Σε ηλικία 90 ετών έφυγε από τη ζωή η Ιωάννα Παπαντωνίου, κορυφαία σκηνογράφος και ενδυματολόγος, ιδρύτρια και πρόεδρος του Πελοποννησιακού Λ...
Σε ηλικία 90 ετών έφυγε από τη ζωή η Ιωάννα Παπαντωνίου, κορυφαία σκηνογράφος και ενδυματολόγος, ιδρύτρια και πρόεδρος του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος. Η είδηση του θανάτου της προκάλεσε συγκίνηση στον καλλιτεχνικό και ακαδημαϊκό κόσμο, καθώς υπήρξε μια από τις σημαντικότερες μορφές του ελληνικού θεάτρου και της λαογραφικής έρευνας.
Η Ιωάννα Παπαντωνίου γεννήθηκε στην Αθήνα το 1936. Σπούδασε σκηνογραφία και ενδυματολογία στο Wimbledon School of Art του Λονδίνου (1966–1970). Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, πραγματοποίησε την πρώτη της επαγγελματική δουλειά το 1971, σχεδιάζοντας σκηνικά και κοστούμια για τον Κοριό του Μαγιακόφσκι στο «Προσκήνιο», σε ανάθεση του Αλέξη Σολομού. Την ίδια χρονιά εισήλθε και στο αρχαίο ελληνικό δραματολόγιο με τις Θεσμοφοριάζουσες, που παρουσιάστηκαν στο Θέατρο Κήπου της Θεσσαλονίκης.
Πρωτοπορία στην Επίδαυρο και συνεργασίες
Η Παπαντωνίου υπήρξε η πρώτη γυναίκα σκηνογράφος στην Επίδαυρο, χάρη στον Αλέξη Σολομό, σχεδιάζοντας σκηνικά και κοστούμια για τον Ορέστη του Εθνικού Θεάτρου (1971). Συνεργάστηκε με το Θέατρο Τέχνης και τον Κάρολο Κουν επί πέντε χρόνια, καθώς και με τον θίασο Αλέξη Μινωτή – Κατίνας Παξινού. Ακολούθησαν συνεργασίες με το Εθνικό Θέατρο, το Κρατικό Θέατρο Βορείου Ελλάδος, Δημοτικά Περιφερειακά Θέατρα, θιάσους του ελεύθερου θεάτρου και το Royal Exchange Theatre.
Το πλούσιο σκηνογραφικό και ενδυματολογικό της έργο κάλυψε όλο το φάσμα του ελληνικού και διεθνούς ρεπερτορίου. Στα έργα του αρχαίου δράματος έδινε ιδιαίτερη έμφαση στα κοστούμια, στη φόρμα και στο χρώμα, επιλέγοντας μια αισθητική αυστηρής απλότητας, χωρίς διακοσμητικά στοιχεία.
Το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα
Η αγάπη της για το ελληνικό κοστούμι ξεκίνησε από μικρή ηλικία, μέσα από τη σχέση της με το Λύκειο Ελληνίδων, όπου η μητέρα της την είχε στείλει να μάθει ελληνικούς χορούς. Ως έφηβη, άρχισε να συλλέγει μουσειακά κομμάτια και παραδοσιακές φορεσιές. Το 1974 ίδρυσε το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα στο Ναύπλιο, αρχικά με συλλογή 6.000 αντικειμένων. Σήμερα το Ίδρυμα αριθμεί περισσότερα από 25.000 εκθέματα και το 1981 τιμήθηκε με το Ευρωπαϊκό Βραβείο Μουσείου της Χρονιάς.
Διδασκαλία και συγγραφικό έργο
Η Ιωάννα Παπαντωνίου δίδαξε στα Θεατρολογικά Τμήματα των Πανεπιστημίων Πατρών (1992–1993) και Αθηνών (1993–1996). Παράλληλα, το συγγραφικό της έργο υπήρξε εξίσου σημαντικό, με βιβλία όπως «Ελληνικές φορεσιές», «Φορεσιές της Μακεδονίας», «Οι τοπικές φορεσιές της Θράκης», «Σαρακατσάνοι: φορεσιές και στολίδια» και «Από την Άλωση μέχρι την Απελευθέρωση».
Διακρίσεις και τιμητικές βραβεύσεις
Η συμβολή της στην τέχνη και την έρευνα αναγνωρίστηκε με πλήθος διακρίσεων. Τιμήθηκε από την Ακαδημία Αθηνών (1981), βραβεύτηκε για τα κοστούμια της στην ταινία Δοξόμπους (1987) του Φώτου Λαμπρινού και έλαβε τον Χρυσό Σταυρό του Φοίνικος.
Η παρακαταθήκη της Ιωάννας Παπαντωνίου παραμένει ζωντανή, τόσο μέσα από το έργο της στο θέατρο όσο και μέσα από τη διατήρηση της ελληνικής λαϊκής παράδοσης που υπηρέτησε με πάθος και συνέπεια.
Αποχαιρετισμός από Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου
Το Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου αποχαιρετά με οδύνη την Ιδρύτρια και ψυχή του, Ιωάννα Παπαντωνίου.
Σε όλη της τη ζωή στάθηκε ακούραστη δημιουργός, αφοσιωμένη δασκάλα και πηγή έμπνευσης στην Ελλάδα, στην Κύπρο και στο εξωτερικό.
Πάνω απ’ όλα όμως υπήρξε ένας άνθρωπος με βαθιά καλλιέργεια, σεμνότητα και αγάπη για τον Πολιτισμό. Μια προσωπικότητα που ενέπνεε σεβασμό και εμπιστοσύνη σε όσους τη γνώρισαν και συνεργάστηκαν μαζί της.
Η παρουσία της θα παραμείνει ζωντανή σε κάθε γωνιά του Ιδρύματος αλλά και σε κάθε μουσείο που σχετίζεται με τη λαογραφία μας.
Το έργο και η παρακαταθήκη της θα είναι για όλους εμάς μνήμη και τεράστια ευθύνη.
Η Πρόεδρος Γεωργία Κρητικού-Σαμαρά, το Διοικητικό Συμβούλιο και οι συνεργάτες του Ιδρύματος την αποχαιρετούμε με απέραντη αγάπη και ευγνωμοσύνη, ως οικογένεια, τιμώντας την ξεχωριστή διαδρομή της και την πολύτιμη προσφορά της.
Καλό σου ταξίδι, θεία Νανά μας αγαπημένη
Δήλωση της Υπουργού Πολιτισμού Λίνας Μενδώνη για την απώλεια της Ιωάννας Παπαντωνίου
Πληροφορούμενη την απώλεια της Ιωάννας Παπαντωνίου, η Υπουργός Πολιτισμού Λίνα Μενδώνη έκανε την ακόλουθη δήλωση:
Με μεγάλη θλίψη πληροφορήθηκα την απώλεια της Ιωάννας Παπαντωνίου, μιας από τις σημαντικότερες θεραπαινίδες του Πολιτισμού μας, σε πλείστες εκφάνσεις του, επί πολλές δεκαετίες. Μετά τις στέρεες σπουδές της στη Βρετανία, η Ιωάννα Παπαντωνίου διέγραψε μια μετεωρική πορεία ως σκηνογράφος και ενδυματολόγος, συνεργαζόμενη με τους κορυφαίους σκηνοθέτες και ηθοποιούς της εποχής της σε παραστάσεις-σταθμούς για το θέατρό μας, αλλά και, επιλεκτικά, σε ξεχωριστές κινηματογραφικές δημιουργίες. Ωστόσο, η μοναδική της ματιά δεν περιορίστηκε στη σκηνή, αλλά μετουσιώθηκε σε δημιουργική διδασκαλία σε πανεπιστημιακά τμήματα θεατρικών σπουδών, στην Αθήνα, την Πάτρα και το Ναύπλιο.
Παράλληλα, η Ιωάννα Παπαντωνίου αφιέρωσε τη ζωή της στη διάσωση και την ανάδειξη της τεράστιας πολιτιστικής κληρονομιάς μας. Ως μέλος του Λυκείου Ελληνίδων, όργωσε την Ελλάδα, συλλέγοντας πολύτιμο λαογραφικό υλικό, ιδίως παραδοσιακές ενδυμασίες, το οποίο αποτέλεσε και τον πυρήνα της περίφημης συλλογής του Πελοποννησιακού Λαογραφικού Ιδρύματος «Βασίλειος Παπαντωνίου», το οποίο ίδρυσε η ίδια το 1974 στο Ναύπλιο, στη μνήμη του πατέρα της. Το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ίδρυμα -το σημερινό Ίδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου- υπήρξε το έργο ζωής της Ιωάννας Παπαντωνίου, στο οποίο δώρισε όλες τις συλλογές της και για τις ανάγκες του οποίου διέθεσε σχεδόν το σύνολο της περιουσίας της και υπό τη σοφή και ακάματη καθοδήγησή της, εξελίχθηκε σε σημείο αναφοράς για τον νεοελληνικό πολιτισμό.
Με την Ιωάννα Παπαντωνίου είχα την τιμή και την χαρά να συνεργαζόμαστε από το 1999. Σε όλα τα σπουδαία προγράμματα της είχε την συμπαράσταση του ΥΠΠΟ γιατί ήταν ο δημιουργικός άνθρωπος που συνδύαζε αρμονικά τη θεωρία με την πράξη και την αθόρυβη δράση. Αποφεύγοντας την ανώφελη δημοσιότητα, αφιέρωσε όλον της τον βίο και τη δραστηριότητά της στην υπηρεσία του Πολιτισμού και της κοινωνίας, καταλείποντας μας ένα τεράστιο ένα έργο που θα καρποφορεί επί μακρόν. Για την Ιωάννα Παπαντωνίου δεν αποτελεί κοινό τόπο αν πω ότι η αφειδώλευτη προσφορά της υπήρξε ανυπολόγιστη και ότι η ευγνωμοσύνη μας για το έργο της είναι τεράστια.
Στην οικογένειά της και τους φίλους της απευθύνω ειλικρινέστατα συλλυπητήρια.
Ιωάννα Παπαντωνίου: Ηξερε τα μυστικά της πιέτας
Επίδαυρος, 1992. Ο Κώστας Τσιάνος και το Θεσσαλικό Θέατρο ανεβάζουν τις «Χοηφόρες» του Αισχύλου. Η Λυδία Κονιόρδου ερμηνεύει την Ηλέκτρα και την Κλυταιμνήστρα και ο Βασίλης Ζηδιανάκης, βοηθός τότε της Ιωάννας Παπαντωνίου, θυμάται ότι η ενδυματολόγος είχε δημιουργήσει το ένα κοστούμι της ηθοποιού, αυτό της Κλυταιμνήστρας, αξιοποιώντας κάποια ινδικά κουρέλια που είχε προμηθευτεί από υφασματάδικο της Λάρισας και τα είχε κόψει σε λωρίδες. Το καπέλο ήταν εμπνευσμένο από τον κεφαλόδεσμο μιας «Αθηναίας νύφης» του 19ου αιώνα, όμως αυτό ήταν μάλλον το απλό σκέλος του ρούχου. «Οταν τελικά είδα ότι φτιάξαμε ένα καταπληκτικό ένδυμα από παλιά ινδικά τραπεζομάντιλα», λέει σήμερα ο κ. Ζηδιανάκης, «ρώτησα την Ιωάννα Παπαντωνίου πώς θα φανεί ότι το φοράει μια βασίλισσα. Μου απάντησε “θα δεις τι θα συμβεί στη σκηνή όταν ανάψουν τα φώτα, όταν αυτές οι λωρίδες θα δημιουργήσουν μια ποικιλότητα τεράστια, που δεν θα ξέρεις ποιος την έχει κεντήσει και τι έχει συμβεί”. Και πράγματι, μπροστά στα μάτια μου έγινε ένα θαύμα. Δεν μπορούσα να φανταστώ ότι από ευτελή υλικά μπορεί να συμβεί κάτι τέτοιο».
Οι σπουδές
Ηξερε καλά τα σχήματα, τη δομή και τη λειτουργία των ρούχων η Ιωάννα Παπαντωνίου, η κορυφαία ενδυματολόγος και σκηνογράφος, που έφυγε χθες από τη ζωή σε ηλικία 90 ετών. Είχε, εξάλλου, σπουδάσει σκηνογραφία και ενδυματολογία στο Wimbledon School of Art του Λονδίνου, ενώ από τη δεκαετία του ’50 μέχρι εκείνη του ’70, ως ερευνήτρια του Λυκείου Ελληνίδων, ταξίδεψε στην ελληνική επικράτεια και στα χωριά της, πραγματοποιώντας επιτόπιες έρευνες για τις τοπικές ελληνικές ενδυμασίες και συγκεντρώνοντας πληθώρα λαογραφικού υλικού. «Εβλεπε το ένδυμα σφαιρικά και μπορούσε να μεταφέρει στο θέατρο στοιχεία από παραδοσιακές φορεσιές, χωρίς να γίνεται φολκλόρ», εξηγεί ο κ. Ζηδιανάκης, διευθυντής σήμερα του οργανισμού Atopos CVC. Τις δημιουργικές της ικανότητες μνημονεύει και η Λυδία Κονιόρδου: «Ηταν ιδιοφυές το πώς έφτιαχνε ένα ρούχο, ώστε να ζει με το σώμα σου, να κινείται με το σώμα σου. Γνώριζε όσο λίγοι τις πιέτες, τις ραφές, τα πατρόν και έτσι, όταν έκανες μια κίνηση της χορογραφίας, η κίνηση αυτή πολλαπλασιαζόταν από το ρούχο, το οποίο δεν κρεμόταν πάνω σου. Ηταν μεγάλη εμπειρία να φοράς τα ρούχα της», τονίζει η ηθοποιός, η οποία είχε συνεργαστεί με την Ιωάννα Παπαντωνίου και σε άλλες παραστάσεις του Τσιάνου, αλλά και του Λευτέρη Βογιατζή, του Κουν κ.ά.
Από το ’50 έως το ’70 ταξίδεψε στην ελληνική επικράτεια και στα χωριά της, ερευνώντας τις τοπικές ελληνικές ενδυμασίες και συγκεντρώνοντας πληθώρα λαογραφικού υλικού.
Οι πρώτες της θεατρικές εικόνες οφείλονται στον αδελφό του πατέρα της, ο οποίος λάτρευε την όπερα και όταν ήταν δύο ετών την πήγε στην «Εύθυμη χήρα», στη Λυρική Σκηνή. «Στο τέλος της παράστασης, ρωτούσα τον θείο ποιοι ήταν αυτοί που έβγαιναν στη σκηνή για χειροκρότημα μετά τους ηθοποιούς. Μου εξηγούσε ο καημένος, υπομονετικά, ότι ο ένας ήταν ο μαέστρος, ο άλλος έκανε τα σκηνικά, ο άλλος τα κοστούμια. Αυτό ήταν! Δήλωσα τότε ότι όταν μεγαλώσω θα κάνω ρούχα», είχε πει σε συνέντευξή της στην «Κ»< (9.2.2014). Στα δώδεκά της βρέθηκε με τη μητέρα της σε έκθεση του Κριστιάν Ντιόρ στο Παρίσι, ζωγραφίζοντας κατόπιν τις εντυπώσεις της σε ένα τετράδιο, όμως μετά το σχολείο εστάλη από την οικογένειά της σε ένα «finishing school» του Λονδίνου, μια «σχολή για καλές κυρίες».
Το παιδικό όνειρό της δεν είχε σβήσει και έτσι, μετά τις σπουδές ενδυματολογίας και την πολύτιμη εμπειρία του Λυκείου Ελληνίδων, ίδρυσε, το 1974, στο Ναύπλιο, εις μνήμην του πατέρα της, το Πελοποννησιακό Λαογραφικό Ιδρυμα, που ονομάζεται πλέον Ιδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου. Εκεί προσέφερε την περιουσία και την ενέργειά της, με το ίδρυμα να περιλαμβάνει πλέον 5.000 ρούχα (μεταξύ των οποίων ο αγαπημένος της ντουλαμάς), αλλά και δεκάδες χιλιάδες άλλα αντικείμενα του λαϊκού και του νεότερου ελληνικού πολιτισμού, τα περισσότερα επιλεγμένα ή και αγορασμένα από την ίδια. Οι θεατρικές εικόνες που επίσης είχε από μικρή, σε συνδυασμό με το ταλέντο της, την οδήγησαν και σε συνεργασίες με την Παξινού, τον Κουν, τον Μινωτή. Ηταν μάλιστα η πρώτη γυναίκα σκηνογράφος του Εθνικού Θεάτρου και η πρώτη που κατέβηκε στην Επίδαυρο.
«Είχε μια ολιστική γνώση γύρω από το ρούχο», σχολιάζει η ανθρωπολόγος, μουσικολόγος και πανεπιστημιακός Ρένα Λουτζάκη, επί 25 χρόνια συνεργάτις της ενδυματολόγου στο Ιδρυμα Βασίλη Παπαντωνίου. Η κ. Λουτζάκη θυμάται επίσης την ιδιαίτερη επικοινωνία που είχε η Ιωάννα Παπαντωνίου με τις γυναίκες στα χωριά της Ελλάδας («η μαθητεία της μαζί τους ήταν ένα άλλο πανεπιστήμιο», υπογραμμίζει), το πλήθος των σημαντικών εκθέσεων που επιμελήθηκε (για τον ντουλαμά, τα νυφικά φορέματα κ.ά.), αλλά και τη στήριξη που προσέφερε στους συνεργάτες της προκειμένου να ανοίξουν τα φτερά τους. «Ηταν ανεκτίμητη η βοήθεια που μας παρείχε», λέει και ο ελληνοράπτης Αριστείδης Τζονευράκης, ο οποίος μνημονεύει την προσήλωση της Ιωάννας Παπαντωνίου στην τεκμηρίωση της «αλήθειας» των ενδυμάτων και στη σημασία ενός τέτοιου εγχειρήματος. «Εκανε μεγάλη έρευνα, επιτόπια ή μέσα από μαρτυρίες», σημειώνει, «συχνά μάλιστα με δυσκολία, γιατί πολλά από αυτά τα ενδύματα είχαν πάψει να χρησιμοποιούνται και οι μνήμες των ανθρώπων για αυτά ήταν πια περιορισμένες».
Πηγή: Ν. Ζώης, Καθημερινή, Τα Νέα, ΥΠΠΟ
Δεν υπάρχουν σχόλια