Η πόλη που λειτούργησε ως επίκεντρο της αναμέτρησης των Βυζαντινών με τους Άραβες του 8ου και 9ου αιώνα, ενώ αποτελεί σταθμό για την βυζαντι...
Η πόλη που λειτούργησε ως επίκεντρο της αναμέτρησης των Βυζαντινών με τους Άραβες του 8ου και 9ου αιώνα, ενώ αποτελεί σταθμό για την βυζαντινή αρχαιολογία.
1
Τι συζητήσεις πιάνουμε μέσα στο ασανσέρ με τους γείτονες μας στις πολυκατοικίες της Αθήνας;
Μέχρι πριν λίγο καιρό στην πολυκατοικία όπου έμενα στην οδό Αχαρνών, συναντούσα συχνά στο ασανσέρ τον μικρό Μοχάμεντ, ένα δωδεκάχρονο αγόρι από την Αίγυπτο που ζούσε με την οικογένειά του στον τρίτο όροφο. Στην αμηχανία της σύντομης συνύπαρξης μέσα στο ασανσέρ προσπάθησα μια φορά να πιάσω φιλία με τον μικρό, και αφού τον ρώτησα πώς τα πάει στο σχολείο σκέφτηκα να τον εξετάσω σε θέματα αραβικής μεσαιωνικής ιστορίας, ρίχνοντας γέφυρες με το πολιτισμικό Αλλο. «Πες μου, βρε Μοχάμεντ, ξέρεις ποιος ήταν ο χαλίφης Αλ-Μουτάσιμ που έζησε τον 9ο αιώνα; Και ξέρεις τα μεγάλα του κατορθώματα ενάντια στους Βυζαντινούς;». Η προσπάθεια αυτή δεν πέτυχε πολλά, και δεν νομίζω ότι κατάφερα να κάνω ποτέ τον Μοχάμεντ να με συμπαθήσει ιδιαίτερα. Απλά επιβεβαιώσα την εικόνα του γνωστού θείου, που στο οικογενειακό τραπέζι λέει στα μικρά: «Ελα πες μου τι μάθατε στην Ιστορία σήμερα, και τι ξέρεις για τον Λεωνίδα ή τον Κολοκοτρώνη».
Για τον μικρό Μοχάμεντ που μεγαλώνει στην Αθήνα του 2026, το βασικό του ενδιαφέρον βρισκόταν στο δίτροχο πατίνι του με το οποίο έτρεχε σαν τρελός μέσα στην είσοδο και στο ασανσέρ, δοκιμάζοντας τα νεύρα όλων των ενοίκων της πολυκατοικίας. Ποιος είναι όμως αυτός ο χαλίφης Αλ-Μουτάσιμ; Γιατί θα έπρεπε να τον ξέρει ο Μοχάμεντ από την Αχαρνών; Και αν δεν μαθαίνει την αραβική μεσαιωνική ιστορία ένα παιδί αραβικής καταγωγής του ελληνικού Γυμνασίου, και γιατί να τον ξέρουμε εμείς;
2
Από τον 7ο μέχρι και τον 9ο αιώνα η Βυζαντινή Αυτοκρατορία, το ανατολικό ρωμαϊκό κράτος, διέρχεται μια τεράστια υπαρξιακή κρίση. Είναι η εποχή κατά την οποία μεγάλες περιφέρειες και πολλές επαρχίες, τόσο στην Ανατολή όσο και στις ευρωπαϊκές του κτήσεις, χάνονται οριστικά, υπό την απειλή και την πίεση νέων αντιπάλων που αναδύονται και στις δύο πλευρές της αυτοκρατορίας.
Στα Βαλκάνια, από τις αρχές του 7ου αιώνα, μεταναστευτικοί πληθυσμοί -κυρίως Άβαροι (ένα ουγγρικό φύλο) και Σλάβοι- διασχίζουν τα σύνορα του Δούναβη. Ως αποτέλεσμα, το μεγαλύτερο τμήμα της νότιας Βαλκανικής και εκτεταμένες περιοχές του ηπειρωτικού ελλαδικού χώρου περνούν εκτός της βυζαντινής επικράτειας. Πρόκειται για περιοχές που αποκτούν πλέον τον χαρακτήρα μιας ιδιότυπης «άγριας δύσης», δίχως νέα συγκροτημένη διοίκηση, χωρίς κάποιο βασίλειο να αναπληρώσει το κενό, αλλά και χωρίς ουσιαστικό έλεγχο από την αυτοκρατορία.
Στην Ανατολή οι προκλήσεις αποδεικνύονται ακόμη πιο οδυνηρές. Από την τρίτη δεκαετία του 7ου αιώνα σημειώνεται στην αραβική χερσόνησο η άνοδος του προφήτη Μωάμεθ και η ραγδαία εξάπλωση της ισχύος του Αραβικού Χαλιφάτου. Μέσα σε μερικές μόνο δεκαετίες, το Χαλιφάτο κατορθώνει με τις εκστρατείες του να θέσει υπό τον έλεγχό του σχεδόν το σύνολο των ανατολικών επαρχιών του Βυζαντίου. Χάνοντας την Αίγυπτο και τη Συροπαλαιστίνη, η αυτοκρατορία στερείται τους βασικούς οικονομικούς πυρήνες της πρωτογενούς της παραγωγής: περιοχές όπως η Αίγυπτος, που παρείχε τον μεγαλύτερο όγκο σιτηρών για την τροφοδοσία της Κωνσταντινούπολης, ή η Παλαιστίνη, με την τεράστια παραγωγή κρασιού που κάλυπτε τις ανάγκες τόσο του κράτους όσο και του εμπορίου.
Παρ' όλα αυτά, η Βυζαντινή Αυτοκρατορία βρίσκει την απάντηση σε αυτή την κρίση. Ο τρόπος με τον οποίο τα κατάφερε αποτελεί μέχρι και σήμερα ένα μεγάλo ιστορικό ερώτημα: πώς μπόρεσε να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της εποχής, να επιβιώσει από αυτή τη σκληρή περίοδο εδαφικής συρρίκνωσης και στη συνέχεια να αναδιοργανώσει την οικονομία και τον στρατό της. Ουσιαστικά, έχτισε τις υποδομές της σχεδόν από την αρχή, οικοδομώντας ένα νέο κράτος με κυρίαρχα μεσαιωνικά χαρακτηριστικά.
Το κατεξοχήν πεδίο αυτής της αδυσώπητης σύγκρουσης υπήρξε η Μικρά Ασία. Σχεδόν ολόκληρη η χερσόνησος μετατρέπεται σε μια εκτεταμένη μεθοριακή ζώνη, όπου Βυζαντινοί και Άραβες αναμετρώνται σε σχεδόν εποχική βάση. Στόχος των αντιπάλων δεν ήταν απλώς ο έλεγχος της μεθορίου, αλλά η επιτυχία ενός καίριου πλήγματος στα μετόπισθεν και τα ενδότερα της άλλης πλευράς. Οι αποτυχημένες αραβικές εκστρατείες εναντίον της Κωνσταντινούπολης τον 7ο και τον 8ο αιώνα, αποτέλεσαν κοσμοϊστορικά ορόσημα για την ανατολική Μεσόγειο, αναχαιτίζοντας οριστικά τις φιλοδοξίες του Χαλιφάτου για επέκταση στον χώρο της ανατολικής Ευρώπης.
Στο πλαίσιο αυτής της αμυντικής θωράκισης της αυτοκρατορίας, μια σειρά από μικρασιατικές πόλεις αναβαθμίζονται σε κρίσιμα στρατιωτικά και διοικητικά κέντρα. Αυτές θα αποτελέσουν τον πυρήνα μιας ριζοσπαστικής νέας διοικητικής δομής: της λεγόμενης θεματικής οργάνωσης. Την παλιά διοικητική διαίρεση αντικαθιστούν πλέον τα θέματα -ευρείες στρατιωτικές περιφέρειες υπό την ηγεσία ενός διοικητή με τον τίτλο του Στρατηγού.
3
Η πόλη του Αμορίου, στην κεντρική Μικρά Ασία, βρέθηκε στην πρώτη γραμμή αυτής της αντιπαράθεσης. Μια σχετικά άσημη ρωμαϊκή πόλη της Φρυγίας στο παρελθόν που κατείχε θέση στην σημαντική χερσαία οδό που συνέδεε την Κωνσταντινούπολη με τις ανατολικές επαρχίες επιλέγεται τον 7ο αιώνα να γίνει έδρα μιας από τις ισχυρότερες και πολυπληθέστερες ίσως νέες στρατιωτικές μονάδες, τον στρατό του Θέματος των Ανατολικών. Το Αμόριο έτσι θα γίνει έδρα διοίκησης, αμυντικό καταφύγιο και ορμητήριο για τις εκστρατείες των βυζαντινών προς την Ανατολή.
Η παρουσία του στρατού των Ανατολικών στο Αμόριο και στη γύρω περιοχή θα μεταβάλει την πόλη σε ένα σημαντικό πολιτικό και οικονομικό κέντρο με ακτινοβολία πέραν της Μικράς Ασίας. Σε τρεις τουλάχιστον περιπτώσεις τον 8ο και 9ο αιώνα στρατηγοί του Θέματος των Ανατολικών, με έδρα το Αμόριο και χρησιμοποιώντας την δύναμη που τους εξασφάλιζε η θέση αυτή, θα αναρρηθούν στον αυτοκρατορικό θρόνο της Κωνσταντινούπολης: ο Λέων Γ΄, ο εμπνευστής της Εικονομαχίας, ο Λέων Ε΄ και ο Μιχαήλ Β΄, ο ιδρυτής της δυναστείας του Αμορίου. Οι βυζαντινοί συγγραφείς του 9ου αιώνα θα ονομάσουν το Αμόριο, «την δεύτερη πιο σημαντική πόλη της αυτοκρατορίας μετά την βασιλεύουσα». Για τους ίδιους λόγους θα γίνει το Αμόριο στόχος αλλεπάλληλων επιθέσεων από τον στρατό του Χαλιφάτου και θα πολιορκηθεί και καταστραφεί περισσότερες από μια φορές σε διάστημα δύο περίπου αιώνων. Η πιο σημαντική από αυτές θα γίνει τον Αύγουστο του 838 μ.Χ. όταν ο αββασίδης χαλίφης Αλ-Μουτάσσιμ θα ηγηθεί τεράστιας εκστρατείας του Χαλιφάτου εναντίον του Αμορίου, σε εκδίκηση των πρόσφατων επιτυχιών του βυζαντινού αυτοκράτορα Θεόφιλου εναντίον των Αράβων στη Σωζόπετρα και επειδή το Αμόριο ήταν η γενέτειρα της αυτοκρατορικής δυναστείας και πατρίδα του αυτοκράτορα. Η πόλη θα καταστραφεί πλήρως, χιλιάδες αιχμάλωτοι και πολύτιμα λάφυρα θα πάρουν τον δρόμο για τα εδάφη του Χαλιφάτου και τη μακρινή Σαμάρα στον Τίγρη ποταμό, πρωτεύουσα του Αλ-Μουτάσσιμ.
4
Σήμερα στην θέση του Αμορίου περίπου 170 χλμ. νοτιοδυτικά της Άγκυρας, δεν υπάρχουν παρά μόνο μερικά παραδοσιακά, χτισμένα με λάσπη και ωμά πλιθιά, σπίτια του χωριού με το όνομα Χισάρ (Hisar, ελλ. μτφρ. Κάστρο). Περισσότεροι από τους λιγοστούς εναπομείναντες κατοίκους του χωριού είναι πλέον οι αρχαιολόγοι που για περισσότερο από τριάντα χρόνια εξερευνούν κάθε καλοκαίρι τα υλικά κατάλοιπα της βυζαντινής πόλης του Αμορίου. Η βυζαντινή πόλη μολονότι μπορεί να συγκριθεί με μεγάλα βυζαντινά αστικά κέντρα του 8ου και 9ου αιώνα, όπως η Θεσσαλονίκη ή η Άγκυρα, είναι από τις λίγες περιπτώσεις που η αρχαιολογική εξερεύνηση δεν εμποδίζεται από μια μεγάλη και εκτεταμένη σύγχρονη πόλη.
Η αρχαιολογική σκαπάνη έχει αποκαλύψει σημαντικό κομμάτι της πόλης του Αμορίου, ιδίως πως αυτή αλλάζει και εξελίσσεται μετά τον 7ο αιώνα, μια εποχή που παραδοσιακά ονομάζαμε «Σκοτεινούς Αιώνες.» Στο Αμόριο οι ιστορικές συνθήκες διαμόρφωσαν μια πόλη που αποτελεί το αντιπαράδειγμα μιας συζήτησης που επιμένει στη συρρίκνωση και παρακμή των μεσαιωνικών βυζαντινών πόλεων, και δείχνει τον πρωτότυπο χαρακτήρα που μπορεί να λαμβάνει το βυζαντινό αστικό φαινόμενο. Η πόλη του Αμορίου περιβαλλόταν από επιβλητικά αμυντικά τείχη και διέθετε επιπλέον τειχισμένη ακρόπολη. Μεγάλοι και πολυτελείς χριστιανικοί ναοί έστεκαν εντός της πόλης χτισμένοι παλιότερα αλλά τακτικά ανακαινισμένοι, ενώ οι αστικές γειτονιές της πόλης έσφυζαν από ζωή με δεκάδες εργαστήρια και επαγγελματικούς χώρους στους μεγάλους δρόμους και τα στενά σοκάκια της πόλης. Μόνο τα ειδικευμένα και τεχνολογικά εξελιγμένα οινοποιία που εντοπίστηκαν στο κέντρο της πόλης και παρήγαν κρασί για τις αυξημένες ανάγκες του πληθυσμού και του στρατού, ξεπερνούν μέχρι τώρα τις έντεκα μονάδες.
Το πιο αναπάντεχο όμως αρχαιολογικό εύρημα υπήρξε ο εντοπισμός και τεκμηρίωση ενός διακριτού και ευκολοδιάβαστου στρώματος καταστροφής σε όλη την έκταση της πόλης. Στρώμα καταστροφής είναι ο τεχνικός, και ενίοτε ρομαντικός, όρος που έχουν επινοήσει οι αρχαιολόγοι για τα σαφή κατάλοιπα μιας μεγάλης και ανεπανόρθωτης φυσικής ή ανθρωπογενούς καταστροφής που χτυπάει έναν οικισμό, και παγιδεύει μέσα στα αρχαιολογικά στρώματα ανέγγιχτα τα στοιχεία των δραματικών αυτών στιγμών. Ένα από τα πιο πολυσυζητημένα τέτοια στρώματα έχει βρεθεί στην Πομπηία, ως αποτέλεσμα της ηφαιστειακής δραστηριότητας. Έτσι και στο Αμόριο η βίαιη καταστροφή και λεηλασία της πόλης από τον στρατό του Αλ-Μουτάσσιμ το 838 διέσωσε την αρχαιολογική αποτύπωση της βιαιότητας του πολέμου με την εντυπωσιακή αλλά και αποκρουστική διάσταση του. Παντού σχεδόν εντός της πόλης στοιχεία καταστροφής έχουν καταγραφεί επανειλημμένα όπως αποκαλύπτονται κατά την ανασκαφή: δεκάδες κτήρια εντοπίζονται καμένα συθέμελα με το σύνολο των περιεχομένων τους ακόμη στο εσωτερικό, επιθετικά όπλα, όπως σπαθιά και τσεκούρια, είναι συνηθισμένα ευρήματα μέσα στις ειρηνικές γειτονιές, ανθρώπινα κατάλοιπα, επιτιθέμενων ή αμυνόμενων, βρίσκονται αφημένα επάνω στο οδόστρωμα των κεντρικών αρτηριών της πόλης. Ανάμεσα στα κατάλοιπα της βίας και της λεηλασίας του πολέμου και της καταστροφής είναι πολυπληθή τα ευρήματα σημαντικών τιμαλφών, νομισμάτων και πολύτιμων αντικειμένων, που πιθανότατα χάθηκαν για πάντα κατά την διαδικασία της λαφυραγωγίας. Ιδίως το πλήθος των νομισμάτων που φέρουν την εικόνα του αυτοκράτορα Θεόφιλου και χρονολογούν με ασφάλεια την καταστροφή στην τέταρτη δεκαετία του 9ου αιώνα, δείχνουν με ασφάλεια ότι η καταστροφή ταυτίζεται με τα γεγονότα του Αυγούστου του 838.
Στην ουδετερότητα της αρχαιολογικής επιστήμης και την γυμνότητα των οστών και των καταλοίπων εντυπωσιάζει η αδυναμία να διακρίνει κανείς ανάμεσα σε όπλα βυζαντινών και αράβων, καθώς σε μεγάλο βαθμό οι δύο στρατοί μοιράζονταν παρόμοιες τεχνολογίες. Ακόμη περισσότερο τα ανθρώπινα κατάλοιπα με τα εμφανή σημάδια βίαιου θανάτου που προσεκτικά τεκμηριώνονται από αρχαιολόγους και φυσικούς ανθρωπολόγους της ανασκαφής αδυνατούν να ταυτιστούν με μέλη της μίας ή της άλλης πλευράς. Αυτό που ξεχωρίζει είναι η ανθρώπινη προσπάθεια να περάσει το μήνυμα της ιδεολογικής πίστης και ταύτισης, όπως λ.χ. αυτό αποτυπώθηκε σε ένα ταπεινό αλλά ιδιαίτερα εντυπωσιακό εύρημα της ανασκαφής: ένα βυζαντινό κανάτι για νερό που βρέθηκε στα χέρια ενός μορφωμένου μουσουλμάνου πολιορκητή και ο οποίος σε δεύτερη χρήση χάραξε πάνω στο κανάτι με ένα αιχμηρό αντικείμενο μια επιγραφή για τον Θεό του: ο κόσμος ανήκει στον Αλλάχ.
Η σύγκρουση έτσι γίνεται ένας ατέλειωτος κόσμος επαφής του ρωμαϊκού χριστιανικού κόσμου με την αραβική μουσουλμανική ανατολή. Η ιστορική μνήμη συναντά την ισλαμική παράδοση και εκεί που οι σύγχρονοι βυζαντινοί συγγραφείς περιγράφουν την θλίψη για τη χαμένη πόλη του Αμορίου, ο μεγάλος άραβας ποιητής του 9ου αιώνα Αμπού Ταμάμ περιγράφει το περίφημο περιστατικό με το κύπελλο του Αλ-Μουτάσιμ. Ο Χαλίφης, έχοντας ορκιστεί στη Σαμάρα να μην γευτεί κρασί αν δεν εκδικηθεί τους Βυζαντινούς, μετέφερε το σφραγισμένο βασιλικό του σκεύος καθ' όλη τη διάρκεια της εκστρατείας, για να το ξεσφραγίσει τελετουργικά μόνο μπροστά στα φλεγόμενα ερείπια της βυζαντινής μητρόπολης. Οι μεγάλες αυτοκρατορίες κάποτε πέφτουν, είτε βυζαντινές, είτε αραβικές, οι ένδοξες πόλεις συρρικνώνονται σε ταπεινά χωριά και οι τρομεροί χαλίφηδες μεταβάλλονται σε άγνωστες λέξεις για τα παιδιά του σήμερα.
Πηγή: Ν. Τσιβίκης, Ένθετο «Ιστορίες» στα Νέα
Δεν υπάρχουν σχόλια