Η Γάζα δεν είναι μόνο ερείπια: Μια έκθεση στο Τορίνο ενώνει αρχαία αντικείμενα και σύγχρονες παλαιστινιακές ιστορίες

Samaa Abu Allaban, Reimagining Homeland, 2023. Το έργο ανασυνθέτει τη μνήμη της πατρίδας μέσα από εικόνες, χάρτες και αρχειακά θραύσματα, στ...

Samaa Abu Allaban, Reimagining Homeland, 2023. Το έργο ανασυνθέτει τη μνήμη της πατρίδας μέσα από εικόνες, χάρτες και αρχειακά θραύσματα, στην έκθεση Gaza, the future has an ancient heart στη Fondazione Merz του Τορίνο. Photo: Courtesy Fondazione Merz

Στο Τορίνο, η Γάζα δεν παρουσιάζεται μόνο ως τόπος πολέμου, καταστροφής και τραγωδίας. Παρουσιάζεται ως αρχαίος μεσογειακός κόμβος, ως τόπος εμπορίου, θρησκειών, πολιτισμών, καθημερινών αντικειμένων και ιστοριών που συνεχίζουν να ζητούν προστασία.

Η έκθεση Gaza, the future has an ancient heart. Materials and memories of the Mediterranean στη Fondazione Merz φέρνει σε διάλογο αρχαιολογικά αντικείμενα από τη Γάζα με έργα σύγχρονων Παλαιστίνιων και άλλων διεθνών καλλιτεχνών. Η έκθεση άνοιξε στις 22 Απριλίου και θα διαρκέσει έως τις 27 Σεπτεμβρίου 2026.

Το project παρουσιάζεται από τη Fondazione Merz, το Museo Egizio di Torino και το MAH, Musée d’art et d’histoire de Genève, υπό την αιγίδα του Κράτους της Παλαιστίνης και με την υποστήριξη του CIPEG, της Διεθνούς Επιτροπής για την Αιγυπτιολογία του ICOM. Στόχος της έκθεσης είναι να αναδείξει το ιστορικό και πολιτισμικό βάθος της Γάζας, απομακρύνοντάς την από μια ανάγνωση που περιορίζεται αποκλειστικά στην επικαιρότητα.

Θραύσμα σαρκοφάγου τύπου “slipper”, από τερακότα, Νέο Βασίλειο, Ραμεσσιδική περίοδος, 1292-1077 π.Χ. Το αντικείμενο παρουσιάζεται στην έκθεση Gaza, the future has an ancient heart στη Fondazione Merz του Τορίνο.
[Credit: Museo Egizio]

Στην έκθεση παρουσιάζονται περισσότερα από 80 αρχαιολογικά αντικείμενα από το MAH της Γενεύης και το Museo Egizio του Τορίνο, που χρονολογούνται από την Εποχή του Χαλκού έως την οθωμανική περίοδο. Τα αντικείμενα από τη Γάζα αποτελούν μέρος μιας μεγαλύτερης συλλογής περίπου 500 τεκμηρίων, η οποία φυλάσσεται προσωρινά στο μουσείο της Γενεύης εκ μέρους του Κράτους της Παλαιστίνης.

Η συλλογή αυτή προοριζόταν αρχικά για τη δημιουργία ενός αρχαιολογικού μουσείου στην Παλαιστίνη, ένα σχέδιο που δεν υλοποιήθηκε εξαιτίας των συγκρούσεων στην περιοχή. Έτσι, τα αντικείμενα βρίσκονται σήμερα σε μια ιδιότυπη κατάσταση αναμονής: δεν είναι απλώς εκθέματα ενός ευρωπαϊκού μουσείου, αλλά τεκμήρια μιας μουσειακής συλλογής που δεν μπόρεσε ακόμη να υπάρξει στον τόπο για τον οποίο προοριζόταν.

Ανάμεσά τους βρίσκονται σύνολο βυζαντινών λυχναριών από την Τζαμπάλια της Γάζας, αντικείμενα καθημερινής και τελετουργικής χρήσης, τερακότες, θραύσματα, διακοσμητικά στοιχεία και αρχαιολογικά ευρήματα που μαρτυρούν τη μακρά θέση της Γάζας μέσα στα δίκτυα της Μεσογείου. Από την Εποχή του Χαλκού, η περιοχή υπήρξε σημείο συνάντησης ανάμεσα στην Αφρική, την Ασία και τη Μεσόγειο, πάνω σε εμπορικές, θρησκευτικές και πολιτισμικές διαδρομές.

Λυχνάρι από τη Γάζα, ρωμαϊκής περιόδου, 1ος αιώνας π.Χ. - 1ος αιώνας μ.Χ. Τερακότα. Ιδιοκτησία της Παλαιστινιακής Αρχής, σε προσωρινή φύλαξη στο MAH - Musée d’art et d’histoire de Genève. [Credit: MAH Genève / Flora Bevilacqua]

Πήλινο ειδώλιο από τη Γάζα, από τη συλλογή που φυλάσσεται προσωρινά στο MAH - Musée d’art et d’histoire de Genève εκ μέρους της Παλαιστινιακής Αρχής.
[Credit: MAH Genève / Alberto Ricci]

Η έκθεση δεν μένει όμως στην αρχαιολογία. Δίπλα στα αντικείμενα παρουσιάζονται έργα σύγχρονων καλλιτεχνών όπως οι Samaa Emad, Mirna Bamieh, Khalil Rabah, Vivien Sansour, Wael Shawky, Dima Srouji και Akram Zaatari. Στην έκθεση περιλαμβάνεται επίσης επιλογή φωτογραφιών της Γάζας από το αρχείο της UNRWA, της υπηρεσίας του ΟΗΕ για τους Παλαιστίνιους πρόσφυγες.

Αυτός ο διάλογος ανάμεσα στο αρχαίο αντικείμενο και το σύγχρονο έργο είναι το κέντρο της έκθεσης. Η Γάζα εμφανίζεται όχι ως στατικό αρχείο, αλλά ως τόπος όπου η μνήμη επιβιώνει μέσα από αντικείμενα, εικόνες, συνταγές, αφηγήσεις, τελετουργίες και καλλιτεχνικές πράξεις.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά έργα είναι το Genocide Kitchen της Samaa Emad, μια σειρά 17 κολάζ που καταγράφει συνταγές που δημιουργήθηκαν ή προσαρμόστηκαν στη Γάζα στη διάρκεια του πολέμου. Το έργο ξεκίνησε ενώ η καλλιτέχνιδα βρισκόταν στη Γάζα και συνεχίστηκε μετά την αναχώρησή της για το Παρίσι.

 Mirna Bamieh, Sour Wall, 2024. Το έργο παρουσιάζεται στην έκθεση Gaza, the future has an ancient heart, όπου αρχαιολογικά αντικείμενα από τη Γάζα συνομιλούν με σύγχρονες καλλιτεχνικές αφηγήσεις μνήμης, απώλειας και επιβίωσης. [Credit: Renato Ghiazza]

Khalil Rabah, About the Museum, 2004-2011. Το έργο συνομιλεί με την ιδέα ενός παλαιστινιακού μουσείου που παραμένει εκκρεμές, συνδέοντας τη φυσική ιστορία, τη μνήμη και την πολιτιστική κληρονομιά με το παρόν της Γάζας.
 [Credit: Renato Ghiazza]

Τα κολάζ παρουσιάζουν τρόπους με τους οποίους οι κάτοικοι συνέχισαν να ετοιμάζουν φαγητό μέσα σε συνθήκες πείνας, ελλείψεων, κατεστραμμένων φούρνων και περιορισμένης πρόσβασης σε τρόφιμα και ανθρωπιστική βοήθεια. Η Emad μιλά για συνταγές που άλλαξαν επειδή δεν υπήρχε αλεύρι, για υποκατάστατα, για φυτά και σπόρους που χρησιμοποιήθηκαν ως τρόπος επιβίωσης. Εκεί όπου η αρχαιολογία δείχνει τη διάρκεια ενός τόπου, το έργο της δείχνει τη δημιουργικότητα της καθημερινής επιβίωσης.

Σε άλλο σημείο της έκθεσης, το Phantom Votives της Dima Srouji παρουσιάζει εκμαγεία από κερί μέλισσας, με θραύσματα χεριών, ποδιών και κορμών. Τα έργα εμφανίζονται σε ενότητα αφιερωμένη στις τελετουργίες και στις θρησκευτικές ανταλλαγές, από τη λατρεία της Αστάρτης, του Βάαλ και της Αφροδίτης έως τη συνύπαρξη Ιουδαϊσμού, Χριστιανισμού και Ισλάμ. Τα αντικείμενα φέρουν σημειώσεις με τον αριθμό των ημερών που έχουν περάσει από την αρχή του πολέμου και κρέμονται σαν αναθήματα.

Ο Akram Zaatari, από την άλλη, φέρνει στο κέντρο το ζήτημα της φωτογραφίας ως αρχείου εκτοπισμού. Τα έργα του εξετάζουν πώς οι εικόνες μπορούν να γίνουν από τα ελάχιστα ίχνη που απομένουν όταν άνθρωποι, τόποι και ιστορίες μετακινούνται ή χάνονται. Στην έκθεση παρουσιάζεται και το An Extraordinary Event, που συνδέεται με την ανασκαφή της νεκρόπολης της Σιδώνας το 1887 και με τον τρόπο που τα αρχαιολογικά ευρήματα, οι άνθρωποι και το τοπίο καταγράφηκαν από τον φακό.

 Samaa Emad, Genocide Kitchen. Η σειρά κολάζ καταγράφει συνταγές που δημιουργήθηκαν ή προσαρμόστηκαν στη Γάζα στη διάρκεια του πολέμου, μέσα σε συνθήκες πείνας, ελλείψεων και περιορισμένης πρόσβασης σε τρόφιμα.
[Credit: Courtesy Fondazione Merz]

Η Gaza, the future has an ancient heart εγγράφεται σε μια ευρύτερη συζήτηση για την καταστροφή της πολιτιστικής κληρονομιάς σε συνθήκες πολέμου. Δεν αφορά μόνο αρχαιολογικούς χώρους, μνημεία ή υλικά τεκμήρια που χάνονται ή καταστρέφονται. Αφορά και τις κοινότητες που τα έζησαν, τα αναγνώρισαν ως μέρος της ταυτότητάς τους και σήμερα έχουν σκοτωθεί, εκτοπιστεί ή αναγκαστεί να φύγουν.

Η έκθεση στο Τορίνο επιχειρεί να δείξει ότι η πολιτιστική κληρονομιά δεν προστατεύεται μόνο σε προθήκες. Επιβιώνει και σε μια συνταγή που αλλάζει επειδή λείπει το αλεύρι. Σε μια φωτογραφία που διασώζει έναν τόπο πριν χαθεί. Σε ένα αρχαίο λυχνάρι που θυμίζει ότι η Γάζα υπήρξε πολύ πριν γίνει πρωτοσέλιδο. Σε ένα σύγχρονο έργο που επιμένει ότι η μνήμη δεν είναι παρελθόν, αλλά διεκδίκηση μέλλοντος.

Γι’ αυτό και ο τίτλος της έκθεσης, The future has an ancient heart, λειτουργεί σαν θέση. Το μέλλον της Γάζας δεν μπορεί να διαβαστεί χωρίς το αρχαίο της βάθος. Και η ιστορία της δεν βρίσκεται μόνο στα ερείπια, αλλά και στους ανθρώπους που συνεχίζουν να τη μεταφέρουν, να τη θυμούνται και να την ξαναγράφουν.

Πηγή: LiFO, με πληροφορίες από The National, Fondazione Merz και Finestre sull’Arte.