Ένα εξαιρετικό οστέινο εργαλείο κεραμεικής του 5ου αιώνα π.Χ. ανακαλύφθηκε άθικτο στην αρχαία ελληνική πόλη της Γέλα στη Σικελία

Λεπτομέρεια του αρχαίου εργαλείου που ανακαλύφθηκε στη Γέλα. [Credit: Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Caltanissetta] Οι ...

Λεπτομέρεια του αρχαίου εργαλείου που ανακαλύφθηκε στη Γέλα. [Credit: Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Caltanissetta]

Οι προληπτικές αρχαιολογικές εργασίες που συνδέονται με την κατασκευή του νέου Palazzo della Cultura στην περιοχή Orto Fontanelle, στη Γέλα της Σικελίας, έφεραν στο φως ένα εύρημα μοναδικής σημασίας που επαναπροσδιορίζει πτυχές της βιοτεχνικής παραγωγής και των τελετουργικών πρακτικών στην αρχαία ελληνική αποικία.

Πρόκειται για ένα εργαλείο (stilus) κατασκευασμένο από κόκαλο, εξαιρετικής τεχνικής και σε εξαιρετική κατάσταση διατήρησης, που χρονολογείται μέχρι στιγμής στον 5ο αιώνα π.Χ. Η μοναδικότητα του αντικειμένου, που περιγράφεται από τους ειδικούς ως unicum χωρίς άμεσες αναλογίες στα αρχαιολογικά ευρήματα της περιόδου, έγκειται τόσο στην υλική του ακεραιότητα όσο και στην πολύπλοκη εικονογραφία που παρουσιάζει, ανοίγοντας νέους δρόμους ερμηνείας σχετικά με τη χρήση και τη συμβολική αξία των εργαλείων των τεχνιτών στον κλασικό ελληνικό κόσμο.

Η ανακάλυψη πραγματοποιήθηκε υπό την επιστημονική διεύθυνση του αρχαιολόγου Gianluca Calà, εκ μέρους του Δήμου της Γέλα και στο πλαίσιο της εποπτείας που καθόρισε η Soprintendenza ai Beni Culturali de Caltanissetta, υπό τη διεύθυνση της Daniela Vullo. Οι παρεμβάσεις παρακολούθησης, που είναι συνήθεις σε δημόσια έργα που επηρεάζουν εδάφη με ιστορικό ενδιαφέρον, όχι μόνο έφεραν στο φως αυτό το εργαλείο, αλλά επέτρεψαν επίσης τον εντοπισμό των ερειπίων μιας εκτεταμένης συνοικίας της ελληνιστικής περιόδου, η οποία βρίσκεται επί του παρόντος σε προκαταρκτικό στάδιο μελέτης.

Ολόκληρο το οστέινο εργαλείο. 
[Credit: Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Caltanissetta] 

Το άμεσο περιβάλλον του ευρήματος αντιστοιχεί σε μια περιοχή βιοτεχνικής παραγωγής εντός της γειτονιάς, που χαρακτηρίζεται από μια πλακόστρωτη επιφάνεια και τα ερείπια κατεστραμμένων κτιρίων, όπου γινόταν η κατασκευή αγγείων και ειδωλίων.

Το εργαλείο, μήκους 13,2 εκατοστών, παρουσιάζει ένα βαθμό επεξεργασίας που υπερβαίνει την απλή λειτουργική χρησιμότητα. Στο άνω άκρο του, έχει σκαλιστεί ένα ανδρικό κεφάλι, το οποίο πιθανώς απεικονίζει τον Διόνυσο με τη μορφή Ερμή, ενός τύπου γλυπτού που αποτελείται από έναν στύλο με προτομή στην κορυφή.

Το κεντρικό τμήμα του εργαλείου φέρει, χαραγμένη με την ίδια ακρίβεια, την εικόνα ενός όρθιου φαλλού. Αυτός ο διονυσιακός και φαλλικός εικονογραφικός συνδυασμός, εκτελεσμένος σε ένα οργανικό και εύθραυστο υλικό όπως το οστό, υποδηλώνει έντονα μια συμβολική και τελετουργική σημασία που συνοδεύει το εργαλείο.

Άλλη άποψη του εργαλείου.
[Credit: Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Caltanissetta]  

Ο Gianluca Calà, διευθυντής της ανασκαφής, τόνισε την ευαισθησία και τη σπανιότητα του αντικειμένου, επισημαίνοντας την απουσία γνωστών άμεσων συγκρίσεων μέχρι σήμερα. Εξήγησε ότι, ενώ η κύρια λειτουργία του εργαλείου με αυτά τα χαρακτηριστικά ήταν η σχεδίαση σχεδίων ή επιγραφών σε επιφάνειες από πηλό πριν από το ψήσιμο, η εκλεπτυσμένη διακόσμηση και η εγγενής ευθραυστότητα του οστού υποδηλώνουν μια χρήση που πιθανώς ξεπερνούσε την καθαρά χρηστική.

Ο Calà έφερε μια σύγχρονη αναλογία για να απεικονίσει τη πιθανή φύση του: θα μπορούσε να ήταν ένα αντικείμενο που ανήκε και εκτίθετο για την εγγενή του αξία, παρόμοιο με ένα πολυτελές στυλό που φυλάσσεται σε ένα γραφείο ως σύμβολο κύρους ή αφοσίωσης, και όχι ως καθημερινό εργαλείο. Αυτή η ερμηνεία συνάδει με την υπόθεση που διατύπωσε η αρχαιολόγος Daniela Vullo, η οποία πρότεινε ότι το εργαλείο μπορεί να είχε σχεδιαστεί ως ανάθημα προς μια θεότητα, ίσως συνδεδεμένο με την προστασία του εργαστηρίου, την καλλιτεχνική έμπνευση ή τη δημιουργική γονιμότητα.

Το εύρημα εντάσσεται σε μια σαφή στρωματογραφική ακολουθία. Το περιβάλλον της παραγωγικής γειτονιάς, συμπεριλαμβανομένης της πλακόστρωτης περιοχής όπου πρέπει να έλαβε χώρα η δραστηριότητα, υπέστη δομική κατάρρευση στην αρχαιότητα. Τα συντρίμμια που προέκυψαν από την κατάρρευση αυτή επαναχρησιμοποιήθηκαν στη συνέχεια επιτόπου ως υλικό πλήρωσης ή βελτίωσης του εδάφους, μια συνήθης διαδικασία που, στην περίπτωση αυτή, λειτούργησε ως χρονοκάψουλα, επιτρέποντας τη διατήρηση του εύθραυστου εργαλείου μέχρι σήμερα. Το αρχαιολογικό στρώμα που το περιέχει χρονολογείται, σύμφωνα με την τυπολογία του αντικειμένου, στην κλασική περίοδο, συγκεκριμένα στον 5ο αιώνα π.Χ., μια περίοδο ακμής για την ελληνική Γέλα.

Οστέινη γραφίδα αγγειοπλάστη, μήκους 13,2 εκ. 
[Credit: Soprintendenza per i Beni Culturali e Ambientali di Caltanissetta]  
 

Οι αρχαιολογικές εργασίες στο οικόπεδο, που ξεκίνησαν μετά την ανακάλυψη κεραμικών θραυσμάτων κατά τη διάρκεια δημοσίων έργων, έχουν προς το παρόν ανασταλεί στην συγκεκριμένη περιοχή του ευρήματος, δεδομένου ότι το κύριο κατασκευαστικό έργο του Palazzo della Cultura συνεχίζει σύμφωνα με το χρονοδιάγραμμα και τον προγραμματισμένο σκοπό του. Ωστόσο, όπως εξήγησε ο Calà, η ανακάλυψη ενεργοποίησε αμέσως τα πρωτόκολλα προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς. Το αντικείμενο βρίσκεται τώρα σε αναμονή για μια σχολαστική διαδικασία καθαρισμού και αποκατάστασης στο εργαστήριο, διαδικασίες απαραίτητες για την σταθεροποίηση του οστικού υλικού, την ανάδειξη των λεπτομερειών της γλυπτικής και την προετοιμασία του για μελλοντική έκθεση.

Οι δηλώσεις των θεσμικών οργάνων αντικατοπτρίζουν τη σημασία που αποδίδεται στην ανακάλυψη. Ο περιφερειακός σύμβουλος για την Πολιτιστική Κληρονομιά και την Σικελική Ταυτότητα, Francesco Paolo Scarpinato, υπογράμμισε την επίμονη ικανότητα της περιοχής της Γέλα να επιστρέφει σημαντικά κομμάτια της ιστορίας, μια συνεχή ροή ευρημάτων που υπογραμμίζει τον κεντρικό ρόλο που διαδραμάτιζε η αρχαία πόλη στην αρχαιότητα και που ενισχύει, στο παρόν, το δυναμικό της ως κέντρο πολιτιστικής και αρχαιολογικής ανάπτυξης.

Από την πλευρά της, η επιθεωρητής Vullo επανέλαβε τον εξαιρετικό χαρακτήρα του ευρήματος και επιβεβαίωσε τη δέσμευση του ιδρύματος ότι, μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες συντήρησης, θα εκτεθεί και θα επιστραφεί στο κοινό, ενσωματώνοντας έτσι τις συλλογές του μουσείου που είναι αφιερωμένες στην ιστορία της Γέλα.

Πηγή: LBV Magazine, Finestre sull' Arte