«Ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Γκραβούρα από το εμβληματικό βιβλίο «Harmsworth History of the World» που εκδόθηκε το 1908. Ο θάνατος το...
 |
| «Ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου». Γκραβούρα από το εμβληματικό βιβλίο «Harmsworth History of the World» που εκδόθηκε το 1908. |
Ο θάνατος του Μεγάλου Αλεξάνδρου παραμένει ένα από τα πιο συναρπαστικά και αινιγματικά γεγονότα της αρχαιότητας. Τον Ιούνιο του 323 π.Χ., μέσα στο παλάτι του Ναβουχοδονόσορα Β’, στη Βαβυλώνα, ο ισχυρότερος άνδρας του τότε γνωστού κόσμου άφησε την τελευταία του πνοή.
Λίγες ημέρες νωρίτερα, κατά τη διάρκεια ενός από τα συνηθισμένα του πολύωρα συμπόσια, αισθάνθηκε ξαφνικά έντονο πόνο και κατέρρευσε. Από εκείνη τη στιγμή, γράφει το National Geographic, ξεκίνησε η ραγδαία επιδείνωση της υγείας του: υψηλός πυρετός, έντονη δίψα, αδυναμία, πόνοι στην κοιλιά, πιθανές κρίσεις και σταδιακή απώλεια κινητικότητας. Προς το τέλος, δεν μπορούσε πλέον να μιλήσει ή να κινηθεί, βυθισμένος σε μια κατάσταση που έμοιαζε με λήθαργο.
Ενα από τα πιο παράξενα στοιχεία, που ενίσχυσαν το μυστήριο του θανάτου του, ήταν ότι το σώμα του δεν παρουσίασε σημάδια αποσύνθεσης για έξι ολόκληρες ημέρες μετά το τέλος. Για τους αρχαίους Ελληνες, σημειώνει το NatGeo, αυτό ερμηνεύτηκε ως ένδειξη θεϊκής φύσης, επιβεβαιώθηκε δηλαδή η προϋπάρχουσα αντίληψη ότι ο Αλέξανδρος ήταν κάτι περισσότερο από άνθρωπος.
Για τους μεταγενέστερους, όμως, το γεγονός αυτό αποτέλεσε αφετηρία αμέτρητων θεωριών και εικασιών. Παρά τις προσπάθειες ιστορικών και επιστημόνων επί δύο χιλιετίες, η αιτία θανάτου του 32χρονου στρατηλάτη παραμένει ένα άλυτο «ιστορικό μυστήριο».
Ηδη από την αρχαιότητα υπήρχαν διαφωνίες για το τι ακριβώς συνέβη. Ορισμένοι απέδιδαν τον θάνατο σε ασθένεια ή λοίμωξη, ενώ άλλοι υποστήριζαν ότι επρόκειτο για δολοφονία μέσω δηλητηρίασης. Σημαντικές μορφές όπως ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος και ο Βολταίρος εξέφρασαν υποψίες για σκοτεινή συνωμοσία. Ο ιστορικός Διόδωρος ο Σικελιώτης ανέφερε ότι η αλήθεια αποκρύφτηκε από τους διαδόχους του Αλεξάνδρου.
Οσοι υποστήριζαν τη θεωρία της δηλητηρίασης, προσπάθησαν να προσδιορίσουν και το δηλητήριο, σημειώνει το NatGeo. Ο Παυσανίας αναφέρθηκε στη φονική δύναμη του ποταμού Στύγα, ισχυριζόμενος ότι τα νερά του ήταν τόσο τοξικά ώστε θα μπορούσαν να έχουν προκαλέσει τον θάνατο του Αλεξάνδρου. Αλλοι, όπως ο Πλούταρχος, έφτασαν στο σημείο να κατηγορήσουν ακόμη και τον Αριστοτέλη, δάσκαλο του Αλεξάνδρου, ότι παρείχε το δηλητήριο, αν και ιστορικά αυτό δεν ευσταθεί, καθώς ο φιλόσοφος βρισκόταν στην Αθήνα εκείνη την περίοδο.
Σε αυτό το σημείο, η Ιστορία συναντά τη μυθολογία. Τα ύδατα της Στυγός συνδέθηκαν με το πέρασμα προς τον Αδη, καθώς οι ψυχές των νεκρών διέσχιζαν τα νερά. Ωστόσο, δεν πρόκειται μόνο για μυθικό στοιχείο: τα συγκεκριμένα νερά έχουν ταυτιστεί με το σημερινό Μαυρονέρι, παραπόταμο που εκβάλλει στον Κορινθιακό κόλπο. Από την αρχαιότητα υπήρχαν αναφορές για την επικινδυνότητα των νερών του. Ο Πλάτων μιλούσε για τις «φοβερές δυνάμεις» του, ενώ ο γεωγράφος Στράβων τον χαρακτήριζε «θανατηφόρο». Υπήρχαν επίσης δοξασίες ότι τα νερά του μπορούσαν να διαβρώσουν μέταλλα και κεραμικά δοχεία.
Η σύγχρονη επιστήμη, γράφει το NatGeo, επιχειρεί να ρίξει νέο φως σε αυτές τις αφηγήσεις. Η ερευνήτρια Adrienne Mayor, ειδική στην Ιστορία της επιστήμης, μελέτησε τη σύνδεση μεταξύ μύθου και φυσικών φαινομένων. Σε συνεργασία με γεωλόγους, χημικούς και τοξικολόγους, εξέτασε το ενδεχόμενο τα νερά της Στυγός να περιείχαν φυσικά δηλητήρια.
Σύμφωνα με τα ευρήματά της, τα οποία δημοσιεύτηκαν στην επιστημονική επιθεώρηση Geoheritage, δύο ουσίες θα μπορούσαν να εξηγήσουν τη φήμη του ποταμού: η καλιχεαμυκίνη και το οξαλικό οξύ που παράγεται από λειχήνες. Η καλιχεαμυκίνη σχηματίζεται σε ασβεστολιθικά περιβάλλοντα, όπου το νερό στάζει και εξατμίζεται, δημιουργώντας τοξικές επικαθίσεις.
Μικροοργανισμοί που αναπτύσσονται εκεί μπορούν να παράγουν εξαιρετικά ισχυρές τοξίνες, ικανές να καταστρέψουν κύτταρα και να προκαλέσουν πολυοργανική ανεπάρκεια. Η ουσία αυτή είναι τόσο ισχυρή, που χρησιμοποιήθηκε στη σύγχρονη ιατρική σε θεραπείες καρκίνου, αν και στη φυσική μορφή της είναι εξαιρετικά επικίνδυνη.
Παράλληλα, λειχήνες που αναπτύσσονται σε τέτοια περιβάλλοντα μπορούν να εκκρίνουν οξαλικό οξύ, μια διαβρωτική ουσία που εξηγεί τις αρχαίες αναφορές περί «διάλυσης» μετάλλων. Επιπλέον, ορισμένες λειχήνες παράγουν μικροτοξίνες που προκαλούν σοβαρές βλάβες στο ήπαρ. Οι αρχαίοι, όμως, δεν μπορούσαν να διακρίνουν τις λειχήνες από τα πετρώματα ή τα φυτά, και έτσι απέδιδαν τις επιπτώσεις στο ίδιο το νερό.
Η Mayor, σύμφωνα με το NatGeo, υποστηρίζει ότι τέτοιες φυσικές δηλητηριώδεις ουσίες θα μπορούσαν να έχουν δημιουργήσει τη φήμη της Στυγός ως «θανατηφόρου» ποταμού. Αν ζώα ή άνθρωποι πέθαιναν ύστερα από επαφή με το νερό ή τα φυτά της περιοχής, η μνήμη αυτών των γεγονότων θα ενισχυόταν μέσα από την προφορική παράδοση και θα συνδεόταν με μυθολογικά στοιχεία.
Σε αυτό το πλαίσιο, εξηγεί το NatGeo, η ιδέα ότι ο Αλέξανδρος δηλητηριάστηκε με νερό από τη Στύγα δεν είναι παράλογη για τους ανθρώπους της εποχής. Τα συμπτώματα που παρουσίασε, πυρετός, αδυναμία και σταδιακή παράλυση, θα μπορούσαν να ταιριάζουν με ορισμένες μορφές δηλητηρίασης. Ωστόσο, η ίδια η Mayor τονίζει ότι η έρευνά της δεν αποδεικνύει τι πραγματικά συνέβη. Χωρίς άμεσες αποδείξεις ή τοξικολογική εξέταση, το ερώτημα παραμένει αναπάντητο.
Ακόμη και αν σήμερα εξεταστούν τα νερά του Μαυρονερίου και βρεθούν τοξικές ουσίες, αυτό δεν σημαίνει ότι υπήρχαν και στην αρχαιότητα. Οι περιβαλλοντικές συνθήκες αλλάζουν με τον χρόνο, επηρεάζοντας τη χημική σύσταση των υδάτων.
Τελικά, η έρευνα αυτή δεν λύνει το μυστήριο του θανάτου του Μεγάλου Αλεξάνδρου, αλλά εξηγεί γιατί δημιουργήθηκαν τέτοιες θεωρίες. Οταν οι σύγχρονοί του άρχισαν να υποψιάζονται δηλητηρίαση, στράφηκαν σε ένα ήδη γνωστό και «μυστηριώδες» στοιχείο της φύσης, τα συγκεκριμένα νερά της Στυγός. Ετσι, σημειώνει το NatGeo, η ιστορία του θανάτου του Αλεξάνδρου διαμορφώθηκε μέσα από έναν συνδυασμό πραγματικών γεγονότων, φυσικών φαινομένων και μυθολογικής φαντασίας.
Το ερώτημα, λοιπόν, παραμένει ανοιχτό. Ισως ο Αλέξανδρος πέθανε από ασθένεια, ίσως από δηλητήριο. Αυτό που είναι βέβαιο είναι ότι ο θάνατός του συνεχίζει να συναρπάζει, αποκαλύπτοντας όχι μόνο τα όρια της επιστήμης, αλλά και τη διαχρονική ανάγκη του ανθρώπου να εξηγεί το ανεξήγητο μέσα από ιστορίες.
Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.
Mayor, A. Can Geology Explain the Deadly Reputation of the Styx River and Shed Light on the Death of Alexander the Great?. Geoheritage 17, 92 (2025). https://doi.org/10.1007/s12371-025-01138-w
Πηγή: Protagon
Δεν υπάρχουν σχόλια