Ένας ρωμαϊκός θεός-φύλακας, κρυμμένος για 1600 χρόνια, ανακαλύφθηκε στη Vindolanda

Το εκπληκτικό γλυπτό που ανακαλύφθηκε στη Vindolanda και η ανασκαφή του χώρου. [Credit: Vindolanda Charitable Trust] Στον περίφημο ρωμαϊκό α...

Το εκπληκτικό γλυπτό που ανακαλύφθηκε στη Vindolanda και η ανασκαφή του χώρου. [Credit: Vindolanda Charitable Trust]

Στον περίφημο ρωμαϊκό αρχαιολογικό χώρο της Vindolanda, στη βόρεια Αγγλία, ανακαλύφθηκε ένα λίθινο ανάγλυφο σε άριστη κατάσταση διατήρησης, που απεικονίζει έναν προστατευτικό θεό.

Οι αρχαιολογικές ανακαλύψεις συχνά αξιολογούνται με βάση την επιστημονική τους σημασία, αλλά υπάρχουν και ευρήματα που μένουν χαραγμένα στη μνήμη για τη συγκεκριμένη στιγμή που αναδύονται από το έδαφος. Το ανάγλυφο ενός ρωμαϊκού θεού που ανακαλύφθηκε στη Vindolanda πληροί και τις δύο αυτές προϋποθέσεις. Η πέτρα, που απεικονίζει μία από αυτές τις προστατευτικές θεότητες του σπιτιού και του τόπου, παρέμεινε κρυμμένη κάτω από το δάπεδο ενός στρατώνα για πάνω από δεκαέξι αιώνες, μέχρι που, στις 16 Ιουνίου 2026, το φτυάρι ενός αρχαιολόγου την χτύπησε.

Ήταν ο ίδιος ο διευθυντής της ανασκαφής, ο Δρ. Andrew Birley, που ανακάλυψε το εύρημα ενώ εργαζόταν σε ένα κτίριο στρατώνων του 4ου αιώνα. Η προσοχή του εστιάστηκε σε μια πέτρα με ασυνήθιστα στρογγυλεμένο σχήμα που προεξείχε ανάμεσα στα υπόλοιπα πλακάκια του δαπέδου. Γονατίζοντας για να την εξετάσει πιο προσεκτικά, σήκωσε προσεκτικά την πλάκα και, όταν την γύρισε, βρέθηκε πρόσωπο με πρόσωπο με μια ρωμαϊκή μορφή, σμιλεμένη με μια λεπτότητα που ο χρόνος και το χώμα δεν είχαν καταφέρει να διαβρώσουν.

Το κομμάτι βρέθηκε ακριβώς στην ίδια κατάσταση με εκείνη που βρισκόταν όταν είχε θαφτεί σκόπιμα κάτω από το δάπεδο του στρατώνα, μια πρακτική που ακολουθούσαν οι Ρωμαίοι για να προστατεύσουν τα σπίτια τους ή ως μέρος τελετουργιών για την ίδρυση και το κλείσιμο οικιακών χώρων.

Η γλυπτή μορφή απεικονίζει έναν Genius, την πνευματική οντότητα που επικαλούνταν οι Ρωμαίοι για να εξασφαλίσουν την ασφάλεια, την ευημερία και την καλή τύχη ενός σπιτιού, ενός τόπου ή ακόμη και μιας ολόκληρης κοινότητας. Το ανάγλυφο απεικονίζει τη θεότητα να κρατάει ένα κέρας της αφθονίας στο ένα χέρι, ένα αδιαμφισβήτητο σύμβολο της αφθονίας και της γονιμότητας, ενώ στο άλλο κρατάει μια φιάλη, το ρηχό πιάτο που χρησιμοποιούνταν σε τελετουργικές τελετές για σπονδές και προσφορές.

Λαξευμένος λίθος που απεικονίζει έναν Genius, στην αρχική του θέση.
 [Credit: Vindolanda Charitable Trust]

Οι αρχαιολόγοι που εξέτασαν το εύρημα πιστεύουν ότι σκαλίστηκε τοπικά, πιθανώς από έναν λιθοξόο που εργαζόταν στον ίδιο τον οικισμό της Vindolanda ή ίσως από έναν γλύπτη από κάποιο γνωστό τοπικό εργαστήριο της περιοχής, όπως αυτό του κοντινού ρωμαϊκού φρουρίου του Lanchester, στην κομητεία Durham.

Αυτή η τοπική προέλευση θα προσέδιδε στο ανάγλυφο πρόσθετη αξία, καθώς θα επέτρεπε στους αρχαιολόγους να ανιχνεύσουν τα δίκτυα των τεχνιτών που δραστηριοποιούνταν κατά μήκος των βόρειων συνόρων της Αυτοκρατορίας κατά τους τελευταίους αιώνες της ρωμαϊκής κυριαρχίας στη Βρετανία.

Η στιγμή της ανακάλυψης, ωστόσο, είχε μια ιδιαίτερη σημασία που υπερβαίνει το καθαρά αρχαιολογικό πλαίσιο. Ενώ πολλά από τα εξαιρετικά ευρήματα που έχουν καταστήσει τη Vindolanda έναν από τους σημαντικότερους ρωμαϊκούς αρχαιολογικούς χώρους στο Ηνωμένο Βασίλειο έχουν ανακαλυφθεί από τις εκατοντάδες εθελοντών που συμμετέχουν στις ανασκαφές κάθε χρόνο, στην περίπτωση αυτή ήταν ο Δρ. Birley ο οποίος, με τα ίδια του τα χέρια, ανέσυρε το κομμάτι.

Και το έκανε ως τρίτος κρίκος μιας οικογενειακής αλυσίδας που χρονολογείται από τη δεκαετία του 1930, όταν ο παππούς του, ο καθηγητής  Eric Birley, ξεκίνησε τις πρώτες συστηματικές ανασκαφές στον χώρο. Ο πατέρας του, Robin Birley, αφιέρωσε αργότερα δεκαετίες πρωτοποριακού έργου στη μεταμόρφωση της γνώσης για τον χώρο, θέτοντας τα μεθοδολογικά θεμέλια για τις μελλοντικές γενιές. Τρεις γενιές αργότερα, ήταν ο Andrew που, σχεδόν σαν να ήταν γραφτό, αποκάλυψε μία από τις πιο εντυπωσιακές ανακαλύψεις που έχουν γίνει ποτέ στο βοηθητικό φρούριο.

Ο Δρ. Andrew Birley δίπλα σε ένα γλυπτό από ψαμμίτη που απεικονίζει έναν Genius. [Credit: Vindolanda Charitable Trust]

Ο Δρ. Andrew Birley δήλωσε ότι, παρά τα χρόνια εργασίας στον αρχαιολογικό χώρο και τις πολυάριθμες ανακαλύψεις κατά τη διάρκεια της καριέρας του, τίποτα δεν τον είχε προετοιμάσει για αυτό που βρήκε στην άλλη πλευρά εκείνης της πέτρας. Η πρώτη του αντίδραση ήταν να αναρωτηθεί ποιον έβλεπε, ένα ερώτημα που έλυσε γρήγορα χάρη στη συνεργασία της ακαδημαϊκής κοινότητας που ειδικεύεται στο Τείχος του Αδριανού.

Αφού έστειλε φωτογραφίες του ανάγλυφου στη Lindsay Allason-Jones, στον Δρ. Fraser Hunter και στον Alex Rome-Griffin, η ομόφωνη απάντηση δεν άργησε να έρθει και, μέσα σε λίγες ώρες, επιβεβαίωσαν ότι επρόκειτο για ένα μέχρι τότε άγνωστο ανάγλυφο ενός Genius, του προστατευτικού πνεύματος ενός τόπου.

Αν και οι επιγραφές αφιερωμένες σε αυτές τις θεότητες είναι σχετικά συχνές στη ρωμαϊκή Βρετανία —γεγονός που αντανακλά τη διαδεδομένη φύση της λατρείας τους μεταξύ του τοπικού πληθυσμού και των στρατιωτικών φρουρών—, τα λίθινα ανάγλυφα που έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα είναι συγκριτικά σπάνια.

Η ανακάλυψη της Vindolanda, επομένως, αποτελεί μια σημαντική προσθήκη στο σώμα της ρωμαϊκοβρετανικής γλυπτικής και προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία για τη μελέτη τόσο της εικονογραφίας του Genius όσο και του ακριβούς αρχαιολογικού πλαισίου στο οποίο βρέθηκε, ένας παράγοντας που οι αρχαιολόγοι εκτιμούν ιδιαίτερα κατά την ερμηνεία των αρχαίων θρησκευτικών πρακτικών.

Το ανάγλυφο παρέμεινε κρυμμένο κάτω από το δάπεδο ενός συγκροτήματος στρατώνων του 4ου αιώνα για πάνω από 1.600 χρόνια, και η εξαιρετική κατάσταση διατήρησής του, σε συνδυασμό με το στρωματογραφικό πλαίσιο στο οποίο ανακαλύφθηκε, το καθιστά ένα από τα σημαντικότερα γλυπτά με θρησκευτική θεματολογία που έχουν ανακαλυφθεί στον αρχαιολογικό χώρο τα τελευταία χρόνια.

Η ανακάλυψη προσφέρει επίσης μια νέα οπτική γωνία σχετικά με τις θρησκευτικές πεποιθήσεις των στρατιωτών και των οικογενειών που κατοικούσαν στη Vindolanda κατά τους τελευταίους αιώνες της ρωμαϊκής παρουσίας στη Βρετανία, μια περίοδο βαθιών κοινωνικών και στρατιωτικών μετασχηματισμών, κατά την οποία οι παραδοσιακές λατρευτικές πρακτικές συνυπήρχαν με την αυξανόμενη επιρροή του Χριστιανισμού και άλλων ανατολικών λατρειών.

Ο διευθυντής της ανασκαφής αναφέρθηκε στη σημασία της ανακάλυψης και σημείωσε ότι, μόλις ταυτοποιήθηκε το άγαλμα, όλα φάνηκαν να αποκτούν μια ιδιαίτερη σημασία, σαν η ίδια η Vindolanda να ήθελε να στείλει ένα μήνυμα έγκρισης στην ομάδα των αρχαιολόγων. Στιγμές όπως αυτές, παραδέχτηκε, είναι εξαιρετικά σπάνιες στο επάγγελμα, και η ομάδα αισθάνεται προνομιούχα που μπόρεσε να ανακαλύψει και να διαφυλάξει ένα τόσο σημαντικό κομμάτι της ιστορίας του αρχαιολογικού χώρου.

Το γλυπτό υποβάλλεται τώρα σε συντήρηση και λεπτομερή μελέτη, μια απαραίτητη φάση για τη διασφάλιση της σταθερότητάς του πριν εκτεθεί στο κοινό. Μόλις ολοκληρωθούν αυτές οι διαδικασίες, το έργο θα ενταχθεί στη συλλογή του μουσείου του αρχαιολογικού χώρου, όπου οι επισκέπτες θα μπορούν να δουν από κοντά τον φύλακα που παρέμεινε σιωπηλός, προστατεύοντας τη Vindolanda, για περισσότερους από δεκαέξι αιώνες.

Η τοποθεσία της ανακάλυψης, η άριστη κατάσταση διατήρησής του και η οικογενειακή ιστορία που το περιβάλλει καθιστούν αυτό το ανάγλυφο ένα νέο ορόσημο στη μακρά και καρποφόρα αρχαιολογική ιστορία ενός από τους πιο εμβληματικούς ρωμαϊκούς στρατιωτικούς οικισμούς κατά μήκος ολόκληρου του βόρειου συνόρου της Αυτοκρατορίας.

Πηγή: LBV Magazine