Το τσουνάμι που έσωσε την Ποτίδαια από την πολιορκία των Περσών είναι το πρώτο τεράστιο κύμα που έχει καταγραφεί στην ιστορία

Ο Ηρόδοτος καταγράφει μια περιγραφή ενός τσουνάμι στην αρχαία Ποτίδαια. [Credit: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com] Τον χειμώνα του 47...

Ο Ηρόδοτος καταγράφει μια περιγραφή ενός τσουνάμι στην αρχαία Ποτίδαια. [Credit: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com]

Τον χειμώνα του 479 π.Χ., ένα κολοσσιαίο κύμα ξεπήδησε από τα νερά του Τορωναίου κόλπου και κατάπιε εκατοντάδες Πέρσες στρατιώτες. Ο Ηρόδοτος το κατέγραψε ως θεϊκή τιμωρία από τον θεό Ποσειδώνα. Η σύγχρονη επιστήμη το επιβεβαιώνει ως το πρώτο τεκμηριωμένο τσουνάμι στην ιστορία.

Το Αιγαίο Πέλαγος κρύβει μυστικά που ούτε οι Ολύμπιοι θεοί δεν μπορούσαν να φανταστούν. Κάτω από τα νερά του, οι τεκτονικές πλάκες χορεύουν έναν επικίνδυνο βαλς που, κατά καιρούς, ταράζει βίαια τη γη και εξαπολύει μια θαλάσσια μανία ικανή να σβήσει πόλεις από τον χάρτη. Όμως, το 479 π.Χ., αυτή η μανία δεν ήταν καταστροφή, αλλά σωτηρία.

Η Ποτίδαια ήταν μια αποικία που ιδρύθηκε από τους Κορίνθιους γύρω στο 600 π.Χ., χτισμένη στο στενότερο σημείο της χερσονήσου της Παλλήνης (γνωστή σήμερα ως Κασσάνδρα), της δυτικότερης από τις τρεις χερσονήσους που εκτείνονται προς το Αιγαίο Πέλαγος από τη Χαλκιδική, στη βόρεια Ελλάδα. Η στρατηγική της θέση, με θέα στον Κόλπο του Τορωναίου, την έκανε περιζήτητο στόχο για κάθε επεκτατική αυτοκρατορία.

Ένας παλιός χάρτης της Χαλκιδικής που δείχνει τη θέση της Ποτίδαιας, η οποία μετονομάστηκε σε Κασσάνδρεια από τον Μακεδόνα στρατηγό Κάσσανδρο.
 [Credit: William Robert Shepherd / Wikimedia Commons]

Ήταν ο χειμώνας του 479 π.Χ. Ο Β' Περσικός Πόλεμος, η σύγκρουση που έφερε αντιμέτωπες τις ελληνικές πόλεις-κράτη με τον περσικό κολοσσό, βρισκόταν στο αποκορύφωμά του. Ενώ στην ηπειρωτική χώρα διεξάγονταν μάχες που θα καθόριζαν τη μοίρα της Δύσης, στον Πέρση στρατηγό Αρτάβαζο ανατέθηκε η αποστολή να καταλάβει την Ποτίδαια.

Για τρεις ολόκληρους μήνες, οι Πέρσες στρατιώτες κρατούσαν την πόλη υπό πολιορκία. Οι κάτοικοι της Ποτίδαιας αντιστέκονταν, αλλά τα εφόδιά τους εξαντλούνταν. Η παράδοση φαινόταν θέμα χρόνου. Τότε ήταν που ο Αρτάβαζος, απελπισμένος να σπάσει το αδιέξοδο, βρήκε αυτό που θεώρησε ως την τέλεια ευκαιρία.

Τα νερά του Τορωναίου κόλπου, που συνήθως έφταναν μέχρι τα τείχη της πόλης, άρχισαν να υποχωρούν, αποκαλύπτοντας έναν απέραντο βυθό που είχε μετατραπεί σε βάλτο. Για τους Πέρσες, αυτό ήταν ένα θεϊκό σημάδι. Μπροστά τους άνοιξε ένας δρόμος. Μπορούσαν να περάσουν με τα πόδια στη χερσόνησο της Παλλήνης και να καταλάβουν την πόλη από τα νώτα.

Αυτό που δεν γνώριζαν ήταν ότι η υποχώρηση των νερών δεν ήταν ευλογία, αλλά προειδοποίηση για μια επικείμενη καταστροφή.

Ερείπια των τειχών της αρχαίας Ποτίδαιας.
[Credit: Vickyargi / Wikimedia Commons]

Η τιμωρία του Ποσειδώνα

Οι Πέρσες προχωρούσαν με αυτοπεποίθηση. Όταν είχαν διανύσει τα δύο πέμπτα της διαδρομής, με τα τρία πέμπτα να απομένουν ακόμη μέχρι την Παλλήνη, η θάλασσα τους κατέκλυσε.

Ήταν μια μεγάλη παλίρροια, ψηλότερη, σύμφωνα με τους ντόπιους, από οποιαδήποτε άλλη από τις πολλές που είχαν συμβεί στο παρελθόν. Ένα γιγαντιαίο κύμα, βίαιο και απροσδόκητο, παρέσυρε τους Πέρσες στρατιώτες.

Όσοι δεν ήξεραν κολύμπι πνίγηκαν. Όσοι ήξεραν, τους πρόφτασαν τα πλοία της Ποτίδαιας, τα οποία έπλευσαν για να τους εξοντώσουν. Εκατοντάδες Πέρσες στρατιώτες χάθηκαν εκείνη την ημέρα. Ο στρατός του Αρτάβαζου αποδεκατίστηκε. Η Ποτίδαια σώθηκε.

Το 315 π.Χ., ο Κάσσανδρος ίδρυσε εκ νέου την πόλη με το όνομα Κασσάνδρεια και κατασκεύασε ένα κανάλι που ένωνε τους δύο κόλπους. Σήμερα, η σύγχρονη πόλη ονομάζεται Νέα Ποτίδαια. [Credit: airphotogr / depositphotos.com]

Η περιγραφή του Ηροδότου

Ο πατέρας της ιστορίας, ο Ηρόδοτος ο Αλικαρνασσεύς, κατέγραψε αυτό το επεισόδιο στις «Ιστορίες» του. Στο όγδοο βιβλίο, γνωστό ως «Ουρανία», περιγράφει με πλούσιες λεπτομέρειες όχι μόνο το φυσικό φαινόμενο, αλλά και την ερμηνεία που έδωσαν οι ίδιοι οι κάτοικοι της Ποτίδαιας για το γεγονός.

Οι Ποτιδαίοι λένε ότι η αιτία της παλίρροιας και της πλημμύρας, καθώς και της καταστροφής των Περσών, ήταν η εξής: ότι οι ίδιοι οι Πέρσες που χάθηκαν στη θάλασσα είχαν διαπράξει ιεροσυλία εναντίον του ναού του Ποσειδώνα και του αγάλματός του που βρισκόταν στα προάστια της πόλης τους, και λέγοντας ότι αυτή ήταν η αιτία, νομίζω ότι έχουν δίκιο.

Ηρόδοτος, Ιστορίες VIII.129

Ο Ηρόδοτος καταγράφει έτσι την τοπική εκδοχή: ο θεός της θάλασσας, προσβεβλημένος από τη βεβήλωση του ιερού του, είχε τιμωρήσει τους εισβολείς με το δικό του όπλο, το νερό. Όμως ο ιστορικός, αν και σέβεται αυτή την εξήγηση, υπονοεί ότι το φαινόμενο ήταν πραγματικό, παρατηρήθηκε και μετρήθηκε από όσους επηρεάστηκαν άμεσα.

«Μια μεγάλη παλιρροιακή πλημμύρα, υψηλότερη από οποιαδήποτε άλλη από τις πολλές που είχαν συμβεί στο παρελθόν», γράφει. Και προσθέτει ότι η υποχώρηση του νερού διήρκεσε πολύ καιρό. Αυτή η περιγραφή αποτελεί την πρώτη ιστορική τεκμηρίωση ενός τσουνάμι στην ιστορία της ανθρωπότητας.

Τι συνέβη πραγματικά;

Οι σύγχρονοι επιστήμονες έχουν αναλύσει την περιγραφή του Ηροδότου και την έχουν συγκρίνει με τις τρέχουσες γεωλογικές γνώσεις. Το συμπέρασμα είναι ότι αυτό που περιγράφει ο Έλληνας ιστορικός ταιριάζει απόλυτα με ένα τσουνάμι.

Ερείπια στην ακτή της Ποτίδαιας.
[Credit: hdesislava / depositphotos.com]

Ένα τσουνάμι δεν είναι απλώς ένα μεγάλο κύμα. Πρόκειται για μια σειρά τεράστιων κυμάτων που δημιουργούνται από τη μετατόπιση μεγάλου όγκου νερού, συνήθως λόγω υποθαλάσσιων σεισμών, κατολισθήσεων ή ηφαιστειακών εκρήξεων.

Στην περίπτωση της Ποτίδαιας, η προέλευση ενός τέτοιου φαινομένου εξακολουθεί να αποτελεί αντικείμενο συζήτησης. Τα ιστορικά αρχεία δεν αναφέρουν την εμφάνιση καταιγίδας, αποκλείοντας έτσι την πιθανότητα ενός μετεωρολογικού τσουνάμι (κύματα που δημιουργούνται από ξαφνικές αλλαγές στην ατμοσφαιρική πίεση). Η πιο εύλογη εξήγηση είναι ένας σεισμός σημαντικού μεγέθους στο βόρειο Αιγαίο.

Οι σεισμολόγοι εκτιμούν ότι ο σεισμός που προκάλεσε το τσουνάμι είχε μέγεθος 7,0 στην κλίμακα μεγέθους επιφανειακών κυμάτων (Ms). Το επίκεντρό του θα βρισκόταν κάπου στη Μακεδονία, ενώ έφτασε σε ένταση IX στην κλίμακα Mercalli, που σημαίνει «βίαιος».

Το Αιγαίο Πέλαγος είναι μια περιοχή με υψηλή σεισμική δραστηριότητα. Η Αιγαιακή πλάκα εκτείνεται προς βορρά και νότο λόγω της σύγκλισης της Αφρικανικής πλάκας, η οποία υποβυθίζεται κάτω από την Ευρασιατική πλάκα κατά μήκος της Ελληνικής ζώνης υποβύθισης. Αυτή η συνεχής κίνηση δημιουργεί τάσεις που εκλύονται ως σεισμοί, μερικές φορές με καταστροφικές συνέπειες.

Το τσουνάμι της Ποτίδαιας, ωστόσο, δεν ήταν καταστροφικό για τους Έλληνες. Παραδόξως, αποτέλεσε τη σωτηρία τους.

Η αρχαιολογία επιβεβαιώνει την ιστορία

Για αιώνες, η περιγραφή του Ηροδότου θεωρούνταν από ορισμένους ως μύθος, ως ιστορική υπερβολή. Όμως, το 2012, μια ομάδα ερευνητών παρουσίασε στην ετήσια συνάντηση της Σεισμολογικής Εταιρείας της Αμερικής αρχαιολογικά στοιχεία που επιβεβαίωσαν την αυθεντικότητα του γεγονότος.

Οι επιστήμονες συνέλεξαν δείγματα ιζημάτων στον Θερμαϊκό Κόλπο, κοντά στη Θεσσαλονίκη. Σε βάθος που αντιστοιχεί στον 5ο αιώνα π.Χ., εντόπισαν ενδείξεις ενός θαλάσσιου φαινομένου υψηλής ενέργειας. Με άλλα λόγια, μεγάλα κύματα. Βρήκαν μεγάλες ποσότητες κεραμικών και κοχυλιών που χρονολογούνται πριν από 2.500 χρόνια, τα οποία είχαν παρασυρθεί από τον βυθό και μεταφερθεί στην ενδοχώρα από το τσουνάμι.

Η αρχαιολογία απέδειξε ότι ο Ηρόδοτος είχε δίκιο. Το τσουνάμι της Ποτίδαιας δεν ήταν μύθος. Ήταν ιστορία.

Σήμερα, η βόρεια περιοχή της Ελλάδας, η οποία είναι πυκνοκατοικημένη, δεν θεωρείται περιοχή υψηλού κινδύνου για τσουνάμι. Ωστόσο, σεισμικά μοντέλα δείχνουν ότι ένας σεισμός παρόμοιος με αυτόν του 479 π.Χ. θα μπορούσε να προκαλέσει ένα καταστροφικό κύμα στις μέρες μας.

Οι ερευνητές έχουν ζητήσει να συμπεριληφθεί η περιοχή στα σχέδια πρόληψης καταστροφών. Διότι, όπως γνώριζαν καλά οι Ποτίδαιοι, το Αιγαίο Πέλαγος μπορεί να είναι τόσο σύμμαχος όσο και εχθρός.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Mathes-Schmidt, Margret et al., Event deposits in the Eastern Thermaikos Gulf and Kassandra Peninsula (Northern Greece): evidence of the 479 BC “Herodotus tsunami”, Zeitschrift für Geomorphologie, Volume 62 Supplementary Issue 2 (2019), p. 101 – 125 published: Oct 1, 2019, DOI:10.1127/zfgsuppl/2019/0612

Πηγή: LBV Magazine