Ο Κανόνας του Πολυκλείτου ξαναγεννιέται στην Πομπηία σε χαλκό και χρώμα

Η αναπαράσταση του «Κανόνα» του Πολυκλείτου. [Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] Πως ήταν στην όψη και ποια ήταν η πραγματική του ταυτότητ...

Η αναπαράσταση του «Κανόνα» του Πολυκλείτου. [Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας]

Πως ήταν στην όψη και ποια ήταν η πραγματική του ταυτότητα όταν βγήκε στα μέσα του 5ου αι. π.Χ. από το εργαστήριο ενός από τους σημαντικότερους γλύπτες της αρχαιότητας, του Πολυκλείτου;

Μπροστά στην εικόνα ενός από τα πλέον διάσημα έργα του αλλά και αντιμέτωποι με το αίνιγμα σχετικά με την ταυτότητα του έρχονται πλέον οι επισκέπτες στο Αρχαιολογικό Πάρκο της Πομπηίας, καθώς πλέον σε ένα από τα επιβλητικότερα κτίρια της πόλης που χάθηκε κάτω από την ηφαιστειακή τέφρα του Βεζούβιου, στο Μεγάλο Γυμνάσιο, εκτίθεται η χάλκινη εκδοχή του Κανόνα του Πολυκλείτου.

Ο γυμνός όρθιος νέος που κρατά ένα ακόντιο (ή δόρυ) στο αριστερό του χέρι πρόκειται ουσιαστικά για το έργο που ενσωμάτωσε τη θεωρητική πραγματεία του γλύπτη καθορίζοντας τις τέλειες μαθηματικές αναλογίες και τη συμμετρία του ανθρώπινου σώματος.

Το άγαλμα βρίσκεται μέσα στην Μεγάλη Παλαίστρα της Πομπηίας.
 [Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] 

Το χάλκινο πρωτότυπο, όπως τα περισσότερα, χάθηκαν στο πέρασμα του χρόνου καθώς η πολύτιμη πρώτη ύλη τους χρησιμοποιήθηκε κυρίως για την κατασκευή όπλων και νομισμάτων. Η μορφή του, ωστόσο, επιβίωσε μέσω μαρμάρινων αντιγράφων διαμορφώνοντας το ιδεώδες του ανθρώπινου σώματος στον δυτικό πολιτισμό.

Η ανασύνθεση που επιχειρήθηκε τώρα στην Πομπηία βασίζεται κατά κύριο λόγο σε ένα επίσης μαρμάρινο αντίγραφο του «Κανόνα», το οποίο εντοπίστηκε από την αρχαιολογική σκαπάνη το 1793 και είναι το πληρέστερο από τα περίπου 50 που έχουν φτάσει ως τις μέρες μας. Αξιοποιήθηκαν όμως δεδομένα και από τη χάλκινη προτομή που είχε βρεθεί στην Έπαυλη των Παπύρων στο γειτονικό Ερκολάνο (Ηράκλειο), τόσο λόγω του υλικού της, αλλά και εκμαγεία ενός από τα καλύτερα μαρμάρινα αντίγραφα του που βρίσκονται στη Νάπολη.

Για την κατασκευή του χρησιμοποιήθηκε η ίδια τεχνική που είχε υιοθετήσει και ο Πολύκλειτος: του χαμένου κεριού. Έπλασαν ολόκληρο το άγαλμα σε κερί, το κάλυψαν με πηλό και το θέρμαναν σε κλίβανο, ώστε το κερί να λιώσει και να αφήσει πίσω του ένα κενό καλούπι. Στο εσωτερικό του χύθηκε ο λιωμένος χαλκός. Όταν το κέλυφος έσπασε, αποκαλύφθηκε το άγαλμα.

[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] 

Και ενώ δεν είναι ο πρώτος χάλκινος Δορυφόρος στη σύγχρονη ιστορία – τον τίτλο αυτό έχει ένα γλυπτό που ανασύνθεσε μεταξύ των ετών 1910 και 1912, ο γλύπτης Γκέοργκ Ρέμερ και το οποίο εκτίθεται στο κεντρικό κτίριο του πανεπιστημίου του Μονάχου – το νέο αυτό εγχείρημα αποτελεί μέρος ενός σύγχρονου, διεθνούς ερευνητικού προγράμματος. Βασίστηκε σε μια εντελώς νέα, υπερσύγχρονη επιστημονική προσέγγιση και ξεχωρίζει για δύο λόγους: πρώτον διότι βασίστηκε κατά κύριο λόγο στο κατά κοινή παραδοχή καλύτερα σωζόμενο αντίγραφο – εκείνο της Πομπηίας, ενώ των αρχών του 20ου αι. σε πολλά διαφορετικά αντίγραφα. Και δεύτερον επειδή η τεχνολογία επέτρεψε στους επιστήμονες σήμερα να αφαιρέσουν ψηφιακά τον μαρμάρινο κορμό δέντρου και τα στηρίγματα που είχαν τα αντίγραφα για στατικούς λόγους, οπότε το άγαλμα στέκει ελεύθερο.

Εξαιρετικά ενδιαφέρον στοιχείο δεν είναι μόνο η δημιουργία του γλυπτού στο υλικό του πρωτοτύπου, αλλά και η χρωματική απόδοση που ακολούθησαν. Το άγαλμα δεν είναι μονόχρωμο, αλλά έχει διαφορετικούς τόνους στα μαλλιά (πιο σκούρο), καφέ χρωστική για τα μάτια και ξεχωριστή απόχρωση για το δέρμα ενώ η επιδερμίδα παραπέμπει σε πρόσωπα που βλέπουμε στις τοιχογραφίες της Πομπηίας. Αυτό αλλάζει αμέσως τον τρόπο που στεκόμαστε απέναντι στο σώμα: ο «τέλειος άνδρας» δεν είναι ένα ψυχρό, αφηρημένο λευκό ιδανικό, αλλά ένα μεσογειακό σώμα με μέταλλο, χρώμα, βλέμμα και υλικό βάρος.

[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] 

Κι αν η εικόνα του πολυκλείτιου έργου εντυπωσιάζει ο γενικός διευθυντής του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας Gabriel Zuchtriegel, θέτει και το θέμα καταγωγής. Ο νέος άνδρας πρότυπο για το έργο θα μπορούσε να καταγόταν από την Ελλάδα, την Ιταλία, τη Συρία ή το Μαρόκο, κάτι που το λευκό μάρμαρο, όπως υποστηρίζει στους βρετανικούς Times, μας έχει κάνει να ξεχάσουμε αυτή τη μεσογειακή, πολύχρωμη εκδοχή της ομορφιάς.

Υπάρχει, όμως, και ένα δεύτερο στοίχημα πίσω από το εγχείρημα: η ταυτότητα του ίδιου του αγάλματος. Επί έναν αιώνα, οι μελετητές αντιμετώπιζαν τον «Δορυφόρο» και τον «Κανόνα» ως δύο ονόματα για το ίδιο έργο. Ο Zuchtriegel διαφωνεί. Επικαλείται τον Πλίνιο τον Πρεσβύτερο, ο οποίος αναφέρεται ξεχωριστά στον Δορυφόρο, τον οποίο και περιγράφει ως αγόρι – και στον Κανόνα, κάτι που κατά την άποψή του σημαίνει πως πρόκειται για δύο διαφορετικά αγάλματα.

Αν ισχύει αυτή η ανάγνωση, τότε το άγαλμα της Πομπηίας δεν είναι ο Δορυφόρος, αλλά ο Κανόνας. Ο πραγματικός Δορυφόρος, υποστηρίζει ο Zuchtriegel, μπορεί να ήταν ένας άλλος πολυκλείτειος τύπος: ο λεγόμενος Αθλητής Westmacott, γνωστός από περίπου 50 αντίγραφα, με το πληρέστερο να ανήκει στις συλλογές του Βρετανικού Μουσείου.

[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] 

Αυτή η μετατόπιση δεν είναι μικρή λεπτομέρεια. Αν ο Κανόνας δεν είναι ο γνωστός δορυφόρος με το μακρύ δόρυ, αλλά διαφορετικός τύπος αγάλματος, τότε αλλάζει και το αντικείμενο που κρατούσε. Γι’ αυτό η νέα χάλκινη μορφή στην Πομπηία δεν φέρει το μακρύ δόρυ με το οποίο έχουμε συνηθίσει να φανταζόμαστε τον Δορυφόρο, αλλά ένα ακόντιο από ξύλο, δέρμα και μέταλλο. Η Πομπηία δεν παρουσιάζει απλώς ένα ωραίο αντίγραφο, προτείνει μια αναθεώρηση του τρόπου με τον οποίο διαβάζουμε ένα από τα πιο διάσημα σώματα της αρχαιότητας.

Η ανακατασκευή εκτίθεται στη Μεγάλη Παλαίστρα της Πομπηίας, έναν χώρο που από μόνος του φορτίζει το έργο. Η παλαίστρα ήταν τόπος άσκησης, νεότητας και σωματικής πειθαρχίας. Εκεί, το ανακατασκευασμένο σώμα του Πολυκλείτου δεν μοιάζει μόνο με αντικείμενο μελέτης αλλά με επιστροφή σε ένα περιβάλλον όπου το σώμα δεν ήταν ακόμη εικόνα αποκομμένη από τη χρήση του: ήταν άσκηση, αγώνας, μέτρο, επιθυμία, κοινωνικό πρότυπο.

Και κάπου εδώ η ιστορία ξεφεύγει από το στενό αρχαιολογικό εύρημα. Γιατί η Δύση έμαθε για αιώνες να βλέπει την αρχαία ελληνική ομορφιά μέσα από σώματα λευκά, σιωπηλά, ακίνητα, συχνά αποστειρωμένα από το χρώμα, το φύλο, την τάξη, την καταγωγή και το βλέμμα. Η νέα χάλκινη μορφή της Πομπηίας δεν ακυρώνει αυτή την ιστορία, αλλά την αναδιατυπώνει. Μας θυμίζει ότι η «τελειότητα» της αρχαιότητας ήταν πάντοτε μια κατασκευή: αντιγραφή, απώλεια, μετάφραση, παρεξήγηση, επιστημονική υπόθεση.

[Credit: Αρχαιολογικό Πάρκο Πομπηίας] 

Ο «τέλειος άνδρας» της αρχαιότητας, λοιπόν, επιστρέφει όχι ως βεβαιότητα αλλά ως ερώτημα. Ήταν ο Κανόνας ο ίδιος με τον Δορυφόρο; Κρατούσε δόρυ ή ακόντιο; Πόσο χρώμα είχε το σώμα του; Πόσο διαφορετικά θα είχαμε φανταστεί την αρχαία ομορφιά αν δεν την είχαμε κληρονομήσει κυρίως ως λευκό μάρμαρο;

Η Πομπηία δεν δίνει μία τελική απάντηση. Στήνει όμως ξανά μπροστά μας το σώμα που για αιώνες ονομάστηκε ιδανικό και μας ζητά να το κοιτάξουμε όχι σαν αιώνιο πρότυπο, αλλά σαν ζωντανό αρχαιολογικό πρόβλημα.

Πηγή: Τα Νέα, LiFO