Οι ανασκαφές στο αρχαίο ρωμαϊκό Saepinum αποκαλύπτουν μια οικία με προηγμένη υδραυλική τεχνολογία και έναν βυζαντινό θησαυρό

Επισκόπηση των ανασκαφών στο Saepinum. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] Μια νέα φάση αρχαιολογικών ερευνών που διεξάγεται μεταξύ 2023 ...

Επισκόπηση των ανασκαφών στο Saepinum. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Μια νέα φάση αρχαιολογικών ερευνών που διεξάγεται μεταξύ 2023 και 2025 στον αρχαιολογικό χώρο της Altilia (κεντρική-νότια Ιταλία), όπου βρίσκεται το αρχαίο Saepinum, προσφέρει μια πιο σύνθετη και δυναμική εικόνα του πώς ήταν κάποτε αυτό το αστικό κέντρο, ένα από τα πιο εντυπωσιακά μνημεία του Εθνικού Μουσειακού Συστήματος της Ιταλίας.

Το έργο, που χρηματοδοτείται από το Υπουργείο Πολιτισμού, έφερε στο φως νέα αστικά και μνημειακά πλαίσια που είναι ζωτικής σημασίας για την κατανόηση της εξέλιξης της πόλης κατά τη διάρκεια των αιώνων.

Οι ανασκαφές, που πραγματοποιήθηκαν χάρη στη συνδρομή των Ταμείων Ανάπτυξης και Συνοχής καθώς και υπουργικών κονδυλίων, επικεντρώθηκαν αρχικά στον αστικό τομέα της Porta Bojano, μια περιοχή όπου στα μέσα της δεκαετίας του 1950 ο τότε επιθεωρητής Valerio Cianfarani είχε πραγματοποιήσει τις πρώτες συστηματικές ανασκαφές.

Επιγραφή που βρέθηκε στο Saepinum.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] 

Η επανέναρξη των εργασιών σε αυτή την τοποθεσία κατέστησε δυνατή τη συνέχιση της μελέτης της περιοχής και οδήγησε στην ανακάλυψη μιας οικίας εξαιρετικής σημασίας. Η οικία αυτή διαθέτει μια μνημειώδη είσοδο που ανοίγει απευθείας στον  decumanus, τον κύριο οδικό άξονα ανατολής-δύσης της ρωμαϊκής πόλης, και φέρει ενδείξεις ότι έχει υποστεί πολυάριθμες μετατροπές με την πάροδο του χρόνου.

Το κτίριο παρουσιάζει ένα σύνθετο αρχιτεκτονικό παλίμψηστο που τεκμηριώνει μακροχρόνια συνέχεια κατοίκησης, με χρονολογικό εύρος που εκτείνεται από την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο έως τον 6ο αιώνα μ.Χ., διευρύνοντας σημαντικά τις ερευνητικές προοπτικές για τον χώρο.

Τα όρια του κτιρίου εκτείνονται πέρα από την περιοχή που έχει ανασκαφεί μέχρι στιγμής, επιβεβαιώνοντας έτσι τις μνημειακές διαστάσεις που είχαν ήδη υποδείξει προηγούμενες γεωφυσικές έρευνες. Αυτό θα οδηγήσει στη διάνοιξη νέων δοκιμαστικών τάφρων κατά την επόμενη ανασκαφική περίοδο, με στόχο τον ακριβέστερο προσδιορισμό της συνολικής έκτασης της κατοικίας και της εσωτερικής της διάταξης. Η κατοικία καταδεικνύει την υιοθέτηση μοντέλων κατοικίας υψηλού επιπέδου, συγκρίσιμων με εκείνα που έχουν τεκμηριωθεί στις μεγάλες ρωμαϊκές πόλεις της κεντρικής Ιταλίας.

Οι πρώιμες φάσεις του συγκροτήματος επιβεβαιώνονται από αρχιτεκτονικά ακροκέραμα και κεραμικά της περιόδου του Αυγούστου και του Τιβέριου, υλικά που υποδηλώνουν την υψηλή κοινωνική θέση της κατοικίας ήδη από τον 1ο αιώνα μ.Χ. Για την περίοδο της ύστερης αυτοκρατορίας και μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ., τα κεραμικά ευρήματα δείχνουν μια κυριαρχία των κοινών σκευών και των εισαγόμενων αφρικανικών sigilata, επιβεβαιώνοντας την πλήρη ενσωμάτωση του Saepinum στα εμπορικά δίκτυα που διαμόρφωναν τη Μεσόγειο.

Βρέθηκε ο περιέκτης μολύβδου.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] 

Στην Ύστερη Αρχαιότητα, μεταξύ του 4ου και του 6ου αιώνα μ.Χ., τα υλικά ευρήματα υποδηλώνουν μια αλλαγή στη λειτουργία των χώρων, οι οποίοι άρχισαν να χρησιμοποιούνται για παραγωγικές δραστηριότητες ή για αποθήκευση.

Παράλληλα με τα νομίσματα, η συλλογή μικρών αντικειμένων προσφέρει μια απτή εικόνα της καθημερινής ζωής: λύχνοι λαδιού από τερακότα, ένα σπάνιο θυμιατό επίσης κατασκευασμένο από πηλό, μικρά κεραμικά δοχεία, καθώς και προσωπικά κοσμήματα από χαλκό, όπως δαχτυλίδια και ένα μικρό κλειδί που ανήκε σε ένα σεντούκι ή scrinium.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η ανακάλυψη ενός μεγάλου μολύβδινου δοχείου που αποτελούσε μέρος ενός εξελιγμένου οικιακού συστήματος σχεδιασμένου για την παραγωγή ζεστού νερού. Το δοχείο, κυλινδρικού σχήματος, φέρει ανάγλυφη διακόσμηση με στυλιζαρισμένα ηλιακά μοτίβα και κεφαλές Γοργόνων.

Η ανακάλυψη αυτή, μαζί με θραύσματα σωλήνων και βαλβίδων που ανακτήθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφής, αποτελεί εξαιρετική απόδειξη των υδραυλικών τεχνολογιών που χρησιμοποιούνταν σε κατοικίες υψηλού κύρους στον ρωμαϊκό κόσμο.

Ένα από τα νομίσματα που ανακαλύφθηκαν.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] 

Η ιστορική εικόνα εμπλουτίστηκε περαιτέρω κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής εκστρατείας του 2025 με την ανάσυρση μαρμάρινων αρχιτεκτονικών θραυσμάτων και μιας σημαντικής τιμητικής επιγραφής που χρονολογείται στο 139 μ.Χ., κατά τη βασιλεία του αυτοκράτορα Αντωνίνου Πίου. Το επιγραφικό κείμενο τεκμηριώνει την άμεση παρέμβαση της αυτοκρατορικής αυλής στην πόλη, επιβεβαιώνοντας έτσι την ύπαρξη μιας προνομιακής σχέσης μεταξύ του Saepinum και της κεντρικής διοίκησης της Αυτοκρατορίας.

Χάρη στα κονδύλια που διατέθηκαν από το Ιταλικό Υπουργείο Πολιτισμού μέσω της Γενικής Διεύθυνσης Μουσείων για ανασκαφικές εκστρατείες σε ολόκληρη την επικράτεια, οι εργασίες στο Forum έχουν ξαναρχίσει μετά από διακοπή δύο και πλέον δεκαετιών, συγκεκριμένα στην περιοχή που βρίσκεται πίσω από τη λεγόμενη Αψίδα των Neratii.

Οι έρευνες, σε συνδυασμό με την τρισδιάστατη μελέτη των πολυάριθμων αρχιτεκτονικών στοιχείων που υπάρχουν στην περιοχή —περίπου 450 λίθινα τεμάχια— επιτρέπουν την καλύτερη κατανόηση του μνημειακού συγκροτήματος της αυτοκρατορικής περιόδου και των υποκείμενων παλαιότερων κατασκευών.

Η έρευνα ρίχνει φως στη διαδικασία μετάβασης από τον σαμνιτικό οικισμό της ελληνιστικής περιόδου, που χρονολογείται μεταξύ του 2ου και του 1ου αιώνα π.Χ., στη σταδιακή διαμόρφωση της ρωμαϊκής πόλης. Παράλληλα με τα κανάλια που ανήκουν στο δίκτυο αποχέτευσης, έχουν αποκαλυφθεί δωμάτια και δεξαμενές που ενδέχεται να σχετίζονται με ένα παραγωγικό κτίριο της ύστερης Δημοκρατικής περιόδου, πιθανώς συνδεδεμένο με δραστηριότητες επεξεργασίας μαλλιού.

Τέλος, πρόσθετα αποτελέσματα προέρχονται από αρχαιολογικές ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν στο πλαίσιο έργων χρηματοδοτούμενων από το PNRR για την ανασκαφή και την αποκατάσταση της προσβασιμότητας κατά μήκος του cardo maximus κοντά στην Porta Terravecchia. Ο cardo αποτελούσε τον κύριο άξονα βορρά-νότου της ρωμαϊκής πόλης.

Οι έρευνες αυτές κατέστησαν δυνατή την ανασύσταση της στρωματογραφικής ακολουθίας αυτού του οδικού άξονα, τεκμηριώνοντας τη συνεχή χρήση του ακόμη και σε φάσεις που ακολούθησαν το τέλος της αρχαιότητας. Ιδιαίτερα σημαντικό στοιχείο αποτελεί η ανακάλυψη ενός μικρού θησαυρού νομισμάτων που χρονολογείται στον 5ο αιώνα μ.Χ., ο οποίος βρέθηκε σε στρώμα που αντιστοιχεί στη φάση της βυζαντινής κατοχής της πόλης.

Αυτά τα νέα ευρήματα διαμορφώνουν μια όλο και πιο λεπτομερή εικόνα της αρχαίας πόλης και ανοίγουν νέους δρόμους έρευνας σε έναν από τους σημαντικότερους αρχαιολογικούς χώρους της νότιας-κεντρικής Ιταλίας.

Ο Massimo Osanna, Γενικός Διευθυντής Μουσείων, δήλωσε: «Τα αποτελέσματα των ερευνών στο Saepinum επιβεβαιώνουν τη σημασία της αρχαιολογικής έρευνας ως θεμελιώδους εργαλείου για τη δημιουργία γνώσης. Τα νέα ευρήματα καθιστούν δυνατή τη συλλογή μέχρι τώρα άγνωστων στοιχείων για την ιστορία της πόλης, καθώς και την αναπαράσταση συγκεκριμένων πτυχών της καθημερινής ζωής και των μετασχηματισμών του αστικού τοπίου στο πέρασμα των αιώνων. Παρεμβάσεις όπως αυτή καθίστανται δυνατές χάρη στα κονδύλια που διατίθενται για αρχαιολογικές ανασκαφές σε ολόκληρη την επικράτεια, τα οποία επιτρέπουν τη συνεχή υποστήριξη της έρευνας και την επέκταση της γνώσης σχετικά με την πολιτιστική μας κληρονομιά. Αυτή η πρόοδος στις μελέτες παρέχει μια ισχυρότερη βάση για την αναβάθμιση του χώρου και για τη δημιουργία μιας πιο συνεκτικής και διαρθρωμένης αφήγησης για έναν από τους σημαντικότερους τόπους της ιταλικής αρχαιολογίας».

Από την πλευρά του, ο Enrico Rinaldi, διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου του Sepino, σημείωσε: «Οι πρόσφατες ανασκαφικές περίοδοι αποδίδουν αποτελέσματα μεγάλης επιστημονικής σημασίας, επιτρέποντας μια βαθύτερη κατανόηση της αρχαίας πόλης και των μετασχηματισμών της μακροπρόθεσμα. Οι νέες ανακαλύψεις επιβεβαιώνουν τον κεντρικό ρόλο του Saepinum στο αστικό δίκτυο της ρωμαϊκής Ιταλίας και ανοίγουν νέες προοπτικές για τη μελέτη και την ανάδειξη του χώρου».

Πηγή: LBV Magazine