Έφεσος: ταφές βρεφών του 8ου αιώνα στον ρωμαϊκό υπόνομο του Αρτεμισίου

Ερείπια του Ωδείου στην Έφεσο. [Credit: OeAW-OeAI] Οι αρχαιολόγοι καταγράφουν μια διπλή ταφή της βυζαντινής περιόδου στο Αρτεμίσιο, κατά τον...

Ερείπια του Ωδείου στην Έφεσο. [Credit: OeAW-OeAI]

Οι αρχαιολόγοι καταγράφουν μια διπλή ταφή της βυζαντινής περιόδου στο Αρτεμίσιο, κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα, η οποία έρχεται σε αντίθεση με τη συμβατική ερμηνεία των περιγεννητικών λειψάνων σε αποχετευτικά συστήματα ως ενδείξεις εγκατάλειψης ή επιλεκτικής απόρριψης.

Η ανακάλυψη έγινε στο πιο απρόσμενο μέρος. Κατά τη διάρκεια ανασκαφών στο Ωδείο της Εφέσου, ένα κτίριο αφιερωμένο σε μουσικές και ποιητικές παραστάσεις που χτίστηκε τον 1ο αιώνα μ.Χ., οι αρχαιολόγοι εντόπισαν το 2010 μια μικρή ταφή που παρέμενε κρυμμένη για περισσότερους από δώδεκα αιώνες. Δεν επρόκειτο για συμβατικό τάφο, αλλά για έναν μικρό ταφικό χώρο κατασκευασμένο από τούβλα και πέτρες μέσα σε έναν αγωγό που κατά τη ρωμαϊκή εποχή αποτελούσε μέρος ενός δημόσιου αποχετευτικού συστήματος, συγκεκριμένα μιας λεκάνης με χωρητικότητα περίπου τριάντα χρηστών.

Η ανάλυση των λειψάνων, τα αποτελέσματα της οποίας μόλις δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό «Childhood in the Past», αποκάλυψε ότι ο τάφος περιείχε τα σώματα δύο περιγεννητικών ατόμων, δηλαδή ατόμων που πέθαναν σε χρονικό διάστημα που κυμαίνεται από λίγο πριν τη γέννηση έως τις πρώτες ημέρες μετά τον τοκετό.

Η χρονολόγηση με την μέθοδο C-14 τοποθετεί το γεγονός στον 8ο ή 9ο αιώνα μ.Χ., μια χρονολογία που εξέπληξε τους ερευνητές, καθώς υποδηλώνει ότι ο ταφικός χώρος δημιουργήθηκε αρκετές εκατοντάδες χρόνια μετά την εγκατάλειψη του κτιρίου και σε μια εποχή που το ιερό της Άρτεμης, ένα από τα σημαντικότερα θρησκευτικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, είχε χάσει την αρχική του λειτουργία.

Άποψη του τάφου των δύο παιδιών μετά το άνοιγμα.
[Credit: OeAW-OeAI/L. Zabrana]

Η Caroline Partiot, ανθρωπολόγος στο Εργαστήριο Βιοαρχαιολογίας του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου, που υπάγεται στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, εξήγησε ότι το πλαίσιο της ανακάλυψης είναι ιδιαίτερα σημαντικό για την κατανόηση των ταφικών πρακτικών που σχετίζονται με την πρώιμη παιδική ηλικία σε παλαιότερες εποχές.

«Στις αρχαίες κοινωνίες, ο τόπος ταφής των πολύ μικρών παιδιών ήταν συνήθως διαφορετικός από αυτόν των ενηλίκων, επειδή η κοινωνική τους θέση ήταν διαφορετική», σημείωσε η ερευνήτρια. «Γι’ αυτό είναι συνηθισμένο να εντοπίζονται οι τάφοι τους σε χώρους που αρχικά δεν προορίζονταν για τον σκοπό αυτό, όπως κάτω από τα δάπεδα των σπιτιών ή σε πηγάδια».

Από τις οστεολογικές μελέτες που διεξήχθησαν στα δύο δείγματα προέκυψε ότι και τα δύο άτομα είχαν ηλικία κύησης μεταξύ τριάντα τριών και τριάντα τεσσάρων εβδομάδων, γεγονός που υποδηλώνει ότι γεννήθηκαν πρόωρα. Το σχεδόν πανομοιότυπο μέγεθος των σωμάτων τους και το γεγονός ότι μοιράζονταν τον ίδιο ταφικό χώρο υποδηλώνουν έντονα ότι ήταν δίδυμα, μια περίσταση που οι αρχαιολόγοι θεωρούν σημαντική για την ερμηνεία των συνθηκών της ταφής.

Ερείπια του Ωδείου. [Credit: OeAW-OeAI/N. Gail]

Ένα από τα νεογνά παρουσίαζε επίσης μια συγγενή δυσπλασία που συνίστατο στην παρουσία μιας υπεράριθμης αυχενικής πλευράς, ένα εξαιρετικά σπάνιο εύρημα σε περιγεννητικά άτομα, το οποίο έχει καταγραφεί μόνο μία φορά στο παρελθόν παγκοσμίως. Αυτή η ανατομική αλλοίωση συνδέεται με υψηλό κίνδυνο αναπτυξιακών διαταραχών και αυθόρμητων αποβολών, κάτι που θα μπορούσε να έχει επηρεάσει τη θανατηφόρα έκβαση και για τα δύο βρέφη.

Τα σκελετικά υπολείμματα έδειξαν ενδείξεις ότι τα σώματα είχαν τυλιχθεί, πιθανώς σε σάβανα, πριν τοποθετηθούν μέσα στον αγωγό. Ένα μεταλλικό αντικείμενο από σίδηρο ανακτήθηκε επίσης κοντά στην κρανιακή περιοχή ενός από τα άτομα, το οποίο οι ειδικοί ερμηνεύουν ως βελόνα που χρησιμοποιήθηκε για να στερεώσει το ύφασμα. Καταγράφηκαν επίσης ίχνη διείσδυσης νερού που προκλήθηκαν κατά τη διάρκεια της διαδικασίας αποσύνθεσης, υποδηλώνοντας ότι ο αγωγός δεν ήταν ερμητικά σφραγισμένος και ότι νερό θα μπορούσε να έχει εισχωρήσει μετά την ταφή.

Ο προσανατολισμός των σωμάτων, τα οποία έχουν τοποθετηθεί το ένα δίπλα στο άλλο με τα κεφάλια προς τα δυτικά, αντιστοιχεί στη χαρακτηριστική ταφική πρακτική της βυζαντινής περιόδου. Η απουσία κτερισμάτων, η θέση των σωμάτων και η προσεκτική κατασκευή του περιβλήματος ταιριάζουν απόλυτα με τα πρότυπα που έχουν καταγραφεί σε άλλες σύγχρονες ταφές της περιοχής. Αυτό που είναι εξαιρετικό είναι η επιλεγμένη τοποθεσία: ένας αγωγός εγκαταλελειμμένης αποχέτευσης, που βρίσκεται εντός των ορίων του Αρτεμισίου, μιας περιοχής όπου δεν υπάρχουν άλλα στοιχεία που να υποδηλώνουν την ύπαρξη νεκροπόλεως σε κοντινή απόσταση.

a. Θέση της πόλης της Εφέσου στη δυτική Τουρκία: b. Θέση του Αρτεμισίου και του Ωδείου σε σχέση με την αρχαία πόλη, c. Άποψη της βόρειας πρόσοψης του Ωδείου, d. Κάτοψη του Ωδείου σε σχέση με το Αρτεμίσιο.
[Credit: ÖAW-ÖAI / B. Danthine / C. Partiot / L. Zabrana]

Η Lilli Zabrana, συν-συγγραφέας της μελέτης και αρχαιολόγος στην Αυστριακή Ακαδημία Επιστημών, τόνισε τη σημασία της χρονολόγησης για την κατανόηση της προσβασιμότητας του ιερού κατά τον Ύστερο Μεσαίωνα. «Η αρχική χρονολογική αβεβαιότητα έκανε αυτή την ανακάλυψη ένα ιδιαίτερα ελκυστικό αντικείμενο μελέτης, καθώς δεν υπάρχουν σχεδόν καθόλου έρευνες σχετικά με τη χρήση του χώρου του ιερού μετά την εγκατάλειψή του ως κέντρου λατρείας», ανέφερε.

«Η χρονολόγηση με ραδιοάνθρακα στον 8ο ή 9ο αιώνα δείχνει ότι το Αρτεμίσιο παρέμεινε προσβάσιμο κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, πριν οι πλημμύρες του 13ου και 14ου αιώνα καλύψουν ολόκληρο τον ιερό χώρο με έξι έως οκτώ μέτρα ποτάμιων ιζημάτων».

Η ερμηνεία της ταφής απαιτούσε προσεκτική ανάλυση, προκειμένου να διακριθεί από άλλα παρόμοια ευρήματα που έχουν καταγραφεί σε αστικά περιβάλλοντα της αρχαιότητας. Οι αρχαιολόγοι σημείωσαν ότι η εμφάνιση περιγεννητικών λειψάνων σε αποχετευτικά κανάλια ή λάκκους απορριμμάτων έχει μερικές φορές ερμηνευθεί ως απόδειξη βρεφοκτονίας ή απόρριψης ανεπιθύμητων νεογέννητων, όπως στις περιπτώσεις της Ασκαλώνας, στο Ισραήλ, ή στο λεγόμενο «Πηγάδι των Οστών» της Αθηναϊκής Αγοράς. Ωστόσο, τα χαρακτηριστικά της ταφής στην Έφεσο υποδεικνύουν το αντίθετο.

Τάφος με σχέδιο των ανθρώπινων λειψάνων και αρχαιοθανατολογικές παρατηρήσεις, κλίμακα: 10 εκ. [Credit: OeAW-OeAI / C. Partiot]

Η προσεκτική κατασκευή ενός ταφικού μνημείου από τούβλα και πέτρες εντός του αγωγού, η ακεραιότητα του ευρήματος επί αιώνες και η θέση του εντός ενός χώρου που κάποτε αποτελούσε σημαντικό θρησκευτικό περίβολο είναι παράγοντες που, σύμφωνα με τους ερευνητές, αποκλείουν την υπόθεση της απλής απόρριψης. Η διάταξη των σωμάτων, ο προσανατολισμός τους και η παρουσία υφασμάτινης περιτύλιξης υποδηλώνουν ότι όσοι πραγματοποίησαν την ταφή τήρησαν τις ταφικές συνήθειες της εποχής τους, οι οποίες ίσχυαν και για τους ενήλικες.

Ο ερευνητής Partiot εξήγησε ότι η περίπτωση αυτή παρουσιάζει μια εντυπωσιακή αντίθεση με άλλα αρχαιολογικά ευρήματα νεογέννητων σε περιθωριακά πλαίσια: «Όταν η εγκυμοσύνη ήταν ανεπιθύμητη, η μεταχείριση της σορού ήταν συνήθως επιπόλαιη ή ανύπαρκτη. Στο Ωδείο, ωστόσο, συναντάμε μια ταφή που παρουσιάζει όλα τα χαρακτηριστικά ενός κανονικού τάφου, υποδηλώνοντας ιδιαίτερη φροντίδα εκ μέρους της οικογένειας και ότι ο θάνατος αυτών των παιδιών είχε αντίκτυπο στην κοινότητα».

Η περίοδος κατά την οποία πραγματοποιήθηκε η ταφή, μεταξύ του 8ου και του 9ου αιώνα, συμπίπτει με ένα μεταβατικό στάδιο στην αντίληψη για τον θάνατο των βρεφών, κατά το οποίο οι ρωμαϊκές παραδόσεις έδιναν τη θέση τους σε νέες χριστιανικές πρακτικές. Η ανακάλυψη στην Έφεσο μας επιτρέπει να παρατηρήσουμε πώς εκδηλώθηκε αυτή η αλλαγή σε μια πόλη που είχε αποτελέσει σημείο αναφοράς του κλασικού κόσμου για αιώνες και η οποία, εκείνη την εποχή, βρισκόταν εν μέσω της διαδικασίας εκχριστιανισμού των κοινωνικών και πολιτισμικών δομών της.

Η έρευνα αναδεικνύει την ευθραυστότητα της νεογνικής ζωής στις ιστορικές κοινωνίες και την ιδιαίτερη θέση που αποδιδόταν σε όσους πέθαιναν αμέσως πριν ή μετά τη γέννηση, ένα στάδιο κατά το οποίο η θνησιμότητα έφτανε σε πολύ υψηλά επίπεδα και κατά το οποίο οι κοινότητες ανέπτυξαν συγκεκριμένες τελετουργικές πρακτικές για να αντιμετωπίσουν την απώλεια των νεότερων μελών τους.

Η μελέτη αυτών των σκελετικών υπολειμμάτων, σε συνδυασμό με την ανάλυση του αρχαιολογικού πλαισίου και την απόλυτη χρονολόγηση, προσφέρει μια εικόνα των ταφικών πρακτικών μιας εποχής για την οποία υπάρχουν ακόμη πολλά να μάθουμε στο αρχαίο ιερό της Άρτεμης.

Οι μελλοντικές έρευνες θα επικεντρωθούν στον προσδιορισμό του αστικού τοπίου της Εφέσου κατά την πρώιμη μεσαιωνική περίοδο και στον τρόπο με τον οποίο οι εγκαταλελειμμένοι ιεροί χώροι επαναχρησιμοποιήθηκαν από τις τοπικές κοινότητες για την κάλυψη των καθημερινών αναγκών τους, αλλά και των πνευματικών τους αναγκών.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Partiot, C., & Zabrana, L. (2026). Peace in Unexpected Places: The Middle Byzantine Burial of Two Perinates, Possibly Twins, in a Latrine Canal of the Odeion in the Artemision of Ephesos. Childhood in the Past, 1–21. doi.org/10.1080/17585716.2026.2682804

Πηγή: LBV Magazine, ArkeoNews