Αποκρυπτογραφήθηκαν δύο λογογράμματα της Γραμμικής Β, αποκαλύπτοντας τα συστατικά των μυκηναϊκών αρωματικών ελαίων της Εποχής του Χαλκού

Πινακίδες με γραφή Β΄ Γραμμική από το παλάτι της Πύλου. [Credit: Sharon Mollerus / Wikimedia Commons] Ερευνητές ανακάλυψαν τη σημασία μέχρι ...

Πινακίδες με γραφή Β΄ Γραμμική από το παλάτι της Πύλου. [Credit: Sharon Mollerus / Wikimedia Commons]

Ερευνητές ανακάλυψαν τη σημασία μέχρι τώρα αδιευκρίνιστων σημείων της γραφής Γραμμικής Β, αποκαλύπτοντας βασικά συστατικά της βιομηχανίας αρωμάτων της μυκηναϊκής Ελλάδας.

Μια ομάδα ερευνητών από το Πανεπιστήμιο του Cambridge πέτυχε μια σημαντική ανακάλυψη στην αποκρυπτογράφηση δύο μυστηριωδών σημείων της Γραμμικής Β, του διοικητικού συστήματος που χρησιμοποιούσε ο μυκηναϊκός πολιτισμός πριν από περισσότερα από 3.300 χρόνια. Τα αποτελέσματα, που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Kadmos, προτείνουν νέες ερμηνείες για σύμβολα που παρέμεναν ανεξήγητα για δεκαετίες, τα οποία σχετίζονται άμεσα με τη βιομηχανία αρωμάτων των μυκηναϊκών ανακτόρων.

Οι Ester Salgarella, Laura Bellinato και Silvia Ferrara ανέλυσαν λεπτομερώς πήλινες πινακίδες που βρέθηκαν στο Παλάτι της Πύλου, στη νοτιοδυτική Ελλάδα, στις οποίες καταγράφονταν οι πρώτες ύλες για την παραγωγή αρωματικών ελαίων. Οι πινακίδες αυτές, που χρονολογούνται περίπου στο 1200 π.Χ., είναι εξαιρετικά σύντομες και αινιγματικές, γεγονός που δυσχέραινε την πλήρη κατανόησή τους για χρόνια.

Οι Μυκηναίοι, που άκμασαν μεταξύ 1450 και 1200 π.Χ. στην ηπειρωτική Ελλάδα και την Κρήτη, ήταν διάσημοι για την παραγωγή αρωματισμένου ελαιόλαδου. Τα αρχεία που βρέθηκαν στα παλάτια της Πύλου, στη Μεσσηνία, και της Κνωσού, στην Κρήτη, αποκαλύπτουν μια πολύπλοκη βιομηχανία με εξειδικευμένους εργάτες που δούλευαν σε εργαστήρια αφιερωμένα στην παραγωγή και τον εξευγενισμό μπαχαρικών και ελαίων.

Αυτό το εμπόριο αρωμάτων δεν ήταν μια ασήμαντη δραστηριότητα. Σύμφωνα με ανακατασκευές που βασίζονται σε εμπορικά μοντέλα, το μεγαλύτερο μέρος του αρωματισμένου ελαίου διοχετευόταν σε εμπορικά δίκτυα που συνέδεαν την ηπειρωτική Ελλάδα με την Κύπρο και διάφορες περιοχές στην ανατολική ακτή της Μεσογείου. Για τις μυκηναϊκές ελίτ, αυτή η βιομηχανία ήταν ένα μοναδικό εξαγωγικό προϊόν και πηγή πλούτου και κύρους. 

Πινακίδα με γραφή Β΄ Γραμμική από τις Μυκήνες.
[Credit: LBM1948 / Wikimedia Commons]

Ωστόσο, οι πινακίδες της Γραμμικής Β που περιγράφουν αυτή τη διαδικασία είναι εξαιρετικά συνοπτικές. «Οι πινακίδες της Γραμμικής Β, γνωστές για τη λακωνικότητά τους, δεν περιγράφουν λεπτομερώς τη διαδικασία παραγωγής του αρωματικού ελαίου, ούτε εξηγούν τις συνταγές που ακολουθούσαν οι αρωματοποιοί», όπως σημειώνουν οι συγγραφείς στο άρθρο. Πολλά πρέπει να συναχθούν, και αρκετά λογογράμματα —σήματα που αντιπροσωπεύουν ολόκληρες λέξεις, όπως τα emoji ή τα ιερογλυφικά— που θα μπορούσαν να ρίξουν φως στα συστατικά που χρησιμοποιούνταν παρέμειναν αδιάβαστα.

Πρώτη περίπτωση αποκρυπτογράφησης: Το σύμβολο *157 ως «ρίζα φυτού»

Η πρώτη σημαντική ανακάλυψη αφορούσε το σύμβολο *157 της γραφής Γραμμική Β. Αυτό το λογόγραμμα εμφανίζεται μόνο σε τρεις πινακίδες από την Πύλο, οι οποίες σχετίζονται όλες με τη διανομή πρώτων υλών σε αρωματοποιούς. Οι πινακίδες αναφέρουν συστατικά όπως ο πάπυρος (κύπειρος), ο κόλιανδρος, το μαλλί, το κρασί, το μέλι και, παράλληλα με αυτά, το μυστηριώδες *157.

Το σύμβολο *157 είναι ένα σχέδιο που αποτελείται από δύο στοιχεία: ένα άνω μέρος που μοιάζει με συλλαβικό σύμβολο με τη φωνητική αξία «wi» και ένα κάτω μέρος σε σχήμα S που δεν εμφανίζεται ποτέ μόνο του στο σώμα κειμένων της Γραμμικής Β. Οι ερευνητές προτείνουν ότι αυτό το κάτω μέρος είναι στην πραγματικότητα ένα σχέδιο ρίζας φυτού, συγκεκριμένα μιας κονδυλώδους ρίζας παρόμοιας με τον κάλαμο.

Η συλλογιστική είναι στέρεη. Στα μυκηναϊκά, η λέξη wi-ri-za σημαίνει «ρίζα». Οι ερευνητές προτείνουν ότι το άνω μέρος του λογογράμματος *157 (ο ήχος «wi») λειτουργεί ως ακροφωνική συντομογραφία — δηλαδή, η πρώτη συλλαβή της πλήρους λέξης. Έτσι, το «wi» θα ήταν η συντομογραφία του wi-ri-za (ρίζα). Με αυτόν τον τρόπο, το πλήρες λογόγραμμα θα διαβάζεται ως «ρίζα», χρησιμοποιώντας ένα σύστημα οπτικών και φωνητικών ενδείξεων για την αναγνώρισή του.

Ιδεόγραμμα της Γραμμικής Β *157.
[Credit: Ekirahardian / Wikimedia Commons]

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Η ίδια λέξη wi-ri-za εμφανίζεται γραμμένη ολόκληρη σε άλλες πινακίδες, αλλά σε πολύ διαφορετικά συμφραζόμενα: πάντα σε σχέση με το μαλλί. Οι μυκηναίοι γραμματείς χρησιμοποιούσαν το wi-ri-za για να αναφερθούν στο μαλλί — ίσως επειδή η ρίζα της λέξης σχετίζεται με κάτι «σγουρό» ή «μαλλιαρό». Αν ο ίδιος όρος μπορούσε να σημαίνει τόσο «μαλλί» όσο και «ρίζα φυτού», υπήρχε προφανής κίνδυνος σύγχυσης.

Η λύση των γραφέων ήταν ευφυής. Για να αναφερθούν στο μαλλί, έγραφαν την πλήρη λέξη wi-ri-za. Για να αναφερθούν στη ρίζα του φυτού που χρησιμοποιούνταν ως αρωματικό μπαχαρικό, δημιούργησαν ένα συγκεκριμένο λογόγραμμα, το *157, συνδυάζοντας το σχέδιο μιας ρίζας με τον ήχο «wi» ως ένδειξη. Με αυτόν τον τρόπο, οι δύο λέξεις διακρίνονταν σαφώς στα διοικητικά αρχεία.

Οι καταγεγραμμένες ποσότητες επιβεβαιώνουν αυτή την ερμηνεία. Στις πινακίδες, το σύμβολο *157 εμφανίζεται σε σημαντικές ποσότητες: 10 μονάδες, 16 μονάδες, έως και 28 μονάδες. Κάθε μονάδα θα μπορούσε να αντιπροσωπεύει μια μεμονωμένη ρίζα ή —αν πρόκειται για τυποποιημένη μονάδα μέτρησης ξηρών προϊόντων— έως και 120 λίτρα ριζών. Σε αυτή την περίπτωση, μια μεμονωμένη πινακίδα θα κατέγραφε 1.920 λίτρα ριζών, και μια άλλη έως και 3.360 λίτρα.

Το μινωικό προηγούμενο: το σύμβολο A646 της γραφής Γραμμικής Α

Η ανακάλυψη γίνεται ακόμη πιο ενδιαφέρουσα όταν οι ερευνητές στρέφουν το βλέμμα τους προς τη Γραμμική Α, τη γραφή που χρησιμοποιούσε ο μινωικός πολιτισμός της Κρήτης μεταξύ του 1800 και του 1450 π.Χ. και η οποία αποτελεί τον πρόδρομο της Γραμμικής Β.

Στη Γραμμική Α υπάρχει ένα σύνθετο σύμβολο γνωστό ως A646, το οποίο εμφανίζεται μόνο μία φορά σε μια πινακίδα από τον αρχαιολογικό χώρο της Αγίας Τριάδας, στην κεντρική Κρήτη. Αυτό το σύμβολο A646 έχει δομή πανομοιότυπη με εκείνη του *157 της Γραμμικής Β: ένα άνω τμήμα που είναι το συλλαβικό σύμβολο «pi» (αντί για «wi») και ένα κάτω τμήμα σε σχήμα S, πανομοιότυπο με εκείνο της Γραμμικής Β.

Οι ερευνητές προτείνουν ότι το κάτω τμήμα που είναι κοινό και στα δύο σύμβολα είναι, και στη Γραμμική Α, η απεικόνιση μιας ρίζας. Και το άνω μέρος, ο ήχος «pi», θα ήταν η ακροφωνική συντομογραφία της μινωικής λέξης για τη «ρίζα» — μια λέξη που δεν σώζεται σε κανένα άλλο κείμενο, αλλά η οποία, σύμφωνα με αυτή τη συλλογιστική, πρέπει να ξεκινούσε με τον ήχο «pi» ή κάτι παρόμοιο.

Ιδεόγραμμα της Γραμμικής Α 646.
[Credit: Ekirahardian / Wikimedia Commons]

Η πινακίδα HT 33, όπου εμφανίζεται αυτό το σύμβολο A646, καταγράφει έναν κατάλογο γεωργικών προϊόντων σε μικρές ποσότητες: κλάσματα μιας μονάδας. Ακριβώς αυτό που θα περίμενε κανείς για μπαχαρικά ή αρωματικά, τα οποία χρησιμοποιούνταν σε μικρές δόσεις. Το σύμβολο A646, μαζί με δύο άλλα, εμφανίζεται να σχετίζεται με μεγάλες ποσότητες (100 μονάδες), ενισχύοντας την παράλληλη σχέση με το *157 της Γραμμικής Β, το οποίο επίσης καταγράφεται σε ακέραιους αριθμούς και μεγάλες ποσότητες.

Δεύτερη περίπτωση: Το KA+PO δεν είναι φρούτο, αλλά μπαχαρικό

Η δεύτερη περίπτωση αποκρυπτογράφησης αναλύει δύο διαφορετικούς τρόπους γραφής του ίδιου συνδυασμού σημείων: το «ka-po» (γραμμένο γραμμικά, γράμμα προς γράμμα) και το KA+PO (γραμμένο ως μονόγραμμα, δηλαδή με τα δύο σημεία να έχουν συγχωνευθεί σε ένα).

Παραδοσιακά, οι μελετητές είχαν ερμηνεύσει και τις δύο μορφές ως αναπαραστάσεις της ίδιας λέξης: του ελληνικού karpos, που σημαίνει «φρούτο». Ως εκ τούτου, το «ka-po» και το «KA+PO» θεωρούνταν εναλλάξιμα.

Όμως, οι ερευνητές αποδεικνύουν ότι δεν είναι. Ποτέ δεν εμφανίζονται μαζί στην ίδια πινακίδα ή στην ίδια καταχώριση. Επιπλέον, εμφανίζονται σε εντελώς διαφορετικά συμφραζόμενα.

Μονόγραμμα KAPO σε Γραμμική Β.
[Credit: Ekirahardian / Wikimedia Commons] 

Η λέξη «ka-po» εμφανίζεται μόνο σε μια πινακίδα από την Κνωσό, σε ένα πλαίσιο όπου αναφέρεται σαφώς σε φρούτα. Η πινακίδα αναφέρει το «su-za» (σύκα) με το αντίστοιχο λογόγραμμα, και στη συνέχεια το «ka-po» ακολουθούμενο από το «e-ra-wa» (ελιά) και το λογόγραμμα της ελιάς. Δηλαδή, το «ka-po» είναι ένας γενικός όρος για τα «φρούτα» (τα φρούτα της ελιάς, τα φρούτα της συκιάς), ο οποίος πρέπει να προσδιοριστεί.

Αντίθετα, το μονόγραμμα «KA+PO» εμφανίζεται μόνο στην Πύλο, ποτέ στην Κνωσό, και πάντα σε καταλόγους συστατικών για αρώματα. Οι πινακίδες της Πύλου όπου εμφανίζεται το «KA+PO» αναφέρουν μπαχαρικά, μαλλί, κρασί, μέλι, καθώς και το σύμβολο *157 που μόλις είδαμε. Δεν αναφέρουν ποτέ φρούτα. Το πλαίσιο είναι αναμφισβήτητα η παραγωγή αρωματικών ελαίων.

Οι ερευνητές, ακολουθώντας μια παλαιότερη πρόταση της μελετήτριας Anna Sacconi από το 1972, υποθέτουν ότι το «KA+PO» δεν αντιπροσωπεύει τη λέξη καρπός (φρούτο), αλλά μια άλλη λέξη, καρπός (με την ίδια ορθογραφία αλλά διαφορετική έννοια): «ξηρός μίσχος» ή «ξηρό κλαδί». Στην αρχαιότητα, αυτή η λέξη μπορούσε να αναφέρεται στην κανέλα (τον αποξηραμένο φλοιό του φυτού) ή στο τριγωνέλλα. Σε κάθε περίπτωση, ένα αρωματικό συστατικό, όχι ένας καρπός.

Στρατηγικές γραφής για την αποφυγή παρεξηγήσεων

Η σημαντικότερη ανακάλυψη του άρθρου δεν είναι απλώς η αναγνώριση αυτών των δύο σημείων, αλλά αυτό που αποκαλύπτουν σχετικά με τον τρόπο λειτουργίας της γραφής της Γραμμικής Β.

Η Γραμμική Β είναι ένα συλλαβικό σύστημα — κάθε σύμβολο αντιπροσωπεύει μια συλλαβή, όπως «ka», «po», «wi» — αλλά θεωρείται ακατάλληλη για τη γραφή της ελληνικής γλώσσας λόγω του υψηλού βαθμού αμφισημίας της. Για παράδειγμα, η ακολουθία «pa-te» θα μπορούσε να διαβαστεί ως patēr (πατέρας) ή pantes (όλοι). Οι μυκηναίοι γραμματείς ανέπτυξαν διάφορες ορθογραφικές συμβάσεις για να μεγιστοποιήσουν τη φωνητική ακρίβεια και να ελαχιστοποιήσουν τις παρεξηγήσεις.

Η μελέτη αυτή δείχνει ότι ανέπτυξαν επίσης συγκεκριμένες γραφικές στρατηγικές για τη διάκριση των εμπορευμάτων. Όπως σημειώνουν οι συγγραφείς: «Αν και η Γραμμική Β θεωρείται ένα αμφίβολο σύστημα γραφής, με σημαντική αναντιστοιχία μεταξύ γραφής και φωνολογικής ερμηνείας, οι γραμματείς της Γραμμικής Β ανέπτυξαν αποτελεσματικές γραφικές στρατηγικές για την αποσαφήνιση των λογογραμμάτων, δηλαδή των εμπορευμάτων».

Ο γενικός κανόνας φαίνεται να είναι ο εξής:

• Τα εύκολα αναγνωρίσιμα προϊόντα (πρόβατα, χοίροι, κατσίκες, ελιές, κρασί, υφάσματα) απεικονίζονταν ως απλά εικονικά λογογράμματα. Οποιοσδήποτε μπορούσε να δει το σχέδιο ενός προβάτου και να καταλάβει ότι πρόκειται για «πρόβατο».
• Τα μη εικονικά προϊόντα (μπαχαρικά, μέλι, τυρί, μαλλί, ρίζες) καταγράφονταν με δύο εναλλακτικούς τρόπους: γράφοντας την πλήρη λέξη (όπως «me-ri» για το μέλι) ή δημιουργώντας ένα μονόγραμμα ή μια σύνδεση (όπως «ME+RI» για το μέλι, συγχωνεύοντας τα δύο σύμβολα).

Στην περίπτωση του «ka-po» έναντι του «KA+PO», η στρατηγική ήταν η ίδια: η πλήρης λέξη για τον γενικό όρο «φρούτο» (που απαιτούσε πρόσθετη διευκρίνιση) και το συγχωνευμένο μονόγραμμα για τον συγκεκριμένο όρο «ξηρός μίσχος» (ένα μπαχαρικό που δεν χρειαζόταν περαιτέρω διευκρίνιση). 

Η κληρονομιά της γραφής της Γραμμικής Α

Οι ερευνητές επισημαίνουν επίσης ότι αυτές οι γραφικές στρατηγικές δεν εφευρέθηκαν από τους Μυκηναίους, αλλά κληρονομήθηκαν από τη μινωική γραφή της Γραμμικής Α. Στη Γραμμική Α, η δημιουργία σύνθετων σημείων αποτελούσε την κύρια στρατηγική για την καταγραφή εμπορευμάτων με ιδεογραφική λειτουργία (αναπαράσταση ιδεών ή εννοιών). Τα απλά σημεία μπορούσαν να λειτουργούν τόσο ως συλλαβογράμματα (που αναπαριστούσαν ήχους) όσο και ως λογογράμματα (που αναπαριστούσαν λέξεις). Τα σύνθετα σημεία, όμως, λειτουργούσαν μόνο ως ιδεογράμματα ή σηματογράμματα (σημεία που αντιπροσώπευαν έννοιες).

Στη Γραμμική Α είναι πολύ σπάνιο, αν όχι αδύνατο, τα εμπορεύματα να καταγράφονται γράφοντας ολόκληρη τη λέξη. Η πλήρης γραφή προοριζόταν για ονόματα προσώπων, τοπωνύμια και όρους συναλλαγών. Για τα εμπορεύματα, η Γραμμική Α προτιμούσε τη σύνθεση σημείων.

Η Γραμμική Β, ως κληρονόμος αυτής της παράδοσης, διατήρησε την ίδια λογική. Όταν ένα εμπόρευμα δεν μπορούσε να απεικονιστεί εύκολα, χρησιμοποιούνταν η σύνθεση σημείων. Εξ ου και η διαφορά μεταξύ του «ka-po» (πλήρης γραφή, για έναν γενικό όρο) και του «KA+PO» (μονογράμμα, για έναν συγκεκριμένο και μη εικονικό όρο).

Το άρθρο καταλήγει με μια ισχυρή δήλωση σχετικά με τη λειτουργικότητα της Γραμμικής Β. Μακριά από το να είναι ένα ατελές και αμφίβολο σύστημα, οι μυκηναίοι γραμματείς κατάφεραν να κωδικοποιήσουν με σαφήνεια στρατηγικές για την αποφυγή σύγχυσης κατά την καταγραφή των εμπορευμάτων.

Όπως γράφουν οι συγγραφείς: «Εξάλλου, ο σκοπός των διοικητικών εγγράφων της Γραμμικής Β (και της Γραμμικής Α) ήταν να καταγράφουν την εισροή και την εκροή αγαθών εντός των παλατιών όσο το δυνατόν πιο ακριβώς και χωρίς αμφιβολίες».

Το έργο αυτό όχι μόνο επιλύει δύο συγκεκριμένες περιπτώσεις μη αποκρυπτογραφημένων σημείων, αλλά και καθιερώνει μια μεθοδολογία για την αντιμετώπιση των υπόλοιπων λογογραμμάτων που παραμένουν ανεξήγητα. Η Γραμμική Β έχει δεκάδες μη ταυτοποιημένα σημεία, ειδικά μεταξύ των λογογραμμάτων, λόγω του μικρού αριθμού εμφανίσεών τους ή της έλλειψης πλαισίου.

Η προσέγγιση που χρησιμοποίησαν οι Salgarella, Bellinato και Ferrara —η οποία συνδυάζει την ανάλυση του συγκειμένου με τη γραφική σύγκριση μεταξύ της Γραμμικής Β και της προκάτοχού της, της Γραμμικής Α, και δίνει έμφαση στις στρατηγικές αποσαφήνισης που χρησιμοποιούσαν οι ίδιοι οι γραφείς— μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλές άλλες περιπτώσεις.

Οι ερευνητές ρωτούν στο τέλος του άρθρου: «Επιπλέον, μπορούμε επίσης να αναρωτηθούμε, από καθαρά μεθοδολογική και θεωρητική άποψη, εάν οι γραφικές στρατηγικές που προσδιορίστηκαν σε αυτό το άρθρο (που χρησιμοποιούνται κυρίως για σκοπούς αποσαφήνισης) ισχύουν επίσης για άλλα μη προσδιορισμένα (μη εικονικά) λογογράμματα της Γραμμικής Α και Β που εκφράζονται μέσω της σύνθεσης σημείων, κάτι που, κατά τη γνώμη μας, αποτελεί μια εργασιακή υπόθεση που αξίζει να διερευνηθεί περαιτέρω».

Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Kadmos, ανοίγει έτσι ένα νέο δρόμο για την κατανόηση όχι μόνο των προϊόντων που αποτελούσαν αντικείμενο εμπορίου στα μυκηναϊκά παλάτια, αλλά και του τρόπου με τον οποίο οι διοικητικοί υπάλληλοι της Εποχής του Χαλκού αντιμετώπιζαν τα πρακτικά προβλήματα της γραπτής επικοινωνίας σε ένα σύστημα που, εκ πρώτης όψεως, φαινόταν ανεπαρκές για τις ανάγκες των Ελλήνων.

Την επόμενη φορά που θα φορέσετε ένα αιθέριο έλαιο ή μια κολόνια, θυμηθείτε ότι πριν από πάνω από 3.000 χρόνια, στα παλάτια της Πύλου και της Κνωσού, οι γραμματείς καταγράφανε σε πήλινες πινακίδες τις ακριβείς ποσότητες ριζών, ξηρών στελεχών και μπαχαρικών που αναμειγνύονταν με ελαιόλαδο για να δημιουργηθούν τα πρώτα αρώματα της δυτικής ιστορίας. Και το έκαναν αυτό με ένα σύστημα γραφής που, μακριά από το να είναι πρωτόγονο, ενσωμάτωνε εξελιγμένες στρατηγικές για να αποτρέψει ένα μεμονωμένο σύμβολο από το να συγχέει μια ρίζα με ένα κομμάτι μαλλί.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Ferrara, Silvia, Salgarella, Ester and Bellinato, Laura. On Aegean spices: decipherment prospects on Linear A and B spice-related signs Kadmos, vol. 64, no. 1-2, 2025, pp. 29-44. doi.org/10.1515/kadmos-2025-0002