Νέα έρευνα αμφισβητεί την χρονολόγηση της ίδρυσης του Μακεδονικού Βασιλείου: Μήπως η πραγματική ίδρυσή του έγινε το 575 π.Χ.;

Μακεδονική φάλαγγα σε επίθεση, σε εικονογράφηση του Andre Castaigne. [Credit: Public Domain / Wikimedia Commons] Ο συνδυασμός μιας νέας ανάλ...

Μακεδονική φάλαγγα σε επίθεση, σε εικονογράφηση του Andre Castaigne.
[Credit: Public Domain / Wikimedia Commons]

Ο συνδυασμός μιας νέας ανάλυσης αρχαίων κειμένων και αρχαιολογικών ευρημάτων από τάφους και ταφικές τελετές υποδεικνύει μια μεταγενέστερη ημερομηνία από την παραδοσιακά αποδεκτή για την εμφάνιση της δυναστείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

Για περισσότερο από έναν αιώνα, τα ιστορικά βιβλία θεωρούσαν δεδομένο ένα θεμελιώδες γεγονός: ότι το βασίλειο της Μακεδονίας, γενέτειρα του Φιλίππου Β΄ και του γιου του Μεγάλου Αλεξάνδρου, ιδρύθηκε από τη δυναστεία των Αργεαδών ή Τημενιδών γύρω στο 650 π.Χ. Ωστόσο, μια πρόσφατη μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Karanos, αμφισβητεί αυτή την καθιερωμένη χρονολογία και προτείνει μια σημαντικά μεταγενέστερη ημερομηνία: γύρω στο 575 π.Χ., σχεδόν 75 χρόνια αργότερα.

Η έρευνα, που διεξήχθη από τον ιστορικό William S. Greenwalt (Πανεπιστήμιο Santa Clara) και την αρχαιολόγο Βασιλική Σαριπανίδη (FNRS & Université libre de Bruxelles), βασίζεται σε δύο σειρές αποδεικτικών στοιχείων: μια κριτική επανέκδοση των βασιλικών καταλόγων που έχουν διασωθεί από την αρχαιότητα και, κυρίως, τα συναρπαστικά υλικά τεκμήρια που παρέχουν οι νεκροπόλεις της Κάτω Μακεδονίας.

Ο παραδοσιακός πυλώνας για τη χρονολόγηση της προέλευσης της δυναστείας ήταν η Χρονογραφία του Ευσέβιου της Καισαρείας (4ος αιώνας μ.Χ.), η οποία περιλαμβάνει καταλόγους των Μακεδόνων βασιλέων με τη διάρκεια της βασιλείας τους. Μετρώντας προς τα πίσω από το θάνατο του Μεγάλου Αλεξάνδρου (323 π.Χ.), αυτοί οι κατάλογοι τοποθετούν τον πρώτο βασιλιά, τον Κάρανο, γύρω στο 760 π.Χ. Ωστόσο, οι συγγραφείς επισημαίνουν πολλαπλά προβλήματα.

Το Αστέρι της Βεργίνας σε έναν από τους βασιλικούς τάφους της Μακεδονίας. [Credit: Κεντρική Δημόσια Βιβλιοθήκη Βέροιας / Wikimedia Commons]

Πρώτον, είναι ευρέως αποδεκτό ότι οι τρεις πρώτοι μονάρχες αυτής της λίστας (Κάρανος, Κοίνος και Τυρίμμας) είναι μεταγενέστερες θρυλικές προσθήκες, που πιθανώς ενσωματώθηκαν για προπαγανδιστικούς σκοπούς κατά τη διάρκεια ενός εμφυλίου πολέμου το 390 π.Χ. Αν αφαιρεθούν αυτά τα 101 χρόνια φανταστικών βασιλειών, η ίδρυση θα μετατοπιστεί στον 7ο αιώνα π.Χ., συμπίπτοντας με την παραδοσιακή ημερομηνία. Αλλά η μελέτη προχωράει ακόμη πιο πέρα.

Οι Greenwalt και Σαριπανίδη εφαρμόζουν μια απλή αλλά ισχυρή λογική: το προσδόκιμο ζωής και η πολιτική σταθερότητα. Οι κλασικοί ιστορικοί Ηρόδοτος και Θουκυδίδης συμφωνούν ότι υπήρχαν έξι βασιλείς της δυναστείας των Αργεαδών πριν από τον Αλέξανδρο Α΄ (ο οποίος ανέβηκε στο θρόνο γύρω στο 495 π.Χ.). Αν η δυναστεία ιδρύθηκε το 650 π.Χ., αυτοί οι έξι βασιλείς θα έπρεπε να έχουν βασιλέψει για 155 χρόνια, με μέσο όρο σχεδόν 26 χρόνια ανά βασιλεία. Ο αριθμός αυτός, σύμφωνα με τους συγγραφείς, είναι «γελοία υψηλός» για την περίοδο.

Για να το αποδείξουν αυτό, αναλύουν την καλύτερα τεκμηριωμένη ιστορική περίοδο από το 495 έως το 310 π.Χ. Σε αυτό το διάστημα 185 ετών, υπήρξαν μεταξύ 14 και 16 ηγεμόνες, με μέση διάρκεια βασιλείας μεταξύ 11,5 και 13,2 ετών. Είναι εξαιρετικά απίθανο, υποστηρίζουν, οι πρώτοι βασιλείς, σε μια εποχή αστάθειας και χωρίς τις σταθερές κρατικές δομές που εμφανίστηκαν αργότερα, να κυβέρνησαν για διπλάσιο χρονικό διάστημα από τους ιστορικούς διαδόχους τους.

Εάν ο μεγαλύτερος μέσος όρος από την ιστορική περίοδο (13 χρόνια) εφαρμοστεί στους έξι βασιλείς πριν από τον Αλέξανδρο Α', η ημερομηνία ίδρυσης μετατοπίζεται απευθείας στο 573 π.Χ., το οποίο στρογγυλοποιείται στο 575 π.Χ.

Είσοδος στους Βασιλικούς Τάφους της Βεργίνας.
[Credit: Rufus210 / Wikimedia Commons]

Η αρχαιολογία το επιβεβαιώνει: μια ριζική αλλαγή στους τάφους γύρω στο 570 π.Χ.

Η πρόταση που βασίζεται σε κείμενα δεν θα ήταν παρά μια τολμηρή υπόθεση, αν δεν την υποστήριζαν με εξαιρετικό τρόπο τα υλικά τεκμήρια. Εδώ έρχεται η συμβολή του έργου της Σαριπανίδη, η οποία ανέλυσε συστηματικά τις ταφικές πρακτικές στην Κάτω Μακεδονία από την Εποχή του Σιδήρου (11ος αιώνας π.Χ.) έως την Αρχαϊκή περίοδο.

Το συμπέρασμά της είναι σαφές: δεν υπάρχει κανένα σημάδι για την εμφάνιση ενός οργανωμένου βασιλείου στην περιοχή δυτικά του ποταμού Αξιού πριν από το πρώτο τέταρτο του 6ου αιώνα π.Χ. Οι κοινότητες του 7ου αιώνα π.Χ., όταν υποτίθεται ότι ιδρύθηκε το βασίλειο, συνέχιζαν να θάβουν τους νεκρούς τους με τον ίδιο τρόπο όπως οι πρόγονοί τους, την Εποχή του Σιδήρου. Υπήρχαν διαφορές στην κοινωνική θέση, αλλά ήταν μέτριες και εκφράζονταν κυρίως μέσω μεταλλικών αντικειμένων, όπως όπλα ή κοσμήματα. Δεν υπήρχε ορατή πολιτική συγκέντρωση.

Όλα άλλαξαν απότομα γύρω στο 570 π.Χ. Σε μια «αρκετά δραστική» αλλαγή που παρατηρήθηκε σε ολόκληρη την περιοχή, οι ταφικές τελετές μεταμορφώθηκαν εντελώς:

1. Όλοι οι ενήλικες έλαβαν προσφορές στον τάφο τους (παλαιότερα, ορισμένοι τάφοι δεν είχαν καμία).

2. Εμφανίστηκαν εξαιρετικά επιδεικτικοί τάφοι, με περισσότερα από 150 αντικείμενα, ξεπερνώντας κατά πολύ τις πλουσιότερες ταφές των προηγούμενων περιόδων.

3. Τα κτερίσματα τυποποιήθηκαν ιεραρχικά. Ακόμη και ο πιο ταπεινός ανδρικός τάφος έπρεπε να περιλαμβάνει αγγεία για το κρασί, καλλυντικά προϊόντα και όπλα. Ο πλούτος και η κοινωνική θέση χαρακτηρίζονταν τότε από την ποσότητα, την ποιότητα (μέταλλο έναντι κεραμικού, εισαγόμενο έναντι τοπικού) και την ποικιλία αυτών των αντικειμένων. Για παράδειγμα, όλοι οι άνδρες θάβονταν με δόρατα, αλλά μόνο ένα μικρό ποσοστό με ασπίδες και θώρακες.

Εισήχθησαν νέα υλικά και σύμβολα εξουσίας: άφθονο χρυσάφι (ακόμη και σε φύλλα για να καλύπτουν το πρόσωπο ή τα ρούχα), εισαγόμενα μεταλλικά αγγεία, αμυντική πανοπλία (κράνη, κνημίδες) και αντικείμενα που υποδηλώνουν επαφές σε μεγάλες αποστάσεις, όπως μοντέλα αρμάτων.

Αυτή η αλλαγή δεν ήταν ούτε τυχαία ούτε τοπική. Σύμφωνα με την Σαριπανίδη, υποδηλώνει την εμφάνιση ισχυρότερων και σταθερότερων κοινωνικών ανισοτήτων, όπου η κοινωνική θέση κληρονομούνταν (όπως φαίνεται και στους τάφους των παιδιών) και όπου μια αναδυόμενη ομάδα έλεγχε τους νέους οικονομικούς πόρους (χρυσό, εισαγωγές), μια ιεραρχημένη πολεμική δύναμη και μια συλλογική ιδεολογία μέσω πολυτελών τελετουργιών.

Αποκατάσταση του βασιλικού ανακτόρου των Αιγών (Βεργίνα).
[Credit: Ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού]

Οι Αιγές, η πρώτη πρωτεύουσα

Ένα σημαντικό στοιχείο είναι ότι οι πιο επιβλητικοί τάφοι αυτής της νέας περιόδου βρίσκονται μόνο σε λίγες σημαντικές τοποθεσίες: στη Βεργίνα (αρχαίες Αιγές), το Αρχοντικό, την Έδεσσα, τη Σίνδο, τη Θέρμη και το Βασιλούδι. Και μόνο στη Βεργίνα αυτοί οι τάφοι της ελίτ ήταν χωρισμένοι σε δύο ξεχωριστές περιοχές: μία για τους άνδρες και μία για τις γυναίκες.

«Συνολικά, οι παραπάνω εξελίξεις μπορούν να θεωρηθούν ως συμπτώματα της δημιουργίας μιας μεγάλης περιφερειακής πολιτικής οντότητας, με άλλα λόγια, της ίδρυσης του βασιλείου της Κάτω Μακεδονίας», σύμφωνα με τη μελέτη. Και προσθέτει: «Συνεπώς, είναι πολύ πιθανό ότι οι τάφοι των δύο ξεχωριστών ομάδων που σχηματίστηκαν στη Βεργίνα κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου ανήκαν στους πρώτους Τημενίδες και στις γυναίκες της βασιλικής οικογένειας».

Συνοψίζοντας, η αρχαιολογία δείχνει ότι γύρω στο 570 π.Χ. μια ελίτ με έδρα τη Βεργίνα εδραίωσε την εξουσία της σε ένα ευρύτερο έδαφος, θέτοντας τα θεμέλια του μακεδονικού βασιλείου. Η ημερομηνία αυτή συμπίπτει σε μεγάλο βαθμό με το 575 π.Χ. που προκύπτει από την κριτική ανάλυση των καταλόγων των βασιλέων.

Οι συγγραφείς είναι προσεκτικοί στον ορισμό της φύσης αυτού του πρώιμου βασιλείου. Δεν ήταν ένα κράτος με γραφειοκρατία, γραπτούς νόμους ή μόνιμους θεσμούς — χαρακτηριστικά που, στην πραγματικότητα, σύμφωνα με τον Greenwalt, δεν εμφανίστηκαν παρά πολύ αργά στην ιστορία της Μακεδονίας. Αντ' αυτού, προτείνουν ότι ήταν μια σύνθετη αρχηγία, στην οποία ένας «ανώτατος αρχηγός» (ο βασιλιάς) βασιζόταν στην καταγωγή, το κύρος και την αναδιανομή των αγαθών, αλλά έπρεπε να αγωνίζεται συνεχώς για να διατηρήσει τη θέση του. Το γεγονός ότι οι τάφοι παρουσιάζουν ένα συνεχές φάσμα πλούτου, χωρίς απότομη διαφορά μεταξύ της ελίτ και του λαού, υποδηλώνει ότι η εξουσία δεν ήταν ισχυρά συγκεντρωτική στα πρώτα της στάδια.

«Λίγοι ανώτατοι αρχηγοί πέθαναν ειρηνικά στο στρώμα τους», αναφέρουν οι συγγραφείς, παραθέτοντας τον ανθρωπολόγο T. Earle — μια περιγραφή που ταιριάζει καλά με τις διαμάχες για τη διαδοχή και τους βασιλοκτονίες που μάστιζαν την μεταγενέστερη ιστορία της Μακεδονίας.

Η μελέτη αποτελεί ένα παράδειγμα του πώς ο συνδυασμός της ιστορικής κριτικής και της αρχαιολογίας μπορεί να ξαναγράψει θεμελιώδη κεφάλαια του παρελθόντος μας. Οι μελετητές καταλήγουν στο συμπέρασμα: «Η χρονολογία που προτείνει ο Greenwalt για την ίδρυση του βασιλείου και της πρώτης δυναστείας του, με βάση τον Κατάλογο Βασιλέων, ταιριάζει καλά με τη χρονολογία που υποδηλώνει το ταφικό αρχείο. Φαίνεται, τελικά, ότι ακόμη και κείμενα που έχουν υποβληθεί σε ανάλυση για περισσότερο από έναν αιώνα μπορούν να προσεγγιστούν με νέα ματιά και ότι η αρχαιολογία μπορεί να κάνει πολύ περισσότερα από το να μας επιτρέπει απλώς να «στήνουμε τη σκηνή και να παρέχουμε σκηνικά αντικείμενα για τη μακεδονική ζωή»».

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Saripanidi, V., & Greenwalt, W. S. (2025). When Was the Argead/Temenid Dynasty Founded?. Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies, 8, 31–46. doi.org/10.5565/rev/karanos.168

Πηγή: LBV Magazine