Μια αυτοκρατορία στην τσέπη

Χάλκινο πεντανούμμιο του αυτοκράτορα Μαυρικίου Τιβερίου (582-602). Το πρώτο βυζαντινό νόμισμα που έπιασε στα χέρια του ο οικονομολόγος Στέφα...

Χάλκινο πεντανούμμιο του αυτοκράτορα Μαυρικίου Τιβερίου (582-602).

Το πρώτο βυζαντινό νόμισμα που έπιασε στα χέρια του ο οικονομολόγος Στέφανος Σαμαράς ήταν ένας «φόλλις». Στην όψη του απεικόνιζε τον αυτοκράτορα Ιουστινιανό. Στον οπισθότυπο ήταν χαραγμένο ένα μεγάλο «Μ» που δήλωνε 40 νούμμια και φανέρωνε την αξία του. Στο Βυζάντιο ο φόλλις ήταν ένα από τα πιο κοινά χάλκινα νομίσματα ευρείας κυκλοφορίας, τα κέρματα του λαού, με την κοπή τους στα διάσπαρτα νομισματοκοπεία της απέραντης αυτοκρατορίας. «Περιεργαζόμουν επί ώρες εκείνο το νόμισμα», περιγράφει στην «Κ». «Αρχισα να ψάχνω στοιχεία για τις ημέρες της ηγεμονίας του Ιουστινιανού (527-565) και τον ιδεολογικό άξονα της πολιτικής του, για τα σύμβολα και την ενδυμασία του και, χωρίς να το καταλάβω, έμπαινα στον θαυμαστό κόσμο του βυζαντινού πολιτισμού». Το ένα νόμισμα έφερε το άλλο με αποτέλεσμα να δημιουργήσει μία από τις πιο πλήρεις συλλογές βυζαντινών νομισμάτων, μέσα από την οποία «διάβαζε» την ιστορία της υπερχιλιόχρονης και πλέον αυτοκρατορίας του μεσαιωνικού ελληνικού κόσμου.

Χρυσό τεταρτηρόν του αυτοκράτορα Μιχαήλ ΣΤ΄ του Στρατιωτικού (1056-1057).

Από τη δεκαετία του ’80

Γιος μεταναστών από τη Χαλκιδική, ο συλλέκτης μεγάλωσε και σπούδασε στο Βέλγιο, όπου εργάστηκε επί 35 χρόνια ως υψηλόβαθμο στέλεχος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής. Ξεκίνησε τη συλλογή του στα μέσα της δεκαετίας του ’80, όταν ένας συμμαθητής και φίλος του στις Βρυξέλλες που διατηρεί αντικερί τον μύησε στα νομίσματα της αρχαίας Ελλάδας. Τον γοήτευσαν όμως τα βυζαντινά. «Συνήθως οι νομισματολόγοι επιλέγουν με βάση την κυκλοφορία και το μέταλλο. Οι δικές μου επιλογές έγιναν με βάση την Ιστορία, τη σχέση του νομίσματος με την πολιτική και τη θρησκεία. Είδα, δηλαδή, τη συλλογή ως φορέα της Ιστορίας», διευκρινίζει ο κ. Σαμαράς. «Είναι χαρακτηριστικό ότι αυτό το συλλεκτικό αντικείμενο, παρά το μικρό του μέγεθος, συγκεντρώνει απίστευτο πλούτο πληροφοριών. Η εικονογραφία και η διάδοσή του από τη Σκανδιναβία μέχρι την Κίνα για σχεδόν 1.000 χρόνια αντικατοπτρίζουν όλη την πολιτική ιδεολογία του αυτοκρατορικού θεσμού και της θεοκρατικής εξουσίας».

Μισή αργυρή σίλικα (κεράτιο), μέσα 6ου αι. Ο όρος «σίλικα» δήλωνε μονάδα βάρους ενός σπόρου χαρουπιάς ισοδύναμου με 0,189 γραμμάρια.

Με το πέρασμα των χρόνων, όταν δημιουργήθηκε ένα αξιόλογο σύνολο νομισμάτων, ένιωθε ότι τα τεκμήρια του βυζαντινού παρελθόντος δεν αποτελούσαν κτήμα του. Εκρινε ότι ένας από τους πιο ασφαλείς τόπους όπου μπορούσαν να φυλαχθούν ήταν το Αγιον Ορος. Αποφάσισε να δωρίσει τη συλλογή του στη Σιμωνόπετρα ως πράξη προσφοράς για τη συνεργασία και τη μακρόχρονη φιλία του με την αγιορείτικη μονή. Η πρώτη δωρεά 400 νομισμάτων έφθασε στη Σιμωνόπετρα πριν από 15 χρόνια στη μνήμη της συζύγου του, Μαρίας Στ. Σαμαρά. Ο δωρητής συνέχισε ωστόσο να εμπλουτίζει μεθοδευμένα και στοχευμένα τη συλλογή, η οποία ήδη ξεπερνάει τα 1.200 νομίσματα. Θεωρείται πλέον μία από τις πιο πλήρεις σειρές καθώς περιλαμβάνει χρυσά, αργυρά και χάλκινα νομίσματα, αντιπροσωπευτικά δείγματα κάθε βυζαντινής περιόδου, εκτυπωμένα σε σχεδόν όλα τα νομισματοκοπεία του Βυζαντίου και από όλους τους αυτοκράτορες, εκτός από δύο: τον σφετεριστή Αρτάβασδο που κατείχε τον θρόνο για μικρό χρονικό διάστημα (742-743) και τον τελευταίο της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας Κωνσταντίνο ΙΑ΄ Παλαιολόγο, που ταυτίστηκε με την πτώση της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς το 1453. Ανάμεσα στα σπάνια κομμάτια κι ένα τιμητικό μετάλλιο –το πρώτο χυτό μετάλλιο στην Ιστορία– με τη μορφή του Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου (1423-1448) που φιλοτεχνήθηκε από τον Πιζανέλλο το 1438, κατά τη διάρκεια της Συνόδου στη Φλωρεντία.

Χρυσό ιστάμενον του αυτοκράτορα Νικηφόρου Β΄ Φωκά (963-969). Το ιστάμενον εμφανίστηκε τον 10ο αιώνα.

Το Αγιον Ορος, εξηγεί ο δωρητής, δεν ήταν μόνο αναπόσπαστο κομμάτι της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, αλλά συνδεδεμένο με τη θεοκρατική αντίληψη των ηγεμόνων της. Από την οργάνωσή του κατά την περίοδο του Νικηφόρου Φωκά διεκπεραίωνε τις συναλλαγές του με βυζαντινά νομίσματα για περισσότερους από έξι αιώνες. Παρ’ όλα αυτά, σε αντίθεση με άλλους θησαυρούς (χειρόγραφα, εκκλησιαστικά σκεύη, εικόνες, κειμήλια κ.λπ.), ελάχιστα νομίσματα διασώθηκαν στα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Eνας από τους λόγους της δωρεάς ήταν να καλύψει αυτό το κενό.

Τιμητικό μετάλλιο με τη μορφή του Ιωάννη Η΄ Παλαιολόγου (1423-1448), το οποίο φιλοτεχνήθηκε από τον Πιζανέλλο το 1438, κατά τη διάρκεια της Συνόδου στη Φλωρεντία. Αποτελεί το πρώτο χυτό μετάλλιο στην Ιστορία.

Σημαντικός θησαυρός

Η πολύτιμη νεοαποκτηθείσα συλλογή της Σιμωνόπετρας συγκαταλέγεται πλέον στους σημαντικότερους θησαυρούς της αγιορείτικης πολιτείας, ενώ ο κατάλογος «Βυζαντινά Νομίσματα της Μονής Σιμωνόπετρας» που κυκλοφόρησε πρόσφατα αποκαλύπτει στο ευρύ κοινό το μέγεθος αυτής της προσφοράς. Στη νέα αυτή έκδοση κείμενα και φωτογραφίες αποκωδικοποιούν τις ποικίλες πτυχές του βυζαντινού πολιτισμού, από τη νομισματοκοπία και τις τεχνικές της μέχρι τους πολιτικούς και θρησκευτικούς συμβολισμούς, τις στρατιωτικές και οικονομικές μεταβολές που συντελέστηκαν στη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

Χρυσός σόλιδος του αυτοκράτορα Αναστασίου Α΄ (491-518).

«Οι δικές μου επιλογές έγιναν με βάση την Iστορία, τη σχέση του νομίσματος με την πολιτική και τη θρησκεία. Είδα τη συλλογή ως φορέα της Ιστορίας», λέει ο Στέφανος Σαμαράς, που ξεκίνησε τη συλλογή.

«Το βυζαντινό νόμισμα, το “δολάριο του Μεσαίωνα” όπως το αποκαλούν οι ιστορικοί, δεν ήταν μόνο ένα οικονομικό εργαλείο», επισημαίνει ο κ. Σαμαράς. «Υπήρξε η μικρογραφία του ίδιου του Βυζαντίου: ισχυρό, διεθνές, θεοκεντρικό και ταυτόχρονα βαθιά ριζωμένο στην καθημερινή ζωή των υπηκόων του». Συνδύαζε με μοναδικό τρόπο την οικονομία, την πολιτική, την τέχνη, τη θρησκεία, σε ένα ενιαίο σύστημα με τεράστια διάρκεια ζωής.

Αργυρό μιλιαρέσιον του αυτοκράτορα Ιωάννη Τσιμισκή (969-976).

Η βυζαντινή νομισματοκοπία αποτελεί ένα από τα πιο συνεκτικά και μακροχρόνια νομισματικά συστήματα στην παγκόσμια Ιστορία, με διάρκεια ζωής που ξεπερνάει τα 1.000 χρόνια, όπως επισημαίνεται στον κατάλογο. Επίκεντρο της νομισματικής παραγωγής ήταν η Κωνσταντινούπολη με το σημαντικότερο και μακροβιότερο νομισματοκοπείο που λειτουργούσε αδιαλείπτως από την ίδρυση της πόλης έως την έλευση των Οθωμανών. Σπουδαία νομισματοκοπεία ωστόσο λειτούργησαν ταυτόχρονα και σε σημαντικές πόλεις (Θεσσαλονίκη, Αντιόχεια, Αλεξάνδρεια, Ραβέννα, Νίκαια, Τραπεζούντα κ.α.) του Βυζαντίου, που ενίσχυαν τη θέση τους στην απέραντη αυτοκρατορία μέσω των τοπικών νομισμάτων.

Χρυσό ιστάμενον του αυτοκράτορα Κωνσταντίνου Η΄ (1025-1028).

Μεγάλο μέρος της συλλογής, περίπου το 1/3, κατέχουν τα χρυσά που αποτελούσαν τη ραχοκοκαλιά του νομισματικού συστήματος. Ο χρυσός σόλιδος (ή υπέρπυρον μετά το 1092), σύμβολο σταθερότητας του κράτους, της αιώνιας και αδιάσπαστης εξουσίας του αυτοκράτορα, διατήρησε σχεδόν αμετάβλητο το βάρος (4,45 γραμμάρια χρυσού και καθαρότητα 24 καρατίων) και την αξία του καθ’ όλη την πρώιμη και μέση βυζαντινή περίοδο (4ος-10ος αι.). Χρησιμοποιήθηκε στην εσωτερική οικονομία, στις εμπορικές συναλλαγές με Γότθους, Αραβες, Σλάβους, Δυτικοευρωπαίους ως διεθνές νόμισμα, ενώ ταυτόχρονα ενίσχυε τις διπλωματικές σχέσεις. «Εν τῷ νομίσματι αὐτῶν ἐμπορεύονται πάντα τὰ ἔθνη καὶ ἐν παντὶ τόπῳ ἀπ’ ἄκρου γῆς ἕως ἄκρου γῆς δεκτόν ἐστι», έγραφε ο Κοσμάς Ινδικοπλεύστης (Χριστιανική Τοπογραφία, περ. 550 μ.Χ.).

Μοναχοί στη βιβλιοθήκη της Μονής Σιμωνόπετρας, όπου φιλοξενείται η συλλογή με τα 1.200 βυζαντινά νομίσματα. Θεωρείται μία από τις πιο πλήρεις σειρές με νομίσματα κάθε βυζαντινής περιόδου, εκτυπωμένα σε σχεδόν όλα τα νομισματοκοπεία της αυτοκρατορίας.

Τα αργυρά νομίσματα με τις ποικίλες ονομασίες, «εξάγραμμον» τον 7ο αιώνα, «μιλιαρέσιον» τον 8ο αιώνα, «άσπρον τραχύ» τον 12ο αιώνα και «σταυράτον» μέχρι το τέλος της αυτοκρατορίας, είχαν περιορισμένη, αλλά σημαντική χρήση, κυρίως για συναλλαγές μεσαίας κλίμακας, πληρωμές στρατού και τιμητικές δωρεές.

Υλικό προπαγάνδας

Το ενδιαφέρον στα βυζαντινά νομίσματα βρίσκεται στην εικονογραφία τους. Μέσω αυτής λειτουργούσαν ως μέσο προβολής και προπαγάνδας, πολιτικής και θρησκευτικής, σε κάθε κοινωνικό στρώμα. «Ακόμη και σήμερα η ακριβής αποκρυπτογράφηση ορισμένων συμβόλων δεν είναι δυνατή», επισημαίνει ο κ. Σαμαράς. Τα αυτοκρατορικά πορτρέτα των νομισμάτων, μεταβαλλόμενα με βάση τις ιδεολογικές και ιστορικές συγκυρίες όπου ο αυτοκράτορας είναι ντυμένος είτε με στρατιωτική ενδυμασία ή με σύμβολα νίκης (λόγχη, ασπίδα, περικεφαλαία), είτε με έμφαση στην ιερατική διάσταση, συμβάδιζαν με την εκάστοτε αυτοκρατορική ιδεολογία.

Το βυζαντινό νόμισμα υπήρξε η μικρογραφία της ίδιας της αυτοκρατορίας: «Iσχυρό, διεθνές, θεοκεντρικό και ταυτόχρονα βαθιά ριζωμένο στην καθημερινή ζωή των υπηκόων του», επισημαίνει ο συλλέκτης. 

Ο σταυρός αποτελούσε σταθερό σύμβολο, ενώ η αποτύπωση της μορφής του Χριστού είτε σε μονόγραμμα (ΧΡ) είτε ως Παντοκράτορος, ευλογούντος ή ενθρόνου αποτέλεσε κομβικό σημείο της νομισματοκοπίας. Ευρεία ήταν και η απεικόνιση της Παναγίας, ένθρονης ή ολόσωμης ως Υπερμάχου Στρατηγού και προστάτιδος της Κωνσταντινούπολης, ενώ από τον 10ο αιώνα σε χρυσά και αργυρά νομίσματα η Θεοτόκος στεφανώνει τον αυτοκράτορα επικυρώνοντας τη θεϊκή νομιμοποίηση. Ορισμένα φέρουν τοπικούς αγίους κυρίως για να τονιστεί η τοπική προστασία ή η ευλάβεια της δυναστείας, όπως ο Αγιος Δημήτριος στη Θεσσαλονίκη. Πολιτικά και θρησκευτικά σύμβολα συμπύκνωναν έναν βυζαντινό πολιτισμικό κώδικα, κατανοητό τόσο από τον λόγιο όσο και από τον απλό λαό.

Πηγή: Γ. Μυρτσιώτη, Καθημερινή