Η κυκλική, μνημειώδης αρχιτεκτονική κατασκευή, ηλικίας 5.000 ετών στα Υψίπεδα του Γκολάν Το εύρημα στον λόφο Παπούρα στην Κρήτη συνδέεται με...
 |
| Η κυκλική, μνημειώδης αρχιτεκτονική κατασκευή, ηλικίας 5.000 ετών στα Υψίπεδα του Γκολάν |
Το εύρημα στον λόφο Παπούρα στην Κρήτη συνδέεται με το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί μέσα από κοινά αρχιτεκτονικά μοτίβα: ομόκεντρους κύκλους, ακτινωτές δομές και ένταξη στο τοπίο, υποδηλώνοντας μια ευρύτερη προϊστορική παράδοση μνημειακών κατασκευών.
Τι μπορεί να συνδέει το εκπληκτικό εύρημα στον λόφο Παπούρα της Κρήτης, αυτήν την εντυπωσιακή κυκλική δομή της Μινωικής εποχής, με την πλέον διάσημη, κυκλική επίσης, αρχιτεκτονική κατασκευή, ηλικίας 5.000 ετών, που έχει ανακαλυφθεί στα Υψίπεδα του Γκολάν; Τα παρόμοια χαρακτηριστικά τους, όπως υποστηρίζει διεθνής ομάδα επιστημόνων, που μόλις δημοσιοποίησαν τα αποτελέσματα της έρευνάς τους, η οποία κατά βάση είχε ως αντικείμενο το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί όπως ονομάζεται το μνημειώδες συγκρότημα στο οροπέδιο του Γκολάν, που συχνά συγκρίνεται με το Στόουνχεντζ. Όπως καταθέτουν στην δημοσίευσή τους στο PLOS One δεκάδες άλλες, παρόμοιες κατασκευές βρίσκονται στη γύρω περιοχή, συνθέτοντας ένα τεράστιο δίκτυο αρχαίων, πέτρινων κύκλων ως μέρος μιας πολύ ευρύτερης πρακτικής, που εκτείνεται σε όλο το νότιο Λεβάντε.
Και όχι μόνον. Γιατί τα παραδείγματα εκτείνονται, όπως αναφέρουν, και στην ευρύτερη μεσογειακή σφαίρα και ακόμη πιο πέρα, επιβεβαιώνοντας «τη σημασία των μεγάλων, στρογγυλών μεγαλιθικών μνημείων σε διαφορετικά τοπία». Ένα από αυτά θεωρούν το δικό μας μνημείο στον λόφο Παπούρα στο Καστέλι του Ηρακλείου, που αποκαλύφθηκε από την αρχαιολογική έρευνα, από τον Μάρτιο του 2024, τεράστιο επίσης σε μέγεθος με διάμετρο περί τα 50 μέτρα, οκτώ ομόκεντρους κύκλους, που περιβάλλουν τον κεντρικό στρογγυλό θάλαμο και έκταση περί τα 1.800 τ.μ. «Οι κάθετοι τοίχοι κατανέμουν τη δομή σε μικρότερους θαλάμους – δωμάτια, παρόμοια με εκείνα του Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί και του Χίρμπετ Μπτέα», σημειώνουν, μεταξύ άλλων οι ερευνητές.
 |
| Η ανασκαφή στο κυκλικό μινωικό μνημείο στο λόφο Παπούρα στην Κρήτη. |
Πλήθος πέτρινων κατασκευών
Συγκεκριμένα, χρησιμοποιώντας δορυφορικές εικόνες υψηλής ανάλυσης, τεχνητή νοημοσύνη και γεωφυσική μοντελοποίηση η ομάδα των ερευνητών εντόπισε περί τις 30 μεγάλες κυκλικές, πέτρινες κατασκευές σε ακτίνα 25 χιλιομέτρων από το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί, η συντριπτική πλειοψηφία των οποίων δεν είχε καταγραφεί ποτέ πριν. Ανασυνθέτοντας εικόνες που ελήφθησαν μεταξύ 2004 και 2025, μπόρεσαν να ανιχνεύσουν έτσι, μοτίβα στο έδαφος, που μπορεί να κρύβονταν από τη βλάστηση, να είχαν υποστεί διάβρωση ή καταστροφές από μεταγενέστερη ανθρώπινη δραστηριότητα ενώ στη συνέχεια τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης βοήθησαν στο φιλτράρισμα του οπτικού θορύβου, αποκαλύπτοντας τις κυκλικές δομές στο έδαφος. Οι ερευνητές που υπογράφουν την μελέτη Μίχαλ Μπίρκενφελντ του Πανεπιστημίου Μπεν Γκουριόν, ειδική στην Βιβλική Αρχαιολογία και την Αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής, Όλγα Καμπάροβα του Πανεπιστημίου του Λουξεμβούργου και Λεβ Εμπελμπάουμ του Πανεπιστημίου του Τελ Αβίβ συμπεραίνουν, ότι όλες αυτές οι κατασκευές μοιράζονται μια συνεπή αρχιτεκτονική λογική: Ομόκεντρους πέτρινους δακτυλίους, ακτινωτές διαιρέσεις και στρατηγική τοποθέτηση μέσα στο τοπίο, κοντά σε εποχιακές πηγές νερού ενώ είναι ενσωματωμένες σε ευρύτερα προϊστορικά αγροτικά δίκτυα χρήσης γης.
 |
| Η επικεφαλής ερευνήτρια Μίχαλ Μπίρκενφελντ , ειδική στην Βιβλική Αρχαιολογία και την Αρχαιολογία της Εγγύς Ανατολής. |
Προϊστορική αρχιτεκτονική
«Τα ευρήματά μας αμφισβητούν την άποψη ότι το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί είναι ένα απομονωμένο μνημείο, αντίθετα το τοποθετούν μέσα σε ένα ευρύτερο φαινόμενο προϊστορικής μνημειακής αρχιτεκτονικής στην περιοχή αυτή», όπως αναφέρουν για τη συγκεκριμένη κατασκευή από πέτρες βασάλτη, που ανακαλύφθηκε το 1968, αρχικά μέσω στρατιωτικών αεροφωτογραφιών. Έκτοτε ωστόσο, και παρ΄ότι έχουν περάσει περισσότερα από 50 χρόνια το μνημείο παραμένει αινιγματικό. Και ως προς την ακριβή χρονολόγησή του αλλά και τη χρήση του. Έτσι οι προτάσεις για την εποχή της κατασκευής του κυμαίνονται από τη Χαλκολιθική περίοδο ως την Πρώιμη και την Ύστερη Εποχή του Χαλκού. Ενώ ως προς την λειτουργία του οι υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί, μιλούν για ταφικό μνημείο, για τελετουργικό χώρο συγκέντρωσης, για αστρονομικό παρατηρητήριο ή κάποιο άλλο πολύπλοκο συμβολικό μνημείο ενσωματωμένο σε ένα ευρύτερο πολιτιστικό τοπίο.
Αλλά πέραν αυτών και παρ΄ότι απαντήσεις δεν έχουν ακόμη δοθεί για τη λειτουργία του «Το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί δεν πρέπει πλέον να αντιμετωπίζεται ως αρχαιολογική ιδιαιτερότητα αλλά ως μέρος ενός μεγαλύτερου και υπο-αναγνωρισμένου φαινομένου, που προσφέρει νέα εικόνα για τις στρατηγικές των προϊστορικών κοινωνιών στην περιοχή», όπως αναφέρεται στη μελέτη. «Αντί για μια απομονωμένη κατασκευή, το μνημείο μπορεί να είχε χρησιμεύσει ως ένας κόμβος σχετικών τοποθεσιών, που κατασκευάστηκε και χρησιμοποιήθηκε από προϊστορικές αγροτικές κοινότητες».
Οι θέσεις στο χώρο
Σύμφωνα με τους ερευνητές ορισμένες από αυτές τις κυκλικές κατασκευές που έχουν εντοπισθεί παρουσιάζουν επαναλαμβανόμενα τυπικά στοιχεία στο σχεδιασμό τους. Έχουν διάμετρο που κυμαίνεται από 50 μέτρα έως και 250 και ομόκεντρους δακτυλίους από παχείς τοίχους 2-3 μέτρων, χτισμένους από το τοπικό πέτρωμα, τον βασάλτη. Εσωτερικά εξάλλου, χαρακτηρίζονται από ακτινωτούς ή ομόκεντρους τοίχους και γραμμικά χωρίσματα λεπτότερα των εξωτερικών.
 |
| Εναέρια λήψη τεσσάρων «απλών» κυκλικών κατασκευών στα Υψίπεδα του Γκολάν. |
Οι περισσότερες από αυτές τις θέσεις ωστόσο, δεν έχουν ανασκαφεί ή τεκμηριωθεί σε έρευνες πεδίου. Όπως επισημαίνεται άλλωστε, η διατήρηση των κατασκευών δεν είναι καλή, καθώς μεγάλο μέρος των δομικών υλικών τους έχει χρησιμοποιηθεί και επαναχρησιμοποιηθεί σε μεταγενέστερες περιόδους, γεγονός που περιορίζει σημαντικά την επισήμανσή τους.
Αξιοσημείωτη όμως, είναι η θέση τους μέσα στο τοπίο. «Οι περισσότερες προσδιορισμένες μεγάλες συστοιχίες καταγράφονται στο εκτεταμένο οροπέδιο πάνω και ανατολικά των μεγάλων συστημάτων αποστράγγισης ποταμών, που κυλούν από τα Υψίπεδα του Γκολάν προς τα δυτικά, προς τη Θάλασσα της Γαλιλαίας, σε υψόμετρα μεταξύ 400-600 μέτρων από την επιφάνεια της θάλασσας» όπως επισημαίνει η μελέτη. « Όλες οι τοποθεσίες βρίσκονται σε ομαλές πλαγιές ή μικρά οροπέδια που καταλήγουν σε μικρές, φυσικές αποχετεύσεις ενώ αντίθετα δεν εντοπίσθηκαν κύκλοι σε πεδινές περιοχές. Επίσης, πολλές από τις προσδιορισμένες τοποθεσίες, όπως και το ίδιο το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί βρίσκονται σε μικρή απόσταση, αν δεν γειτνιάζουν αμέσως, με μια εποχιακή πλωτή οδό. Τέλος, οι περισσότερες τοποθεσίες φαίνεται να ενσωματώνονται σε μεγαλύτερα συστήματα πεδίου ή δίκτυα».
Επαναλαμβανόμενα μοτίβα
Το μοτίβο εξάλλου, είναι επαναλαμβανόμενο, όπως υποστηρίζουν: Οι εμφανείς ομοιότητες μπορούν να προσδιοριστούν στη γεωμετρία, το σχεδιασμό και τις μετρήσεις αυτών των τοποθεσιών, καθώς και στη θέση τους μέσα στο τοπίο (τόσο το φυσικό τοπίο όσο και αυτό της προηγούμενης ανθρώπινης δραστηριότητας). Αυτά τα χαρακτηριστικά, μαζί με τα αρχιτεκτονικά μοτίβα αρκετών ομόκεντρων τοίχων, κατά καιρούς διχοτομημένα ή συνδεδεμένα με τους κατά τόπους γραμμικούς τοίχους και τη συσχέτιση των κύκλων με τοίχους πεδίου, είναι στοιχεία που όλα καθρεφτίζονται στο Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί.
«Αντί για μια μεμονωμένη περίπτωση, το Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί μπορεί να είναι ο πιο περίπλοκος εκπρόσωπος μιας πλέον πρωτότυπης αρχιτεκτονικής παράδοσης», αναφέρεται στη μελέτη. «Αυτοί οι κύκλοι θα μπορούσαν να έχουν εξυπηρετήσει πολλαπλές λειτουργίες: Τελετουργικούς χώρους συγκέντρωσης, εδαφικούς δείκτες ή αναμνηστικά μνημεία. Θα μπορούσαν να σχετίζονται με τη διατήρηση των κοπαδιών ή να αντιπροσωπεύουν τοποθεσίες εποχιακής συνάθροισης. Η κατασκευή τους κοντά σε πηγές νερού και η ενσωμάτωσή τους με συστήματα πεδίου υπαινίσσονται μια ουσιαστική σχέση μεταξύ τους και ευρύτερα πρότυπα χρήσης τοπίου».
 |
| Ορθοφωτογραφία της κυκλικής δομής Χίρμπετ Μτέχα. |
Σε κάθε περίπτωση όμως, τα πρόσφατα ευρήματα ενισχύουν τον σκεπτικισμό, σχετικά με τις υποτιθέμενες αστρονομικές ευθυγραμμίσεις του Ρουτζούμ αλ-Χαϊερί. «Εάν αμφισβητηθεί η μοναδικότητα του Ρουτζούμ μέσα στο τοπίο, η πιθανότητα της ταύτισης του χώρου με παρατηρητήριο μειώνεται περαιτέρω», υποστηρίζουν. «Αυτό δεν αποκλείει συμβολικούς ή ακόμη και ουράνιους προσανατολισμούς, αλλά απαιτείται μεγαλύτερη προσοχή στην ερμηνεία τους».
Κοινωνικό δίκτυο
Οι ερευνητές τονίζουν επίσης πως οι δομές που περιγράφονται στην εργασία τους σε καμία περίπτωση δεν αντιπροσωπεύουν το σύνολο του φαινομένου. Όπως σημειώνουν, μπορεί να υποτεθεί, ότι και άλλοι πέτρινοι κύκλοι ήταν διασκορπισμένοι στην περιοχή και κάποιοι καταστράφηκαν με την πάροδο των ετών λόγω γεωργικών ή άλλων σύγχρονων δραστηριοτήτων. Όπως αναφέρει μάλιστα σε συνέντευξή της η επικεφαλής ερευνήτρια Μίχαλ Μπίρκενφελντ μόλις απογυμνωθούν από την υποτιθέμενη μοναδικότητά τους, αυτές οι κατασκευές γίνεται πιο εύκολο να ερμηνευθούν ως κοινόχρηστοι χώροι, όπου ομάδες συγκεντρώνονταν για τελετές, ανταλλαγές ή εποχιακές εκδηλώσεις. Αυτή η ερμηνεία ευθυγραμμίζεται και με την τοποθέτησή τους στο τοπίο: Προσβάσιμοι, ορατοί και συχνά συνδεδεμένοι με πηγές νερού και γεωργικές ζώνες. Υπό αυτή την έννοια, οι πέτρινοι κύκλοι μπορεί να λειτουργούσαν λιγότερο σαν μεμονωμένα μνημεία και περισσότερο σαν κόμβοι σε ένα ζωντανό κοινωνικό δίκτυο.
Η μελέτη πάντως, είναι το πρώτο μόνο βήμα για μία ευρύτερη προσέγγιση στο θέμα, όπως επισημαίνουν. «Τώρα χρειαζόμαστε την παραδοσιακή αρχαιολογία για να μπορούμε να μιλάμε για δραστηριότητες και χρονολόγηση. Μόνο όταν μάθουμε τι έκαναν σε αυτές τις δομές και πότε το έκαναν, θα έχουμε πραγματικά ολόκληρη την πληροφορία που χρειαζόμαστε για να αρχίσουμε να κάνουμε υποθέσεις για το τι σήμαιναν αυτές οι τοποθεσίες», λέει η Μπίρκενφελντ. «Αυτή η εργασία είναι στην πραγματικότητα μόνο η αρχή ενός έργου και όχι το τέλος του».
 |
| Το μινωικό μνημείο στην Κρήτη. |
Η ανασκαφή στην Παπούρα
Αν όλα αυτά ωστόσο, ληφθούν υπ’ όψιν ή και συμβάλλουν στην έρευνα και μελέτη του μινωικού μνημείου στην Κρήτη -χρονολογούμενο μεταξύ 2.300 και 1800 π.Χ. – μένει να απαντηθεί. Όπως είχε αναφέρει προ μηνών σε παρουσίαση του ευρήματος η αρχαιολόγος, επικεφαλής των ανασκαφών Δανάη Κοντοπόδη η θέση του μνημείου και τα ευρήματα υποδεικνύουν μία «πανκοινοτική, συμποσιακή και λατρευτική δραστηριότητα, πιθανώς όπως οι αμφικτιονίες των ιστορικών χρόνων». Κατά την ίδια οι εξωτερικοί βαθμιδωτοί δακτύλιοι της κατασκευής, μάλλον αποτελούσαν αναβαθμούς, παρόμοιους με τους βαθμιδωτούς χώρους των ανακτόρων της Φαιστού και της Κνωσού ενώ φαίνεται ότι μπορούσαν να φιλοξενήσουν μεγάλο αριθμό συμμετεχόντων. Μια εξωστρεφή διάταξη δηλαδή, για κάποια δράση, πιθανώς παρατηρητικού χαρακτήρα.
Η ίδια ανέφερε επίσης, ότι η ίδρυση του μνημείου μπορεί να συνδέεται με την παρουσία ισχυρών τοπαρχών ή κοινοτήτων, που για λόγους κύρους ή κοινοτικής συνοχής επιδόθηκαν στην κατασκευή του για την τέλεση συλλογικών δράσεων. Μία δραστηριότητα που διήρκεσε καθ΄ όλη την διάρκεια της Παλαιοανακτορικής περιόδου ως την αυγή της Νεοανακτορικής. Η ανασκαφή πάντως, συνεχίζεται.
Πηγή: Μ. Θερμού, MonoNews
Δεν υπάρχουν σχόλια