Δύο ρωμαϊκά μωρά θάφτηκαν στο York με αυτοκρατορικό πορφυρό και χρυσό, μια πολυτέλεια που προοριζόταν αποκλειστικά για τους αυτοκράτορες

Αρχαιολόγοι εξετάζουν τον γύψο από έναν από τους τάφους. [Credit: Seeing the Dead / Πανεπιστήμιο του York] Ερευνητές του Πανεπιστημίου του Y...

Αρχαιολόγοι εξετάζουν τον γύψο από έναν από τους τάφους. [Credit: Seeing the Dead / Πανεπιστήμιο του York]

Ερευνητές του Πανεπιστημίου του York εντόπισαν για πρώτη φορά στην πόλη ίχνη «τυριανής πορφύρας» σε δύο ταφές νεογνών που χρονολογούνται στον 3ο ή 4ο αιώνα μ.Χ. Με τον τρόπο αυτό αποκαλύπτεται ότι οι πλουσιότερες οικογένειες της ρωμαϊκής επαρχίας της Βρετανίας δεν δίσταζαν να δαπανήσουν οποιοδήποτε ποσό για τις ταφικές τελετές των μικρότερων παιδιών τους, αψηφώντας τις νομικές και κοινωνικές νόρμες που απαγόρευαν το δημόσιο πένθος για τα μωρά.

Τα λείψανα, που φυλάσσονται στις συλλογές του York Museums Trust, ανήκουν σε δύο νεογέννητα ή βρέφη, των οποίων τα σώματα τυλίχτηκαν σε πολυτελή υφάσματα πριν τοποθετηθούν σε ξεχωριστά φέρετρα. Το πρώτο βρισκόταν ανάμεσα στα πόδια δύο ενηλίκων μέσα σε μια πέτρινη σαρκοφάγο που εκτίθεται σήμερα στο Μουσείο του Yorkshire.

Το δεύτερο, ακόμη πιο σημαντικό για τους αρχαιολόγους, βρέθηκε σε ένα μολυβένιο φέρετρο και παρουσίαζε δύο ξεχωριστά στρώματα υφάσματος: έναν μανδύα με κρόσσια ακριβώς πάνω από το σώμα, πιθανώς με λινούς επιδέσμους από κάτω, και από πάνω ένα λεπτό ύφασμα βαμμένο με τυριανή πορφύρα και διακοσμημένο με χρυσές κλωστές. Αυτό το τελευταίο ένδυμα θα παρέμενε ορατό πριν κλείσει το κάλυμμα του φέρετρου, αποτελώντας μια σκόπιμη επίδειξη πλούτου και κοινωνικής θέσης.

Η διατήρηση αυτών των υφασμάτων, εξαιρετική για τα βρετανικά αρχαιολογικά δεδομένα, οφείλεται σε μια ρωμαϊκή ταφική πρακτική που συνίστατο στην έκχυση υγρού γύψου πάνω από το σκεπασμένο και ντυμένο πτώμα. Το υλικό σκληρύνθηκε με την πάροδο του χρόνου, σφραγίζοντας μέσα του τα αποτυπώματα και τα θραύσματα υφάσματος, καθώς και τις βαφές και τις ουσίες που υπήρχαν αρχικά στις ίνες.

Υπολείμματα μωβ βαφής με ροζ απόχρωση και χρυσές κλωστές που διακρίνονται στον τάφο του βρέφους στο Γιορκ (YORYM : 2007.6212). 
[Credit: Seeing the Dead / Πανεπιστήμιο του York]

Οι ερευνητές του προγράμματος «Seeing the Dead», το οποίο χρηματοδοτείται από το Συμβούλιο Έρευνας στις Τέχνες και τις Ανθρωπιστικές Επιστήμες, εκμεταλλεύτηκαν αυτό το φαινόμενο για να αποξέσουν ελάχιστα τμήματα χρωματισμένου σοβά από την επιφάνεια και των δύο ταφών και να τα υποβάλουν σε χημική ανάλυση υψηλής ακρίβειας.

Η αναλυτική διαδικασία, υπό την καθοδήγηση της Δρ.  Jennifer Wakefield, μεταδιδακτορικής ερευνήτριας στο Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του York, ξεκίνησε με την εξαγωγή οργανικών υπολειμμάτων χρησιμοποιώντας διαλύτες. Το διάλυμα που προέκυψε, με όγκο μόλις 50 μικρολίτρα, παρουσίαζε μπλε χρώμα που υποδείκνυε την παρουσία χρωστικών ουσιών.

Στη συνέχεια, εφαρμόστηκε υγρή χρωματογραφία σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας σε σειρά, μια τεχνική που ανιχνεύει ενώσεις με εξαιρετική ευαισθησία. Η ανάλυση παρήγαγε ένα αδιαμφισβήτητο σήμα της κύριας χημικής ένωσης του τυριανού μωβ και του διεθνώς αποδεκτού βιοδείκτη για την ταυτοποίησή του. Η οριστική επιβεβαίωση προήλθε από τη σύγκριση αυτού του σήματος με εκείνο που παρήχθη από ένα σύγχρονο δείγμα αναφοράς, το οποίο έδωσε πανομοιότυπο αποτέλεσμα.

Το τυριανό πορφυρό, το όνομα του οποίου προέρχεται από τη φοινικική πόλη της Τύρου (στο σημερινό Λίβανο), παραγόταν με τη σύνθλιψη χιλιάδων θαλάσσιων μαλακίων του γένους Murex, κυρίως Bolinus brandaris, ή με την εξαγωγή των υποβραγχιακών αδένων τους για την απομόνωση μιας έκκρισης που, όπως περιέγραψε ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος στη «Φυσική Ιστορία» του, παρήγαγε το περίφημο πορφυρό άνθος.

Γύψος με μωβ χρώμα από την ταφή βρέφους YORYM : 2007.6212, όπως φαίνεται στο μικροσκόπιο. [Credit: Seeing the Dead]

Οι Φοίνικες είχαν ήδη τελειοποιήσει αυτή την τέχνη κατά την Εποχή του Χαλκού, ενώ ο γεωγράφος Στράβων αναφερόταν στα πολυάριθμα εργαστήρια παραγωγής της πορφύρας στην Τύρο. Το υψηλό κόστος παραγωγής έκανε αυτή τη βαφή ένα είδος εξαιρετικής πολυτέλειας: ο αυτοκράτορας Διοκλητιανός όρισε στο «Διάταγμα περί Ανώτατων Τιμών» του 301 μ.Χ. την αξία μιας ρωμαϊκής λίβρας μεταξιού βαμμένου με τυριανή πορφύρα στα 150.000 δηνάρια, ποσό ισοδύναμο με τρεις ρωμαϊκές λίβρες χρυσού. Σε αυτό το πλαίσιο, η παρουσία της βαφής στις ταφές των δύο νηπίων του York πολλαπλασιάζει την κοινωνική της σημασία, καθώς δεν πρόκειται για ένα απλό στολίδι, αλλά για το πιο ακριβό και αποκλειστικό υφασμάτινο υλικό σε ολόκληρη τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.

Η καθηγήτρια Maureen Carroll, διευθύντρια του προγράμματος από το Τμήμα Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου του York, τόνισε ότι η ανακάλυψη αυτή αποτελεί την πρώτη επιβεβαίωση της χρήσης αυτής της πολυτελούς βαφής στη ρωμαϊκή πόλη, αποδεικνύοντας ότι οι πλουσιότεροι κάτοικοί της είχαν πρόσβαση σε εξωτικά αγαθά από τα πιο απομακρυσμένα σημεία της αυτοκρατορίας.

Η Carroll υπογράμμισε επίσης τη σημασία του δείγματος για την κατανόηση της στάσης των Ρωμαίων απέναντι στον θάνατο των βρεφών. Οι ρωμαϊκές παραδόσεις και οι πρώιμοι νομικοί κώδικες απαγόρευαν στους γονείς να θρηνούν δημόσια τα μωρά τους σε μια εποχή που τρία στα δέκα βρέφη δεν επιβίωναν το πρώτο τους έτος. Σε αντίθεση με αυτόν τον κανόνα, η ταφή αυτών των παιδιών με ένα υφάσμα ανώτατης ποιότητας αποκαλύπτει την επιθυμία μιας οικογένειας να τους προσφέρει τον καλύτερο δυνατό αποχαιρετισμό υπό τραγικές συνθήκες, προσθέτοντας σε ένα αυξανόμενο σώμα αποδεικτικών στοιχείων που αμφισβητεί την υπόθεση ότι οι Ρωμαίοι δεν θρηνούσαν για τα μικρότερα παιδιά.

Η ανακάλυψη στο York δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση στον ρωμαϊκό κόσμο, αλλά είναι εξαιρετικά σπάνια στη Βρετανία. Μέχρι τώρα, μία από τις μοναδικές εμφανίσεις της τυριανής πορφύρας σε υφάσματα από τη ρωμαϊκή επαρχία είχε τεκμηριωθεί στην ταφή της γυναίκας του Spitalfields στο Λονδίνο, η οποία περιελάμβανε ένα δαμασκηνό μεταξωτό ένδυμα με πορφύρες από μάλλινο ύφασμα βαμμένο με πορφύρα και χρυσές κλωστές.

Στη Γαλατία, ανασκαφές έχουν αποκαλύψει τάφους υψηλού κύρους από τον 3ο και 4ο αιώνα με παρόμοια υφάσματα: στο Jaunay-Clan, βρέθηκε ένα παιδί ηλικίας μεταξύ 11 και 14 ετών τυλιγμένο σε βαμμένο μαλλί και μετάξι, και στο Naintré, ένα βρέφος περίπου 12 ετών, τα λείψανα του οποίου περιλάμβαναν επίσης διακόσμηση με χρυσές κλωστές. Πιο πρόσφατα, στο Autun, ένα μεγάλο μωβ υφάσμα διακοσμημένο με χρυσές λωρίδες με φυτικά ή λουλουδάτα μοτίβα, το οποίο βρίσκεται υπό συντήρηση, βρέθηκε μέσα σε ένα μολυβένιο φέρετρο του 4ου αιώνα. Οι δύο ταφές του York εντάσσονται επομένως σε αυτή την εκλεκτή ομάδα αρχαιολογικών μαρτυριών για τα πολυτελή ρούχα των Ρωμαίων στις επαρχίες.

Ο Δρ Adam Parker, επιμελητής αρχαιολογίας στο Μουσείο του Yorkjshire, υπογράμμισε τον καινοτόμο χαρακτήρα της μεθοδολογίας που χρησιμοποιήθηκε, η οποία επέτρεψε στους ερευνητές να αντλήσουν πληροφορίες που μέχρι τότε παρέμεναν αόρατες από τη συγκεκριμένη αρχαιολογική συλλογή του μουσείου. Η ταυτοποίηση της βαφής δεν ήταν πάντα ορατή με γυμνό μάτι στην επιφάνεια του γύψου, αλλά η χημική ανάλυση αντάμειψε τους ερευνητές με εκπληκτικά αποτελέσματα. Ο Δρ. Parker τόνισε ότι η διεπιστημονική συνεργασία με το Πανεπιστήμιο του York ήταν ιδιαίτερα εποικοδομητική και ότι η ανακάλυψη της πορφυρής βαφής, καθώς και η έρευνα που ενέπνευσε, προσφέρει νέες πληροφορίες για το ρωμαϊκό York.

Το γεγονός ότι ένα από τα βρέφη, που είχε ταφεί στο μολυβένιο φέρετρο, έλαβε ένα υφασμάτινο ένδυμα σε μωβ και χρυσό χρώμα —ο συνδυασμός που συμβόλιζε την υψηλότερη κοινωνική θέση και πολυτέλεια στη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία— υποδηλώνει ότι η οικογένεια ήταν πρόθυμη να θυσιάσει ένα σημαντικό μέρος του πλούτου της για να εξασφαλίσει μια αξιοπρεπή μετάβαση για το παιδί της, ηλικίας μόλις λίγων μηνών. Αν και δεν έχει διασωθεί αρκετό ύφασμα για να ανακατασκευαστεί το ένδυμα, οι ερευνητές μπορούν να δηλώσουν ότι ήταν ένα κομμάτι που είχε σχεδιαστεί για να επιδεικνύεται, ένα στοιχείο που συνέβαλε στο κύρος του ατόμου κατά τη διάρκεια της κηδείας και που, σε αυτή την περίπτωση, εφαρμόστηκε στα νεότερα μέλη της κοινότητας. Ρωμαϊκές λογοτεχνικές πηγές ανέφεραν ήδη ότι αυτοκράτορες, συγκλητικοί, θριαμβευτές στρατηγοί και αριστοκράτες ντύνονταν με αυτά τα υφάσματα στις κηδείες τους, και τα αρχαιολογικά ευρήματα δείχνουν τώρα ότι οι ελίτ των επαρχιών υιοθέτησαν το ίδιο έθιμο.

Το πρόγραμμα «Seeing the Dead» θα συνεχιστεί τους επόμενους μήνες με νέες συλλογές δειγμάτων, με σκοπό τον εντοπισμό υπολειμμάτων χρωστικών ουσιών σε άλλα γύψινα εκμαγεία από το York και άλλες τοποθεσίες στο βόρειο Yorkshire. Στόχος είναι η διεύρυνση των γνώσεων σχετικά με τις ρωμαϊκές ταφικές πρακτικές στην περιοχή και σχετικά με την πραγματική έκταση της κατανάλωσης εξωτικών αγαθών μεταξύ των τοπικών ελίτ. Προς το παρόν, τα δύο βρέφη του York έχουν καταστεί μια εξαιρετική μαρτυρία για το πώς η αγάπη και ο οικογενειακός θρήνος μπορούσαν να παρακάμψουν τους νομικούς και κοινωνικούς περιορισμούς της εποχής τους, χρησιμοποιώντας τον πιο ακριβό πόρο του αρχαίου κόσμου για να τιμήσουν εκείνους που δεν έπρεπε ποτέ να τους πενθήσούν δημόσια.

Πηγή: LBV Magazine