Οι αρχαιολόγοι ανακαλύπτουν εκ νέου την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, μια χαμένη πόλη που ιδρύθηκε από τον Μέγα Αλέξανδρο

[Credit: Charax Spasinou Project 2022 (Robert Killick)] Για αιώνες, μία από τις σημαντικότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου παρέμενε θαμμένη κά...

[Credit: Charax Spasinou Project 2022 (Robert Killick)]

Για αιώνες, μία από τις σημαντικότερες πόλεις του αρχαίου κόσμου παρέμενε θαμμένη κάτω από τη σκόνη, τις εμπόλεμες ζώνες και τις αλλαγές στην πορεία των ποταμών. Η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη —κάποτε ένα ακμάζον κέντρο εμπορίου που συνέδεε τη Μεσοποταμία με την Ινδία— είχε χαθεί από την ιστορική μνήμη. Τώρα, μια διεθνής ερευνητική ομάδα με επικεφαλής τον καθηγητή Stefan Hauser από το Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας (Konstanz) κατάφερε να εντοπίσει και να ερμηνεύσει ξανά αυτή τη χαμένη μητρόπολη.

Μια πόλη ιδρυμένη από τον Μέγα Αλέξανδρο

Τον 4ο αιώνα π.Χ., ο Μέγας Αλέξανδρος κατέκτησε την Αχαιμενιδική Περσική Αυτοκρατορία, αναδιαμορφώνοντας το πολιτικό και οικονομικό τοπίο της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Ιστορικές πηγές περιγράφουν το ταξίδι επιστροφής του από την κοιλάδα του Ινδού ποταμού στη Μεσοποταμία, όπου σχεδίαζε να ταξιδέψει δια θαλάσσης από τη Σούσα στη Βαβυλώνα. Κατά τη διάρκεια αυτού του ταξιδιού, ο Αλέξανδρος αναγνώρισε ένα στρατηγικό πρόβλημα: η έντονη ιζηματογένεση στη νότια Μεσοποταμία ωθούσε σταδιακά την ακτογραμμή του Περσικού Κόλπου πιο νότια, καθιστώντας τα υπάρχοντα λιμάνια άχρηστα.

Για να λύσει αυτό το πρόβλημα, ο Μέγας Αλέξανδρος ίδρυσε μια νέα πόλη-λιμάνι, την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη, κοντά στη συμβολή του ποταμού Τίγρη και του ποταμού Καρούν, περίπου 1,8 χιλιόμετρα από την αρχαία ακτογραμμή. Η πόλη είχε στρατηγική σημασία, καθώς ο Αλέξανδρος ήθελε να λύσει το πρόβλημα των προσχώσεων που καθιστούσαν τα παλιά λιμάνια άχρηστα. Αργότερα γνωστή ως Charax Spasinou ή Charax Maishan, η πόλη αναφέρθηκε από Ρωμαίους συγγραφείς και σε επιγραφές που βρέθηκαν σε απομακρυσμένες περιοχές, όπως η Παλμύρα στη Συρία. Παρά τα στοιχεία αυτά, η ακριβής της θέση παρέμεινε αβέβαιη για αιώνες.

Η νέα ανακάλυψη της χαμένης μητρόπολης

Τα πρώτα σύγχρονα ίχνη εμφανίστηκαν τη δεκαετία του 1960, όταν ο Βρετανός ερευνητής John Hansman εντόπισε τεράστια ίχνη οικισμών και τείχη πόλεων σε αεροφωτογραφίες της Βασιλικής Αεροπορίας. Ωστόσο, λόγω της πολιτικής αστάθειας και των ένοπλων συγκρούσεων κοντά στα σύνορα με το Ιράν, η περαιτέρω έρευνα ήταν αδύνατη για δεκαετίες. Ο χώρος —που σήμερα ονομάζεται Jebel Khayyaber— χρησιμοποιήθηκε ακόμη και ως στρατόπεδο κατά τη διάρκεια του πολέμου Ιράν-Ιράκ.

Μόνο το 2014 ξένες αρχαιολογικές αποστολές επέστρεψαν με προσοχή στο νότιο Ιράκ. Βρετανοί αρχαιολόγοι που εργάζονταν κοντά στην αρχαία πόλη της Ουρ οδηγήθηκαν στο Jebel Khayyaber από τις τοπικές αρχές. Παρά τους αυστηρούς περιορισμούς ασφαλείας, η ομάδα έμεινε έκπληκτη από το μέγεθος των ερειπίων: ένα τεράστιο τείχος που εκτεινόταν για χιλιόμετρα και σε ορισμένα σημεία είχε ύψος έως και οκτώ μέτρα.

Τοποθεσία της Αλεξάνδρειας στον Τίγρη.
[Credit: Stefan R. Hauser]

Το 2016 ξεκίνησε μια επίσημη ερευνητική εκστρατεία και λίγο αργότερα ο Stefan Hauser, ένας από τους κορυφαίους ειδικούς στον κόσμο στην αρχαιολογία της ελληνιστικής Εγγύς Ανατολής, εντάχθηκε στο πρόγραμμα.

Χαρτογραφώντας μια Μεγαλούπολη χωρίς ανασκαφές

Λόγω των συνεχιζόμενων προβλημάτων ασφαλείας, οι ερευνητές αρχικά βασίστηκαν σε μη επεμβατικές μεθόδους. Για αρκετά χρόνια, πραγματοποίησαν εκτενείς επιφανειακές έρευνες, καλύπτοντας περισσότερα από 500 χιλιόμετρα με τα πόδια και καταγράφοντας χιλιάδες θραύσματα κεραμικών και τούβλων. Η φωτογράφιση με drone επέτρεψε στην ομάδα να κατασκευάσει ένα λεπτομερές ψηφιακό μοντέλο του εδάφους, αποκαλύπτοντας την εκπληκτική αλήθεια: η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη ήταν μια τεράστια, προσεκτικά σχεδιασμένη μητρόπολη.

Ο Hauser την περιγράφει ως το ανατολικό αντίστοιχο της Αλεξάνδρειας στην Αίγυπτο. Και οι δύο πόλεις ιδρύθηκαν στο σημείο συνάντησης ποταμών και θαλάσσιων εμπορικών οδών, λειτουργώντας ως πύλες μεταξύ των εσωτερικών περιοχών και της ανοιχτής θάλασσας. Για περισσότερα από 550 χρόνια, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους κόμβους του αρχαίου εμπορίου μεγάλων αποστάσεων.

Δρόμοι, ναοί και βιομηχανικές ζώνες

Οι γεωφυσικές έρευνες διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στην ανακατασκευή της διάταξης της πόλης. Χρησιμοποιώντας μαγνητόμετρα καισίου, οι ερευνητές εντόπισαν δρόμους, τείχη, κανάλια και ακόμη και βιομηχανικές εγκαταστάσεις χωρίς να διαταράξουν το έδαφος. Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν μερικά από τα μεγαλύτερα οικιστικά συγκροτήματα που είναι γνωστά από την αρχαιότητα, διατεταγμένα σε ένα συστηματικό πλέγμα που εκτείνεται για χιλιόμετρα πέρα από το βόρειο τείχος της πόλης.

Ωστόσο, το πλέγμα δεν ήταν ομοιόμορφο. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν τουλάχιστον τέσσερις διαφορετικές κατευθύνσεις, υποδηλώνοντας πολλαπλές φάσεις κατασκευής και λειτουργικές ζώνες. Η πόλη περιλάμβανε εκτεταμένες κατοικημένες περιοχές, μνημειώδη συγκροτήματα ναών, περιοχές εργαστηρίων με κλιβάνους και φούρνους τήξης, ένα λιμάνι στο κέντρο της πόλης συνδεδεμένο με κανάλια, και ακόμη και ένα συγκρότημα που έμοιαζε με παλάτι, πιθανώς περιτριγυρισμένο από κήπους ή γεωργικές εκτάσεις.

Οι δορυφορικές εικόνες αποκάλυψαν επίσης ένα εκτεταμένο σύστημα άρδευσης βόρεια της πόλης, υποδηλώνοντας την ύπαρξη μεγάλης κλίμακας παραγωγής σιτηρών για την τροφοδοσία του πληθυσμού.

Ακόμα και σήμερα εντυπωσιάζουν τα τείχη της Αλεξάνδρειας.
[Credit: Charax Spasinou Project – Stuart Campbell, 2017]

Κόμβος του παγκόσμιου εμπορίου

Μεταξύ του 300 π.Χ. και του 300 μ.Χ., το εμπόριο μεταξύ της Μεσοποταμίας και της Ινδίας εντάθηκε δραματικά, με συνδέσεις που έφταναν μέχρι το Αφγανιστάν και την Κίνα. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, οι μεγάλες δίδυμες πόλεις Σελεύκεια και Κτησιφών αναδείχθηκαν κατά μήκος του Τίγρη ως αυτοκρατορικές πρωτεύουσες. Αρχαίες πηγές εκτιμούν ότι ο πληθυσμός της Σελεύκειας μόνο ανερχόταν σε 600.000 κατοίκους, δημιουργώντας τεράστια ζήτηση για εισαγόμενα αγαθά.

Σύμφωνα με τον Hauser, σχεδόν όλο το εμπόριο από την Ινδία περνούσε από την Αλεξάνδρεια στον Τίγρη. Ακόμα και όταν χτίστηκαν νεότερα λιμάνια πιο νότια λόγω της συνεχιζόμενης ιζηματογένεσης, τα εμπορεύματα εξακολουθούσαν να μεταφορτώνονται πρώτα μέσω αυτής της πόλης. Η στρατηγική της θέση την έκανε απαραίτητη — μέχρι που η φύση παρενέβη για άλλη μια φορά.

Η παρακμή και η εγκατάλειψη

Η μοίρα της πόλης σφραγίστηκε από τη φύση. Η τύχη της πόλης ήταν συνδεδεμένη με τον ποταμό που την τροφοδοτούσε. Γεωλογικές μελέτες δείχνουν ότι ο Τίγρης μετατοπίστηκε σταδιακά προς τα δυτικά, αποκόβοντας την Αλεξάνδρεια από την πλωτή οδό της. Μέχρι τον 3ο αιώνα μ.Χ., η πόλη βρισκόταν μακριά τόσο από τον ποταμό όσο και από τον Περσικό Κόλπο, ο οποίος είχε υποχωρήσει σχεδόν 180 χιλιόμετρα νότια.

Χωρίς πρόσβαση στον ποταμό, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη έχασε την οικονομική και πολιτική της σημασία και τελικά εγκαταλείφθηκε. Ωστόσο, η κληρονομιά της συνέχισε να ζει. Η σύγχρονη πόλη της Βασόρας κληρονόμησε αργότερα τον ρόλο της ως το κύριο λιμάνι της περιοχής.

Σήμερα, χάρη στη χρηματοδότηση από το Ίδρυμα Gerda Henkel, το Γερμανικό Ίδρυμα Έρευνας (DFG) και το Ταμείο Προστασίας Πολιτισμού του Βρετανικού Συμβουλίου, προγραμματίζονται περαιτέρω ανασκαφές. Όπως σημειώνει ο καθηγητής Hauser, η Αλεξάνδρεια στον Τίγρη έχει ακόμα πολλά μυστικά να αποκαλύψει — και η ανακάλυψή της αναδιαμορφώνει την κατανόησή μας για την αρχαία παγκοσμιοποίηση.

Πηγή: ArkeoNews