, που ανακαλύφθηκαν στα βάθη του Αιγαίου, αποτελούν βασικά στοιχεία για την κατανόηση της εξέλιξης του βυζαντινού θαλάσσιου εμπορίου. Δείχνουν πώς μια αυτοκρατορία που κάποτε κυριαρχούσε στις μεσογειακές διαδρομές έχασε τελικά τον έλεγχο αυτό από νέες δυνάμεις και παράγοντες, χωρίς όμως το εμπόριο να εξαφανιστεί ποτέ εντελώς. Η ακτή της Καρίας, ως φυσικός διάδρομος μεταξύ ανατολής και δύσης, συνέχισε να αποτελεί δρομολόγιο, αν και με μικρότερα πλοία και πιο τοπικά φορτία, αντανακλώντας μια εποχή αλλαγών και κατακερματισμού.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Türkmenoğlu, E., & Davis, D. (2026). Knidos F, L and N: Three Deep Sea Shipwrecks from the Byzantine Period. Heritage, 9(6), 216. doi.org/10.3390/heritage9060216

Πηγή: LBV Magazine, Archaeology News