Η δίψα ενός φρουρίου: πώς υδρεύεται η Ακρόπολη του Σαλαντίν στο Κάιρο

Άποψη των ανασκαφών. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου] Το έργο της κοινής αιγυπτιακο-γαλλικής αρχαιολογικής αποστολής, ...

Άποψη των ανασκαφών. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Το έργο της κοινής αιγυπτιακο-γαλλικής αρχαιολογικής αποστολής, η οποία αποτελείται από μέλη του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου και του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας (IFAO), έφερε στο φως στις περιοχές Arab Al-Yasar και Al-Hattaba, που βρίσκονται και οι δύο στην άμεση περιφέρεια της Ακρόπολης του Saladin στην αιγυπτιακή πρωτεύουσα, ένα σύνθετο υδραυλικό σύστημα της εποχής των Μαμελούκων, το οποίο συνδέεται άψογα με τα ερείπια ενός χώρου λατρείας που χρονολογείται επίσης στην ίδια ιστορική περίοδο.

Τα ευρήματα αυτά προέκυψαν κατά τη διάρκεια των εργασιών που πραγματοποίησε η επιστημονική αυτή αποστολή στο πλαίσιο ενός κοινού έργου που καλύπτει δύο κύριους τομείς γύρω από το φρούριο, ως μέρος ενός ευρύτερου προγράμματος που αποσκοπεί στη μελέτη, την τεκμηρίωση και την ανάδειξη των ιστορικών περιοχών που περιβάλλουν το περίφημο κτίσμα που ανέθεσε ο ιδρυτής της δυναστείας των Αγιουβιδών.

Ο Sherif Fathi, Υπουργός Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, τόνισε ότι αυτές οι ανακαλύψεις αποτελούν μια ποιοτική συμβολή στην κατανόηση της αστικής μορφολογίας και λειτουργικότητας της περιοχής γύρω από την Ακρόπολη κατά τη διάρκεια των ισλαμικών εποχών, ενώ επιβεβαιώνουν επίσης την τεράστια στρατηγική και πολιτισμική σημασία που είχε αυτή η περιοχή ως κέντρο της κυβέρνησης και της διοίκησης στην Αίγυπτο για αιώνες.

Ένα από τα πηγάδια που ανακαλύφθηκαν. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Ο Fathi πρόσθεσε ότι τα αποτελέσματα αυτά εντάσσονται στις προσπάθειες του υπουργείου για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αιγύπτου και την ανάδειξη της ιστορικής αξίας του ιστορικού Καΐρου. Επισήμανε ότι τα νέα ευρήματα συμβάλλουν στον εμπλουτισμό των γνώσεων σχετικά με το αρχαίο παρελθόν της πόλης και ενισχύουν τα σχέδια για την ανάπτυξη των αρχαιολογικών χώρων και την ενσωμάτωσή τους στον πολιτιστικό τουρισμό της πρωτεύουσας.

Ο Hisham El-Leithy, Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, εξήγησε ότι στην περιοχή Arab Al-Yasar, η αποστολή έχει ανακαλύψει ένα πλήρες σύστημα ύδρευσης που χρονολογείται από την περίοδο των Μαμελούκων, το οποίο θεωρείται ένα από τα πιο σημαντικά μεταξύ των μηχανισμών ύδρευσης της Ακρόπολης.

Οι ανασκαφές αποκάλυψαν δύο τεράστια πηγάδια που προορίζονταν για την αποθήκευση και την άντληση νερού, το καθένα από τα οποία ήταν συνδεδεμένο με μια σειρά υδροτροχών για την ανύψωση του νερού από τα κατώτερα στα ανώτερα επίπεδα. Το πρώτο από αυτά τα πηγάδια φτάνει σε βάθος περίπου δέκα μέτρων, ενώ το δεύτερο φτάνει τα οκτώ μέτρα. Οι εργασίες καθαρισμού συνεχίζονται και στα δύο, προκειμένου να επιτευχθεί πρόσβαση στις δεξαμενές αποθήκευσης που βρίσκονται στο κατώτατο σημείο.

Και οι δύο δεξαμενές χτίστηκαν με τεράστιους λίθους, και πάνω από αυτές σώζονται τα ερείπια ενός πλήρους δικτύου περιστρεφόμενων υδροτροχών — συγκεκριμένα τεσσάρων — και ενός δικτύου λίθινων καναλιών που μετέφεραν τη ροή στο φρούριο, ως άμεση επέκταση του συστήματος υδραγωγείων του Marash (Sour Magra al-Oyoun).

Λεπτομέρειες των ανασκαφών. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Ο El-Leithy πρόσθεσε ότι έχουν επίσης εντοπιστεί διάφορα αρχιτεκτονικά στοιχεία και εγκαταστάσεις που σχετίζονται με τη λειτουργία αυτής της υδραυλικής εγκατάστασης, όπως οι διάδρομοι όπου κινούνταν τα ζώα που έστρεφαν τους υδραυλικούς τροχούς, οι χώροι όπου στεγάζονταν τα ζώα αυτά, οι αποθήκες ζωοτροφών, οι ποτίστρες, καθώς και διάφορα είδη λίθινων δαπέδων, τα οποία αντανακλούν έναν υψηλό βαθμό τεχνικού σχεδιασμού και διαχείρισης των υδάτινων πόρων κατά τη διάρκεια της κυριαρχίας των Μαμελούκων.

Ο ίδιος τόνισε ότι αυτές οι ανακαλύψεις είναι ιδιαίτερα σημαντικές, καθώς αποκαλύπτουν για πρώτη φορά τις λεπτομέρειες του τελικού τμήματος της υδραυλικής αλυσίδας που συνδέεται με το προαναφερθέν υδραγωγείο, ένα τμήμα που δεν καλύπτεται από γνωστές ιστορικές πηγές, ανοίγοντας νέες προοπτικές για τη μελέτη της εξέλιξης αυτού του μοναδικού τεχνικού έργου και των διαφορετικών φάσεων κατασκευής του.

Στην περιοχή Al-Hattaba, εν τω μεταξύ, ο Diaa Zaharan, επικεφαλής του Τμήματος Ισλαμικών, Κοπτικών και Εβραϊκών Αρχαιοτήτων του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου, ανέφερε ότι οι ανασκαφές έχουν αποκαλύψει τα ερείπια ενός τζαμιού της εποχής των Μαμελούκων, συμπεριλαμβανομένου του μιχράμπ και του ιβάν της qibla, τμημάτων της νοτιοδυτικής στοάς, καθώς και θραυσμάτων των λίθινων δαπέδων του κτιρίου.

Εντοπίστηκε επίσης ένας ταφικός θάλαμος δίπλα στο ναό, μαζί με μια ομάδα ταφών που ανήκουν σε διαφορετικές περιόδους της ισλαμικής εποχής και περιείχαν ανθρώπινα οστά, καθώς και ένας τάφος που χρονολογείται προσωρινά στις αρχές του Ισλάμ. Όλα τα ευρήματα θα συμβάλουν σε μια βαθύτερη κατανόηση της ιστορικής και αστικής εξέλιξης αυτού του τομέα.

Πλήρης άποψη του συγκροτήματος που ανακαλύφθηκε.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Το έργο της αποστολής περιελάμβανε επίσης την πλήρη επιστημονική τεκμηρίωση της περιοχής με τη χρήση των πιο προηγμένων ψηφιακών τεχνολογιών, με τη δημιουργία τρισδιάστατων μοντέλων διαφόρων μνημείων, ιδίως της «khanka al-Nasiriyya», από την οποία αποκαλύφθηκαν νέα τμήματα, καθώς και αρκετών τάφων της οθωμανικής περιόδου και της περιόδου των Μαμελούκων που βρίσκονται εντός της έκτασής της.

Η αποστολή ανέσυρε επίσης μια σημαντική συλλογή αρχαιολογικών αντικειμένων, μεταξύ των οποίων ξεχωρίζουν κεραμικά αγγεία που χρησιμοποιούνταν για την άντληση νερού, μεταλλικά νομίσματα από τις προαναφερθείσες περιόδους, καθώς και μια ποικιλία αντικειμένων που σχετίζονται με την καθημερινή ζωή κατά τον 18ο και 19ο αιώνα μ.Χ., όπως προσωπικά κοσμήματα, μεταλλικές σφραγίδες, νομίσματα και υπολείμματα όπλων.

Ο διευθυντής του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας, Pierre Tallet, χαρακτήρισε την αποστολή αυτή ως πρωτοποριακό πρότυπο διεθνούς επιστημονικής συνεργασίας στον τομέα της ισλαμικής αρχαιολογίας και δήλωσε ότι οι ανασκαφές στο ιστορικό Κάιρο συμβάλλουν ουσιαστικά στην αποκάλυψη άγνωστων πτυχών της πλούσιας πολιτιστικής ιστορίας της πόλης, ενώ παράλληλα αντανακλούν το ενδιαφέρον του γαλλικού ιδρύματος για την ανάπτυξη εξειδικευμένων αποστολών στον τομέα της ισλαμικής αρχαιολογίας της αιγυπτιακής πρωτεύουσας.

Ο Tallet πρόσθεσε ότι αυτές οι ανακαλύψεις συγκαταλέγονται μεταξύ των πιο αξιοσημείωτων υλικών τεκμηρίων της εξέλιξης των υδραυλικών υποδομών και της διαχείρισης των υδάτων στο ιστορικό Κάιρο και καταδεικνύουν το υψηλό επίπεδο αστικού και τεχνικού σχεδιασμού που πέτυχε η πόλη κατά τη διάρκεια των ισλαμικών αιώνων.

Ο Διευθυντής Μελετών του IFAO, Abbas Zouache, σημείωσε ότι το έργο δεν περιορίζεται στις ανασκαφικές εργασίες, αλλά περιλαμβάνει επίσης τη διοργάνωση ενός σχολείου πεδίου με στόχο την εκπαίδευση μιας ομάδας επιθεωρητών ισλαμικών αρχαιοτήτων από το Ανώτατο Συμβούλιο Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου στις πιο πρόσφατες μεθόδους τεκμηρίωσης, τήρησης αρχείων, φωτογραφίας και αρχαιολογικής ανασκαφής. Το σχολείο αυτό θα συμβάλλει στην ανάπτυξη του ανθρώπινου δυναμικού και στη βιωσιμότητα της αρχαιολογικής παρέμβασης σύμφωνα με τα καλύτερα διεθνή επιστημονικά πρότυπα.

Ο Zouache τόνισε ότι η πρωτοβουλία αυτή επιβεβαιώνει τον ηγετικό επιστημονικό ρόλο που διαδραματίζει το γαλλικό ινστιτούτο στην υποστήριξη και την υλοποίηση εξειδικευμένων ερευνητικών προγραμμάτων στο πλαίσιο ανασκαφών στο ιστορικό Κάιρο. Το πρόγραμμα αυτό αποτελεί αφετηρία για μια σειρά μελλοντικών ακαδημαϊκών προσπαθειών, σύμφωνα με το όραμα του ιδρύματος για την ανάπτυξη των αρχαιολογικών σπουδών και την ενσωμάτωσή τους στις πιο σύγχρονες τεχνολογίες τεκμηρίωσης και έρευνας στην Αίγυπτο.

Ο Mohamed Ibrahim, αναπληρωτής καθηγητής Ισλαμικής Αρχαιολογίας στη Σχολή Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου Ain Shams και διευθυντής της αποστολής, δήλωσε ότι η ανακάλυψη αυτή αποτελεί μία από τις σημαντικότερες που σχετίζονται με το σύστημα υδραγωγείων Sour Magra al-Oyoun. Τόνισε ότι οι ανασκαφές αποκάλυψαν για πρώτη φορά τα πηγάδια, τους νερόμυλους και τα κανάλια που αποτελούσαν τον τελικό κρίκο στην αλυσίδα μεταφοράς νερού προς την Ακρόπολη, στοιχεία που δεν είχαν αναφερθεί προηγουμένως σε ιστορικές πηγές.

Ο Ibrahim πρόσθεσε ότι οι προκαταρκτικές αρχαιολογικές και αρχιτεκτονικές μελέτες υποδηλώνουν ότι ορισμένες από αυτές τις εγκαταστάσεις θα μπορούσαν να αποδοθούν σε έργα που προώθησε ο σουλτάνος al-Nasir Muhammad ibn Qalawun. Κατά τη διάρκεια της τρέχουσας περιόδου ανακαλύφθηκε επίσης ένα νέο κανάλι νερού που κατευθύνεται δυτικά, προς τους βασιλικούς στάβλους, το οποίο θα μπορούσε να συμβάλει σε μια χρονολογική επανεκτίμηση αρκετών σημαντικών κτιρίων γύρω από την Ακρόπολη.

Ο επιστημονικός συνεργάτης του IFAO και συνδιευθυντής της γαλλικής αποστολής, Simon Connor, εξήγησε ότι η ομάδα προβαίνει σε αρχιτεκτονική και φωτογραμμετρική τεκμηρίωση με τη μέγιστη ακρίβεια, καθώς και στην ψηφιοποίηση όλων των αρχαιολογικών ευρημάτων. Επιπλέον, θα δημιουργηθεί μια ολοκληρωμένη βάσης δεδομένων που θα περιλαμβάνει τα αποτελέσματα των ανασκαφών και ιστορικές πληροφορίες σχετικά με την Ακρόπολη του Saladin και τα περίχωρά της, σύμφωνα με τα πιο προηγμένα επιστημονικά συστήματα διαχείρισης και τεκμηρίωσης της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Το έργο αυτό αποτελεί μέρος της γόνιμης συνεργασίας μεταξύ του Υπουργείου Τουρισμού και Αρχαιοτήτων της Αιγύπτου και του Γαλλικού Ινστιτούτου Ανατολικής Αρχαιολογίας, με τη συμμετοχή μιας επιλεγμένης ομάδας Αιγυπτίων και Γάλλων αρχαιολόγων και ειδικών. Τα αποτελέσματα που έχουν προκύψει επιβεβαιώνουν ότι το ιστορικό Κάιρο εξακολουθεί να κρύβει πολυάριθμα αρχαιολογικά ευρήματα και μυστικά ικανά να αποκαλύψουν νέες πτυχές της αστικής και πολιτισμικής του εξέλιξης, και ενισχύουν τις προσπάθειες που αποσκοπούν στη διατήρηση αυτής της μοναδικής ανθρώπινης κληρονομιάς για τις μελλοντικές γενιές.

Πηγή: LBV Magazine