Η ανάλυση των δοντιών επιβεβαιώνει για πρώτη φορά τον ισχυρισμό του Ηροδότου: οι Σκύθες κατανάλωναν γάλα φοράδας

Ο Οβίδιος μεταξύ των Σκυθών, πίνακας του Eugene Delacroix. [Credit: Public Domain / Wikimedia Commons] Η ιστορική εικόνα των Σκυθών ως ομοιο...

Ο Οβίδιος μεταξύ των Σκυθών, πίνακας του Eugene Delacroix.
[Credit: Public Domain / Wikimedia Commons]

Η ιστορική εικόνα των Σκυθών ως ομοιογενούς νομαδικού λαού, που χαρακτηριζόταν αποκλειστικά από την ιππασία και τον πόλεμο, συνεχίζει να διαλύεται υπό το πρίσμα της σύγχρονης επιστημονικής έρευνας. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό PLOS One από ένα διεθνές κονσόρτσιουμ υπό την ηγεσία των πανεπιστημίων της Βασιλείας και της Ζυρίχης προσθέτει ένα νέο επίπεδο πολυπλοκότητας στην κατανόησή μας για αυτούς τους πληθυσμούς της Εποχής του Σιδήρου.

Μέσω της παλαιοπρωτεομικής ανάλυσης της οδοντικής πέτρας —της ορυκτοποιημένης πλάκας— ατόμων που βρέθηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους της Ουκρανίας, η ερευνητική ομάδα απέκτησε την πρώτη άμεση μοριακή απόδειξη για τα γαλακτοκομικά προϊόντα που αποτελούσαν μέρος της διατροφής τους, εντοπίζοντας πρωτεΐνες από το γάλα οικόσιτων μηρυκαστικών και, σημαντικά αν και μεμονωμένα, από άλογα.

Τα αναλυθέντα υπολείμματα, που ανήκουν σε 28 άτομα από τις τοποθεσίες Bilsk και Mamai-Gora, στο έδαφος της σημερινής Ουκρανίας, λειτούργησαν ως σιωπηλά βιολογικά αποθετήρια. Το οδοντικό λίπος, το οποίο σχηματίζεται και ορυκτοποιείται σταδιακά κατά τη διάρκεια της ζωής ενός ατόμου, εγκλωβίζει και διατηρεί μικροσκοπικά υπολείμματα της διατροφής. Αυτό το χαρακτηριστικό τον καθιστά ένα ατομικό αρχείο καταναλωτικών συνηθειών, ένα παράθυρο που υπερβαίνει τις αρχαιολογικές γενικεύσεις που βασίζονται στην ανάλυση κεραμικών ή ζωικών υπολειμμάτων.

Παγκόσμιος χάρτης με την τοποθεσία των αρχαιολογικών χώρων της εποχής των Σκυθών στη βόρεια περιοχή της Μαύρης Θάλασσας, στην σημερινή Ουκρανία. [Credit: J. Pecnik et al. 2026]

«Η οδοντική πέτρα είναι μια αξιοσημείωτη πηγή προσωπικής ιστορίας», εξήγησε ο Δρ Shevan Wilkin, κύριος συγγραφέας της μελέτης. «Η σταδιακή του δημιουργία μας επιτρέπει να παρατηρούμε πολύ άμεσα τα τρόφιμα που καταναλώνονταν πραγματικά, πέρα από τις γενικές υποθέσεις σχετικά με τον τρόπο ζωής ή τα οικονομικά συστήματα».

Η εφαρμογή παλαιοπρωτεομικών τεχνικών, που καθιστούν δυνατή την αναγνώριση αρχαίων πρωτεϊνών που έχουν επιβιώσει από την αποσύνθεση, απέδωσε συγκεκριμένα αποτελέσματα. Οι ερευνητές εντόπισαν με επιτυχία συγκεκριμένα πεπτίδια που υποδηλώνουν την κατανάλωση γάλακτος και, με μεγάλη πιθανότητα, μεταποιημένων γαλακτοκομικών προϊόντων όπως τυρί ή γιαούρτι, που προέρχονται από οικόσιτα μηρυκαστικά: βοοειδή, πρόβατα και αίγες. Το εύρημα αυτό επιβεβαιώνει, σε βιομοριακό επίπεδο, τις ποιμενικές πρακτικές που είχαν ήδη συναχθεί με άλλα μέσα. Ωστόσο, η πιο χαρακτηριστική ανακάλυψη ήταν η ταυτοποίηση πρωτεϊνών γάλακτος φοράδας στην πέτρα ενός μεμονωμένου ατόμου.

Η σημασία αυτού του τελευταίου στοιχείου έγκειται στη φύση του ως άμεσης απόδειξης. Ενώ μεταγενέστερες ιστορικές πηγές, όπως ο Ηρόδοτος, αναφέρουν την κατανάλωση γάλακτος φοράδας μεταξύ των λαών της στέπας, αυτό δεν είχε ποτέ πριν τεκμηριωθεί μέσω αδιαμφισβήτητων υλικών αποδεικτικών στοιχείων σε τόσο πρώιμα σκυθικά πλαίσια. «Η ανίχνευση πρωτεϊνών γάλακτος αλόγου σε αρχαία οδοντική πλάκα από την περίοδο των Σκυθών είναι ένα σημαντικό εύρημα», σημείωσε η Jaruschka Pecnik, πρώτη συγγραφέας της μελέτης. «Αποδεικνύει ότι τα άλογα δεν χρησιμοποιούνταν αποκλειστικά για μεταφορά, πόλεμο ή συμβολικούς σκοπούς, αλλά ότι, τουλάχιστον περιστασιακά, αποτελούσαν μέρος του διατροφικού συστήματος».

Ένας Σκύθης από τον τύμβο Olon-Kurin-Gol 10, στα βουνά Αλτάι της Μογγολίας. [Credit: Dimitri Pozdniakov / Wikimedia Commons]

Ωστόσο, η περιορισμένη παρουσία αυτού του δείκτη σε ένα μόνο άτομο από τα 28 που αναλύθηκαν εισάγει σημαντικές αποχρώσεις και ανοίγει νέα ερωτήματα. Οι ερευνητές προτείνουν δύο κύριες υποθέσεις για να εξηγήσουν αυτή τη σπανιότητα. Η πρώτη εξετάζει διαγενετικούς παράγοντες, δηλαδή την πιθανότητα οι πρωτεΐνες του γάλακτος των ιπποειδών να είναι ιδιαίτερα ασταθείς και να αποδομούνται πιο εύκολα στα αρχαιολογικά ευρήματα, καθιστώντας την ανίχνευσή τους λιγότερο συχνή.

Η δεύτερη υποθέτει πολιτισμικούς και κοινωνικούς λόγους. Είναι πιθανό η κατανάλωση γάλακτος φοράδας να μην ήταν μια καθολική πρακτική, αλλά να περιοριζόταν σε ορισμένες κοινωνικές ομάδες, σε συγκεκριμένες τελετουργικές στιγμές ή σε μια λειτουργική κατανομή των ζώων εντός της κοινότητας.

Η μελέτη εντάσσεται σε μια σειρά πρόσφατων ερευνών που καταρρίπτουν την παραδοσιακή άποψη ότι οι Σκύθες αποτελούσαν μια μονολιθική πολιτισμική οντότητα. Γενετικές και αρχαιολογικές αναλύσεις είχαν ήδη αποδείξει ότι υπό αυτή την ονομασία ομαδοποιούνταν ένας πολυεθνικός πληθυσμός με διαφορετικές γεωγραφικές καταβολές, του οποίου η οικονομία και η κοινωνική οργάνωση συνδύαζαν, με διαφορετική ένταση ανάλογα με την περιοχή και την περίοδο, την κινητή κτηνοτροφία, τη γεωργία και ορισμένους βαθμούς καθιστικής ζωής. Τα νέα δεδομένα σχετικά με τη διατροφή ενισχύουν αυτή την άποψη της ουσιαστικής εσωτερικής πολυπλοκότητας.

Από μεθοδολογική άποψη, η έρευνα εδραιώνει την παλαιοπρωτεομική που εφαρμόζεται στην οδοντική πέτρα ως ένα ισχυρό εργαλείο για την αρχαιολογία της διατροφής. Σε αντίθεση με τις αναλύσεις σταθερών ισοτόπων, οι οποίες προσφέρουν πιο γενικές πληροφορίες σχετικά με την αναλογία τροφίμων φυτικής ή ζωικής προέλευσης, ή τα υπολείμματα λιπιδίων σε κεραμικά, τα οποία υποδηλώνουν την επεξεργασία προϊόντων σε σκεύη αλλά όχι την άμεση κατανάλωσή τους από συγκεκριμένα άτομα, οι πρωτεΐνες της οδοντικής πέτρας παρέχουν μια συγκεκριμένη ταξινομική ταυτοποίηση και συνδέονται αναμφισβήτητα με ένα άτομο.

Οι συγγραφείς είναι προσεκτικοί στην ερμηνεία του εύρους των ευρημάτων τους. Τονίζουν ότι αυτά τα στοιχεία αποτελούν ένα πρώτο βήμα, μια στιγμιαία εικόνα που περιορίζεται γεωγραφικά σε δύο τοποθεσίες στην Ουκρανία. Η ανίχνευση πρωτεϊνών γαλακτοκομικών προϊόντων επιβεβαιώνει τη χρήση αυτών των προϊόντων, αλλά δεν επιτρέπει την ανακατασκευή της πλήρους διατροφής, η βάση της οποίας μπορεί επίσης να περιελάμβανε κρέας, ψάρια και φυτά, των οποίων οι πρωτεϊνικοί βιοδείκτες μπορεί να είναι πιο δυσδιάκριτοι.

Η κατανόηση των περιφερειακών διαφορών, της επίδρασης κοινωνικών παραγόντων όπως η κοινωνική θέση ή το φύλο, καθώς και της χρονικής εξέλιξης αυτών των διατροφικών πρακτικών θα απαιτήσει, σύμφωνα με τους ερευνητές, πολύ ευρύτερα προγράμματα δειγματοληψίας. Η μελλοντική εφαρμογή αυτών των τεχνικών σε μεγαλύτερο αριθμό ατόμων από διάφορες περιοχές της ευρασιατικής στέπας θα είναι απαραίτητη για τη χαρτογράφηση της πλούσιας και δυναμικής ποικιλομορφίας των οικονομικών και πολιτιστικών συστημάτων των λαών της Εποχής του Σιδήρου.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Pecnik J, Ventresca Miller AR, Panse C, Kunz L, Dittmann A, Johnson JA, et al. (2026) Paleo-proteomic analysis of Iron Age dental calculus provides direct evidence of Scythian reliance on ruminant dairy. PLoS One 21(1): e0339464. doi.org/10.1371/journal.pone.0339464

Πηγή: LBV Magazine