Στην Πύλη Shamash της Νινευής ανακαλύφθηκαν υπολείμματα δύο καταστροφών που απέχουν 2.600 χρόνια μεταξύ τους

Αεροφωτογραφία της Πύλης Shamash  από τα ανατολικά. [Credit: T. Harrison et al. 2026] Μια ιρακινο-ιταλική αρχαιολογική ομάδα ανακαλύπτει στο...

Αεροφωτογραφία της Πύλης Shamash από τα ανατολικά. [Credit: T. Harrison et al. 2026]

Μια ιρακινο-ιταλική αρχαιολογική ομάδα ανακαλύπτει στοιχεία για την πτώση της ασσυριακής πόλης το 612 π.Χ. και για τη μάχη κατά του ISIS το 2017, όλα κάτω από τις σήραγγες που έσκαψαν οι τζιχαντιστές.

Η μνημειώδης Πύλη του Shamash, η σημαντικότερη ανατολική είσοδος της αρχαίας πόλης της Νινευής, αποκάλυψε ένα μυστικό που παρέμενε κρυμμένο για χιλιετίες: κάτω από τα θεμέλιά της βρίσκονται ίχνη δύο επεισοδίων μαζικής καταστροφής που χωρίζονται από περισσότερα από 2.600 χρόνια. Από τη μία πλευρά, τα απομεινάρια της αιματηρής πτώσης της Νινευής στα χέρια των Μήδων το 612 π.Χ. Από την άλλη, τα σημάδια της απελευθέρωσης της Μοσούλης από το Ισλαμικό Κράτος (ISIS) το 2017.

Αυτό εξηγείται από μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον Timothy Harrison από το Πανεπιστήμιο του Σικάγου σε ένα πρόσφατα δημοσιευμένο άρθρο που συνοψίζει τρεις ανασκαφικές εκστρατείες που διεξήχθησαν μεταξύ 2021 και 2023. Η εργασία αποτελεί μέρος της ιρακινο-ιταλικής αποστολής στη Νινευή (NINEV_E), υπό τη διεύθυνση του Nicolo Marchetti.

«Συνολικά, τα αποτελέσματα αυτών των ερευνών αποκάλυψαν τα εκπληκτικά καλά διατηρημένα απομεινάρια δύο καταστροφικών επεισοδίων στη μακρά και λαμπρή ιστορία αυτής της αρχαίας πόλης», σημειώνουν οι συγγραφείς στα συμπεράσματά τους.

Φωτογραφία σήραγγας του ISIS.
[Credit: T. Harrison et al. 2026] 

Μια πύλη με ταραχώδη ιστορία

Η Πύλη του Shamash είναι μία από τις δεκαοκτώ πύλες που παρείχαν πρόσβαση στη Νινευή, τη μεγάλη πρωτεύουσα της Ασσυριακής Αυτοκρατορίας. Χτίστηκε κατά τη βασιλεία του βασιλιά Σενναχειρίμ, μεταξύ του 705 και του 681 π.Χ., στο πλαίσιο μιας μεγάλης επέκτασης της πόλης. Σύμφωνα με κείμενα χαραγμένα στις πέτρινες πλάκες που σώζονται ακόμη, η πύλη επέτρεπε την είσοδο από τα ανατολικά μέσω του δρόμου που συνέδεε τα Άρβηλα (σήμερα γνωστά ως Ερμπίλ, Αρμπίλ ή Ιρμπίλ) με τη Νινευή.

Όμως αυτό που έχουν ανακαλύψει τώρα οι αρχαιολόγοι δεν είναι απλώς η αρχική δομή. Είναι μια ιστορία επαναλαμβανόμενης βίας.

Κατά τη διάρκεια της κατοχής της Μοσούλης από το ISIS μεταξύ 2014 και 2017, οι τζιχαντιστές μαχητές μετέτρεψαν την Πύλη Shamash  σε αμυντική θέση. Προβλέποντας μια επίθεση από τα ανατολικά, έσκαψαν ένα δίκτυο σηράγγων που διαπερνούσε τα θεμέλια και την υπερκατασκευή του αρχαίου συγκροτήματος. Συνολικά, οι σήραγγες έχουν μήκος περίπου 210 μέτρα.

«Αυτή η ενέργεια έχει θέσει σε κίνδυνο τη δομική ακεραιότητα της πύλης, απειλώντας την κατάρρευσή της», προειδοποιούν οι ερευνητές.

Όμως οι ζημιές δεν σταμάτησαν εκεί. Όταν οι ιρακινές δυνάμεις και οι δυνάμεις της διεθνούς συμμαχίας ανακατέλαβαν την πόλη, η πύλη υπέστη ζημιές από πυροβολισμούς και βομβαρδισμούς. Οι αρχαιολόγοι έχουν εντοπίσει θραύσματα, βλήματα, κρατήρες και σημάδια καψίματος σε διάφορα σημεία του συγκροτήματος.

Μια χωματερή των τζιχαντιστών στις πύλες της πόλης

Ένα από τα πιο εκπληκτικά ευρήματα δεν είναι αρχαίο, αλλά πρόσφατο. Τα μέλη του ISIS χρησιμοποίησαν την περιοχή ακριβώς μπροστά από την πύλη, προς τα ανατολικά, ως σημείο συγκέντρωσης για οικιακά αντικείμενα που είχαν λεηλατήσει από τα σπίτια της πόλης.

Τα λάφυρα περιλαμβάνουν πλυντήρια ρούχων, κλιματιστικά και καθίσματα τουαλέτας, καθώς και άλλες συσκευές και έπιπλα. Αυτά τα αντικείμενα εκτείνονται σε μήκος περίπου δύο χιλιομέτρων κατά μήκος της εξωτερικής πλευράς των αρχαίων τειχών της πόλης, σχηματίζοντας μια τεράστια χωματερή που οι αρχαιολόγοι αποκαλούν ήδη «χωματερή του ISIS» στην κύρια είσοδο της Νινευής.

Δεν είναι σαφές τι σκόπευαν να κάνουν οι τζιχαντιστές με αυτή τη συσσώρευση, αλλά οι ερευνητές σημειώνουν ότι «αποτελεί μια έντονη υπενθύμιση αυτού του ταραχώδους πρόσφατου επεισοδίου στη μακρά ιστορία της πόλης».

Ευρήματα από την Εργασία 1: Πάνω: αιχμές βελών· κάτω: θραύσματα στήλης. [Credit: T. Harrison et al. 2026] 

Σταθεροποίηση των σηράγγων

Αντιμέτωπη με τον άμεσο κίνδυνο κατάρρευσης, η ομάδα της αποστολής NINEV_E ξεκίνησε τις εργασίες το 2021. Αρχικά κατέγραψαν τις σήραγγες με έναν σαρωτή λέιζερ FARO Focus 3D, αποκτώντας μια πλήρη εικόνα του υπόγειου λαβυρίνθου. Επιβεβαίωσαν ότι οι ανασκαφείς του ISIS είχαν διαπεράσει ή καταστρέψει τις αρχικές πέτρινες πλάκες, συμπεριλαμβανομένων ορισμένων με επιγραφές, καθώς και το πέτρινο δάπεδο του κεντρικού διαδρόμου.

Σε ορισμένες περιπτώσεις, οι τζιχαντιστές έσπασαν την πέτρα για να συνεχίσουν να προχωρούν. Σε άλλες, προσπάθησαν να παρακάμψουν τα θεμέλια, δημιουργώντας πολυάριθμα αδιέξοδα.

Οι εργασίες του 2021 εντόπισαν μια σαφή απειλή για τη σταθερότητα ολόκληρου του συγκροτήματος. Ευτυχώς, οι επακόλουθες διαβουλεύσεις επέτρεψαν τη συνεργασία με την ομάδα του Προγράμματος των Ηνωμένων Εθνών για την Ανάπτυξη (UNDP) που εργάζεται για την ανοικοδόμηση της Μοσούλης.

Μεταξύ Φεβρουαρίου και Μαρτίου 2022, με χρηματοδότηση από το Πρόγραμμα Ειρηνευτικών και Σταθεροποιητικών Επιχειρήσεων, το UNDP κατάφερε να σταθεροποιήσει τις σήραγγες. Στη συνέχεια, αυτές καλύφθηκαν πλήρως με σάκους άμμου που περιείχαν το ίδιο χώμα που είχε αρχικά εκσκαφεί από το ISIS.

Οι ανασκαφές: Ένα παράθυρο στο 612 π.Χ.

Μόλις εξασφαλίστηκε η σταθερότητα του κτιρίου, οι αρχαιολόγοι μπόρεσαν να ξεκινήσουν τις ανασκαφές. Και αυτό που ανακάλυψαν ξεπέρασε τις προσδοκίες τους.

Στον κεντρικό διάδρομο της πύλης, σε μια περιοχή που ονομάζεται «Επιχείρηση 1», οι αρχαιολόγοι εντόπισαν δύο φάσεις πλακόστρωσης. Η παλαιότερη αποτελείται από μεγάλους λίθους, οι οποίοι πιθανώς τοποθετήθηκαν κατά την αρχική κατασκευή του Σενναχειρίμ. Πάνω από αυτή, υπάρχει ένα δεύτερο στρώμα πλακόστρωσης από βότσαλα ενσωματωμένα σε πηλό.

Σκελετός που βρέθηκε κατά την Επιχείρηση 3.
[Credit: T. Harrison et al. 2026] 

Ωστόσο, το πιο σημαντικό είναι αυτό που ανακαλύφθηκε πάνω από τον δεύτερο όροφο: μεγάλες ποσότητες θραυσμάτων στηλών, ανθρώπινα λείψανα που διατηρούνταν εν μέρει σε άρθρωση, αιχμές βελών από χαλκό και σίδηρο, κεραμικά, καθώς και ένα διακοσμημένο κουμπί από κόκαλο, σύμφωνα με την ανασκαφική έκθεση.

Μεταξύ αυτών των αντικειμένων ήταν τα υπολείμματα μιας τεράστιας ασβεστολιθικής στήλης, ύψους τουλάχιστον δύο μέτρων και πλάτους περίπου 80 έως 100 εκατοστών, η οποία απεικόνιζε και εξυμνούσε τον βασιλιά Ασσουρμπανιπάλ, ο οποίος κυβέρνησε μεταξύ του 669 και του 631 π.Χ.

Η στήλη είχε καταστραφεί βίαια. Οι αρχαιολόγοι έχουν ανακτήσει μέχρι στιγμής 196 θραύσματα διαφόρων μεγεθών. «Τα στοιχεία της σκόπιμης (και βίαιης) καταστροφής της, πιθανώς κατά την πτώση της Νινευής το 612 π.Χ., φαίνονται στα πολύ σπασμένα και διαφορετικού μεγέθους θραύσματα που έχουν διασωθεί, συμπεριλαμβανομένης της παρουσίας πολυάριθμων μικρών θραυσμάτων και λεπίδων», εξηγούν.

Το κείμενο που επέζησε της πυρκαγιάς

Παρά τις ζημιές, οι επιγραφολόγοι κατάφεραν να αποκρυπτογραφήσουν μέρος του κειμένου. Τέσσερα θραύσματα που ταιριάζουν μεταξύ τους διατηρούν σημαντικά τμήματα και στις δύο πλευρές. Το κείμενο ταιριάζει με γνωστές επιγραφές του Ασσουρμπανιπάλ που έχουν γραφτεί σε πήλινες πινακίδες.

Το κύριο θραύσμα περιγράφει τη φυγή του Φαραώ Τιχάρκα από τη Θήβα, αφού ο ασσυριακός στρατός νίκησε τις δυνάμεις του. Αναφέρει επίσης την προδοσία τριών υποτελών βασιλέων στην Αίγυπτο, οι οποίοι προσπάθησαν να συμμαχήσουν με τον Τιχάρκα και συνωμότησαν εναντίον της Ασσυρίας. Δύο από αυτούς συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν ενώπιον του ασσυριακού βασιλιά, ο οποίος τελικά τους έδωσε χάρη.

Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ίχνη έντονης πυρκαγιάς. Σημειώνουν ότι «είναι πιθανό η πέτρα να ασβεστοποιήθηκε λόγω της έντονης θερμότητας της φωτιάς κατά τη στιγμή της καταστροφής της, προκαλώντας ίσως κατά λάθος τη θραύσή της». Ο πηλός που σφράγιζε τις επιφάνειες της στήλης διατήρησε ίχνη φωτιάς και καμένη οργανική ύλη, πιθανώς άχυρο.

Ανθρώπινα λείψανα: Η βία της λεηλασίας

Δίπλα στη στήλη, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν ανθρώπινα λείψανα που μαρτυρούν μια σφαγή. Στην Επιχείρηση 1, τα οστά εμφανίζονταν ανακατεμένα και εντελώς αποσυνδεδεμένα. Η προκαταρκτική ανάλυση έχει ταυτοποιήσει τουλάχιστον τέσσερα άτομα: ένα παιδί ηλικίας περίπου 2½ έως 3 ετών, έναν έφηβο άνδρα ηλικίας 18 έως 20 ετών, μια ενήλικη γυναίκα ηλικίας μεταξύ 20 και 30 ετών, με βάση τη φθορά των δοντιών, και έναν ενήλικα ακαθόριστου φύλου και ηλικίας.

Στη δυτική είσοδο της πύλης, σε αυτό που ονομάζεται Επιχείρηση 3, βρέθηκε ένα άλλο πτώμα σε πολύ κακή κατάσταση. Το άτομο βρισκόταν με το πρόσωπο προς τα κάτω, με τα χέρια κοντά στον κορμό και τα χέρια μπροστά από το λαιμό. Δεν υπήρχε κρανίο, μόνο μια πολύ κατακερματισμένη γνάθο καλυμμένη από ένα τούβλο.

«Η διαφορά στη διατήρηση των άνω και κάτω άκρων αυτού του ατόμου θα μπορούσε να σχετίζεται με το γεγονός ότι μόνο το άνω μέρος ήταν θαμμένο, ίσως κάτω από κάποιο είδος τούβλινης κατασκευής που κατέρρευσε πάνω από την περιοχή του κορμού, αφήνοντας εκτεθειμένα τα κάτω άκρα, τα οποία τελικά χάθηκαν», εξηγούν οι συγγραφείς.

Θραύσματα στήλης.
[Credit: T. Harrison et al. 2026] 

Με βάση τη φθορά των δοντιών, το άτομο αυτό ήταν ηλικίας μεταξύ 35 και 45 ετών. Δεν βρέθηκαν συναφή αντικείμενα.

Η κεραμική επιβεβαιώνει τις χρονολογήσεις

Η μελέτη της κεραμικής που ανακτήθηκε επέτρεψε την ακριβή χρονολόγηση των ευρημάτων. Οι αρχαιολόγοι ανέσυραν 87 διαγνωστικά θραύσματα, κυρίως χείλη αγγείων. Τα σχήματα που βρέθηκαν ταιριάζουν σχεδόν απόλυτα με εκείνα από μια άλλη πύλη της Νινευής, την Πύλη Mashki, που ανασκάφηκε το 1989 και το 1990.

Τα περισσότερα κομμάτια έχουν χρώμα κιτρινοπράσινο, μια τυπική απόχρωση της Νεοασσυριακής περιόδου. Βρέθηκαν επίσης θραύσματα εκλεκτής κεραμικής, συμπεριλαμβανομένου ενός ιδιαίτερα εντυπωσιακού κομματιού κεραμικής με κίτρινη εφυάλωση, το οποίο φέρει σχέδιο από κυκλικές κουκκίδες και οριζόντιες λωρίδες που εναλλάσσονται με συμπαγή και καρό μοτίβα. Στο κάτω μέρος, διατηρείται μέρος ενός μοτίβου λουλουδιού λωτού.

Παράλληλα με την κύρια κεραμική της ασσυριακής περιόδου, εμφανίστηκαν μερικά παλαιότερα θραύσματα: τρία κομμάτια από τη Μέση Εποχή του Χαλκού (με μονοχρωματική ζωγραφική διακόσμηση), ένα θραύσμα της εποχής των Σασσανιδών με εγχάρακτη και σφραγισμένη διακόσμηση, και δύο κομμάτια πρώιμης ισλαμικής κεραμικής με πράσινο λούστρο.

Ένα πρόβλημα με την αναστήλωση της δεκαετίας του 1960

Οι αρχαιολόγοι έπρεπε επίσης να αντιμετωπίσουν ένα πρόβλημα που κληρονομήθηκε από τις ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν τη δεκαετία του 1960. Εκείνη την εποχή, μια ιρακινή ομάδα υπό την ηγεσία του T. Madhloom ανέσκαψε εν μέρει την πύλη και στη συνέχεια την ανακατασκεύασε με έναν μάλλον υποθετικό τρόπο.

Η ανακατασκευή συνίστατο στην τοποθέτηση λίθινης επένδυσης στον εξωτερικό τοίχο και στην πρόσοψη της πύλης, καθώς και στην ανακατασκευή του εσωτερικού με πλίνθους ύψους περίπου 25 μέτρων. Ενώ η αναστήλωση διατήρησε ακούσια ορισμένες δομές καλύπτοντάς τις, έχει επίσης περιπλέξει τις τρέχουσες εργασίες.

«Επειδή οι ανασκαφές της πύλης δεν είχαν ολοκληρωθεί πριν από την αποκατάσταση, η συνεχής διάβρωση των ανακατασκευασμένων στοιχείων από πλίνθους, κυρίως λόγω γενικής παραμέλησης και περιορισμένων πόρων, έχει προσθέσει ένα επιπλέον στρώμα επιβάρυνσης που πρέπει να αφαιρεθεί πριν ξεκινήσουν οι κατάλληλες ανασκαφές», εξηγούν οι ερευνητές.

Επιπλέον, η έλλειψη λεπτομερούς τεκμηρίωσης καθιστά δύσκολη τη διάκριση μεταξύ αρχαίων και σύγχρονων στοιχείων.

Η σημερινή σημασία της Πύλης Shamash

Για τους συντάκτες της μελέτης, η Πύλη του Shamash αποτελεί σύμβολο της ανθεκτικότητας της Μοσούλης. «Η πολιτιστική και ιστορική σημασία της Πύλης του Shamash ως ενωτικού συμβόλου της αξιοσημείωτης πολιτιστικής κληρονομιάς της Μοσούλης και της αναγέννησής της μετά τον πρόσφατο πόλεμο προσδίδει ακόμη μεγαλύτερη σημασία σε αυτή την προσπάθεια», γράφουν.

«Το έργο έχει ήδη επιτύχει τους δύο πρώτους στόχους του: την καταγραφή των ζημιών και τη σταθεροποίηση της δομής. Ωστόσο, υπάρχουν ακόμη πολλά να γίνουν. Οι ανασκαφές έχουν επιβεβαιώσει ότι ο πυρήνας του συγκροτήματος της πύλης παραμένει άθικτος και θα ωφεληθεί σημαντικά από ένα προσεκτικά σχεδιασμένο και εκτελεσμένο πρόγραμμα ανασκαφών, συντήρησης και αποκατάστασης», καταλήγουν οι ερευνητές.

Η Πύλη του Shamash, μάρτυρας αυτοκρατοριών, εισβολών και απελευθερώσεων, συνεχίζει να φυλάει τα μυστικά της. Ωστόσο, χάρη σε αυτό το έργο, ο κόσμος μπορεί πλέον να διακρίνει δύο στιγμές βίας και καταστροφής που σημάδεψαν για πάντα την ιστορία μιας από τις αρχαιότερες πόλεις του κόσμου.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Harrison T, AbuJayyab K, Batiuk S, et al. The Shamash Gate, Nineveh: a Window into Two Episodes of Instability. Iraq. 2025;87:163-183. doi:10.1017/irq.2026.10042

Πηγή: LBV Magazine