Πώς ήταν τα αρώματα στην αρχαιότητα; Μια πινακίδα αποκάλυψε μια συνταγή

Πινακίδα με οδηγίες για κατασκευή αρωμάτων, γραμμένη στη Γραμμική Β. Περίπου 1180 π.Χ., Μυκηναϊκή περίοδος. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού / ...

Πινακίδα με οδηγίες για κατασκευή αρωμάτων, γραμμένη στη Γραμμική Β. Περίπου 1180 π.Χ., Μυκηναϊκή περίοδος. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού / Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο]

Η Ομότιτλη Καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών Cynthia W. Shelmerdine ερευνά τα ευρήματα των ανασκαφών στην Πύλο, στα Νιχώρια και την Ίκλαινα της Μεσσηνίας όλη της τη ζωή. Πρόσφατα, σε συνεργασία με τον αρωματοποιό Μάικλ Νόρντστραντ, ανασυνέθεσαν  ένα άρωμα 3.000 χρόνων από το ανάκτορο του Νέστωρα, για μία έκθεση που έρχεται και στην Αθήνα.

Η Cynthia W. Shelmerdine γνώρισε τον αρχαίο ελληνικό κόσμο όταν ήταν παιδί και δεν σταμάτησε ποτέ να γοητεύεται από αυτόνˑ πάντα είχε κάτι συναρπαστικό να της προσφέρει. Σήμερα είναι Ομότιμη Καθηγήτρια Κλασικών Σπουδών (Robert M. Armstrong Centennial Professor of Classics) στο Πανεπιστήμιο του Τέξας, στο Όστιν, και Ερευνητική Συνεργάτις Κλασικών Σπουδών στο Bowdoin College. Τα ερευνητικά της ενδιαφέροντα εστιάζουν στην αρχαιολογία του Αιγαίου της Εποχής του Χαλκού, καθώς και στη γλώσσα, την ιστορία και την κοινωνία της Μυκηναϊκής Ελλάδας.

Σπούδασε στο Bryn Mawr College, στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ και στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, όπου ολοκλήρωσε το διδακτορικό της το 1977. Έχει εργαστεί ως ειδικός στην κεραμική με την Αρχαιολογική Αποστολή της Μεσσηνίας του Πανεπιστημίου της Μινεσότα τη δεκαετία του ’70, το Περιφερειακό Αρχαιολογικό Πρόγραμμα Πύλου τη δεκαετία του ’90 και το Αρχαιολογικό Πρόγραμμα Ίκλαινας από το 1999 μέχρι σήμερα. Έχει δημοσιεύσει εκτενώς για τον Μυκηναϊκό πολιτισμό και ήταν επιστημονική επιμελήτρια του Cambridge Companion to the Aegean Bronze Age (2008).

Η αρχαιολόγος Cynthia W. Shelmerdine.

Το 2012 δημοσίευσε την πινακίδα Γραμμικής Β που βρέθηκε στις ανασκαφές της Αρχαιολογικής Εταιρείας στην Ίκλαινα, η οποία προσφέρει μία από τις πρώτες έως σήμερα ενδείξεις ελληνικής γραφής εκτός των γνωστών μυκηναϊκών ανακτόρων της ηπειρωτικής Ελλάδας.

Τον Οκτώβριο, στο πλαίσιο μιας εξαιρετικά σημαντικής έκθεσης που συνεχίζεται μέχρι τις 16 Ιανουαρίου στο J. Paul Getty Museum στην Καλιφόρνια με τίτλο «Το Βασίλειο της Πύλου: Πολεμιστές-Πρίγκιπες της Αρχαίας Ελλάδας (The Kingdom of Pylos: Warrior-Princes of Ancient Greece)» -κι η οποία το Μάρτιο του ’26 θα έρθει και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας-, παρουσίασε τα αποτελέσματα της έρευνας που έκανε με τον σύγχρονο αρωματοποιό Μάικλ Νόρντστραντ σχετικά με το πώς πιθανότατα μύριζε η μυκηναϊκή ελίτ, βάση των στοιχείων που προέρχονται από το Ανάκτορο του Νέστωρα.

Η εκδήλωση, με τίτλο «Άρωμα στην Πύλο: Ανασυνθέτοντας ένα άρωμα της Εποχής του Χαλκού (Perfume in Pylos: Recreating a Bronze Age Scent)», ανέδειξε έναν ακμάζοντα τομέα, όπως καταγράφεται στις πήλινες πινακίδες Γραμμικής Β του ανακτόρου, οι οποίες λειτουργούσαν ως αρχαίες συνταγές και κατάλογοι πρώτων υλών. Το έργο της Dr. Shelmerdine υπήρξε καθοριστικό για τον εντοπισμό των συστατικών και των μεθόδων που χρησιμοποιούσαν οι Mυκηναίοι αρωματοποιοί, ακόμα και των ανθρώπων που εμπλέκονταν στη διαδικασία.

Ο αρωματοποιός Μάικλ Νόρντστραντ.

Τα αρώματα της Εποχής του Χαλκού δεν είχαν βάση το αλκοόλ, όπως τα σύγχρονα, αλλά ήταν αρωματισμένα έλαια, τα οποία χρησιμοποιούνταν για επαλείψεις, τελετουργίες και λουτρά. Οι συνταγές που βρέθηκαν καταγεγραμμένες προσδιόριζαν φυτικά στοιχεία (κόλιανδρο, φασκόμηλο, τριαντάφυλλο) και μπαχαρικά που εχχύονταν σε βάση ελαιόλαδου.

Ο αρωματοποιός Νόρντστραντ αξιοποίησε στη συνέχεια αυτά τα ιστορικά δεδομένα για να δημιουργήσει δύο διαφορετικές συνθέσεις: μια πιστή ανακατασκευή του αρώματος με παραδοσιακές μεθόδους, όπως εγχύσεις σε πήλινα δοχεία («Ancient Headspace») και μία εκλεπτυσμένη εκδοχή που χρησιμοποιεί σύγχρονες τεχνικές και σταθερά μόρια, ώστε να «μεταφράσει» το αρχαίο άρωμα σε μια μορφή προσβάσιμη στο σύγχρονο κοινό («Modern Interpretation»). Οι επισκέπτες στο Getty Villa είχαν τη δυνατότητα να δοκιμάσουν και τις δύο δημιουργίες σε χάρτινες λωρίδες, διαπιστώνοντας μια έντονη απόκλιση από τα σύγχρονα αρώματα.

Το ανακατασκευασμένο αρχαίο άρωμα περιγράφηκε ως πυκνό, γήινο και βοτανικά πικάντικο, με κυρίαρχο στοιχείο τη βαριά, παχύρρευστη υφή της βάσης από ελαιόλαδο. Ο Νόρντστραντ υπογράμμισε επίσης τη χρήση του λάβδανου, μιας ρητίνης που συλλέγεται από το φυτό κίστος, το οποίο χάριζε στο άρωμα μια απροσδόκητα πλούσια, «δαμασκηνί» νότα.

Αλάβαστρο. Αγγείο με ψηλό σώμα και μικρό στόμιο. Χρησιμοποιείτο από γυναίκες, κυρίως για την αποθήκευση αρωματικών ελαίων. 200–1 π.Χ. © Μουσείο Getty

Το άρωμα αποτελούσε μια ακμάζουσα βιομηχανία στην Ελλάδα της Ύστερης Εποχής του Χαλκού. Η συνεργασία της Cynthia W. Shelmerdine με τον Μάικλ Νόρντστραντ προσφέρει μια σπάνια ευκαιρία να προσεγγίσει το κοινό του 21ου αιώνα την καθημερινή ζωή και το εξελιγμένο εμπορικό δίκτυο ενός από τα ισχυρότερα βασίλεια της Ελλάδας κατά την Εποχή του Χαλκού, αποδεικνύοντας ότι η αναζήτηση της πολυτέλειας και των εκλεκτών αρωμάτων έχει ιστορία τουλάχιστον τριών χιλιάδων χρόνων.

Με αφορμή την ανασύσταση του αρώματος και την πολύ σημαντική αυτή έκθεση «The Kingdom of Pylos: Warrior-Princes of Ancient Greece» που διοργάνωσαν σε συνεργασία το ελληνικό Υπουργείο Πολιτισμού, η Εφορεία Αρχαιοτήτων της Μεσσηνίας, το Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο της Αθήνας και το Πανεπιστήμιο του Σινσινάτι, η Dr. Shelmerdine μας μίλησε για το έργο της.

— Θυμάστε πότε ήταν η πρώτη φορά που διαβάσατε κάτι για την αρχαία Ελλάδα; Τι σας τράβηξε στον αρχαίο ελληνικό κόσμο;

Την αρχαία Ελλάδα την πρωτογνώρισα στην Δ’ τάξη του δημοτικού, σε ηλικία οκτώ ετών. Το σχολείο μου (Shady Hill School στο Κέιμπριτζ της Μασαχουσέτης) είχε ένα πρόγραμμα που κάθε χρόνο εστίαζε την μελέτη ενός συγκεκριμένου πολιτισμού ή ιστορικής περιόδου. Στην Δ’ τάξη, το διάβασμα, το γράψιμο, η ιστορία, ακόμη και τα εικαστικά, ήταν όλα αφιερωμένα στους Έλληνες. Ερωτεύτηκα τον πολιτισμό τους και δεν κοίταξα ποτέ πίσω ξανά!

 Εξάλειπτρο. Μικρό αγγείο με εσωτερικά κυρτό χείλος, που χρησιμοποιούνταν στην αρχαιότητα για την αποθήκευση και χρήση αρωματικών ελαίων. και ρευστών αλοιφών. Περίπου 300 π.Χ. © Μουσείο Getty

— Πώς στραφήκατε στην αρχαιολογία και πιο συγκεκριμένα στη μελέτη της Ελλάδας της Εποχής του Χαλκού; Ποιοι ήταν οι δάσκαλοι που διαμόρφωσαν την πορεία σας στην αρχαιολογία και τη φιλολογία;

Ήμουν τυχερή γιατί είχα εξαιρετικούς δασκάλους και μέντορες. Η Emily Vermeule ήταν γειτόνισσά μου και πρώιμη επιρροή για μένα και αργότερα επέβλεψε τη διατριβή μου. Με ενδιέφερε η αρχαιολογία ως τρόπος να γνωρίσω το παρελθόν και πήγα στο Bryn Mawr College πιστεύοντας ότι αυτό θα ήταν το βασικό μου αντικείμενο σπουδών. Όμως στο δεύτερο έτος έμαθα αρχαία ελληνικά από τη Mabel Lang· εκείνη μας δίδαξε επίσης πώς να διαβάζουμε τις πινακίδες της Γραμμικής Β. Και η Lang και η Vermeule διέθεταν σημαντικές γνώσεις τόσο στη φιλολογία όσο και στην αρχαιολογία και μου έμαθαν την αξία του να τα μελετάς εξίσου και τα δύο. Όταν μου δόθηκε η ευκαιρία να σπουδάσω στη Βρετανία με υποτροφία Marshall, επέλεξα το Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ κι αναζήτησα να ασχοληθώ με τη Γραμμική Β υπό την καθοδήγηση του John Chadwick. Ήταν άλλος ένας σπουδαίος μέντορας, ιδιαίτερα υποστηρικτικός και εξαιρετικά σεμνός, παρότι είχε κατορθώσει σπουδαία πράγματα.

— Πώς επηρέασε η κλασική φιλολογική σας κατάρτιση τον τρόπο με τον οποίο διαβάζετε τα αρχαιολογικά δεδομένα;

Το να γνωρίζω πώς να αξιολογώ και τα δύο είδη δεδομένων, υπήρξε πολύ βοηθητικό για μένα. Αρχικά, αφού αποκρυπτογραφήθηκε η Γραμμικής Β το 1952, ήταν οι γλωσσολόγοι και οι φιλόλογοι, και όχι οι αρχαιολόγοι, που διέθεταν τις γνώσεις για την ιστορία της ελληνικής γλώσσας ώστε να κατανοήσουν τις πινακίδες. Ωστόσο, οι αρχαιολόγοι ήταν αυτοί που αντιλήφθηκαν ότι το γενικό πλαίσιο στο οποίο είχαν βρεθεί οι πινακίδες ήταν εξίσου σημαντικό και το γεγονός ότι διαφορετικά σύνολα ευρημάτων ανήκαν σε διαφορετικές χρονολογικές φάσεις. Έτσι μπορούσαν να συζητήσουν και τις αρχαιολογικές ομοιότητες, τους παραλληλισμούς των αντικειμένων και των εμπορευμάτων που αναφέρονται στα κείμενα των πινακίδων. Ανήκα στη δεύτερη γενιά των μελετητών της Γραμμικής Β, που προσπάθησε να συνδυάσει τα γραπτά και τα αρχαιολογικά τεκμήρια, ώστε να παράγει από αυτά ιστορία.

— Έχετε εργαστεί για καιρό σε περιοχές όπως η Πύλος, ο οικισμός των Νιχωρίων και η Ίκλαινα στη Μεσσηνία. Ποιες ανακαλύψεις ή στιγμές από την επιτόπια έρευνα θυμάστε πιο έντονα;

Πάντα εργαζόμουν με την κεραμική στο πεδίο, επομένως δεν έζησα τις συναρπαστικές στιγμές μέσα σε ένα σκάμμα που έχουν κάποιοι αρχαιολόγοι. Όμως δεν θα ξεχάσω ποτέ μια ημέρα στην Ίκλαινα, το 2010. Οι φοιτητές έπλεναν πολύ βρόμικα όστρακα και καθώς έφευγε η λάσπη, κατάλαβαν ότι ένα κομμάτι έμοιαζε διαφορετικό από τα υπόλοιπα και το έφεραν σε εμάς. Ήταν ένα θραύσμα πινακίδας Γραμμικής Β, χαραγμένο και από τις δύο πλευρές! Ήταν η πρώτη πινακίδα που βρέθηκε σε αυτό που πιστεύαμε πως ήταν μια μυκηναϊκή κωμόπολη και όχι ένα ανάκτορο. Αμέσως τηλεφωνήσαμε στον διευθυντή της ανασκαφής, τον Μιχάλη Κοσμόπουλο, και εκείνος ειδοποίησε αμέσως την Εφορεία αρχαιοτήτων και την Αρχαιολογική Εταιρεία. Η ανακάλυψη αυτή έγινε είδηση στους New York Times.

Λιγότερο εντυπωσιακή, αλλά εξίσου ικανοποιητική, ήταν μια άλλη ανακάλυψη στην Ίκλαινα. Παλαιότερα, το πιο αξιόπιστο κριτήριο χρονολόγησης της μυκηναϊκής κεραμικής ήταν η διακόσμηση. Στην Ίκλαινα όμως είχαμε περισσότερη άβαφη κεραμική απ’ ό,τι ζωγραφισμένη, ενώ τα περισσότερα διακοσμημένα όστρακα είχαν χάσει το χρώμα τους. Αναγκαστήκαμε λοιπόν να βασιστούμε στις λεπτομέρειες του σχήματος και καταφέραμε να βελτιώσουμε τη χρονολόγηση των κυπέλων και των κυλίκων, για παράδειγμα, παρατηρώντας πώς μεταβάλλονταν η διατομή του χείλους τους και άλλα μορφολογικά στοιχεία με τον χρόνο.

Δοχείο ανάδευσης αρωμάτων. Περίπου 1180 π.Χ., Μυκηναϊκή περίοδος © Υπουργείο Πολιτισμού / Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο

— Τι μας λένε οι πινακίδες της Γραμμικής Β για την καθημερινή ζωή στα μυκηναϊκά ανάκτορα;

Οι πινακίδες αποτελούν έναν τεράστιο θησαυρό πληροφοριών. Μας δίνουν ονόματα ανθρώπων, φέρνοντας στο προσκήνιο την ανθρώπινη διάσταση. Οι επίσημοι τίτλοι μας αποκαλύπτουν την κοινωνική και πολιτική ιεραρχία. Βλέπουμε ανθρώπους να πληρώνουν φόρους, να προσφέρουν δώρα στους θεούς τους, να επισκευάζουν άρματα, να κάνουν ξυλουργικές εργασίες. Η ανθρώπινη πλευρά της ιστορίας ζωντανεύει πραγματικά σε αυτά τα αρχεία. Ωστόσο, είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι οι πινακίδες είναι  ανακτορικά αρχεία. Υπάρχει ένας ολόκληρος κόσμος καθημερινής ζωής έξω από το ανάκτορο, για τον οποίο οι πινακίδες δεν μας λένε σχεδόν τίποτα. Αλλά μας δείχνουν τις προτεραιότητες της ανακτορικής διοίκησης: προϊόντα πολυτελείας όπως το κρασί, ο χαλκός και τα αρωματικά έλαια ήταν σημαντικά για αυτούς τους διαχειριστές. Καταγράφουν τη δραστηριότητα υφαντουργών και ποιμένων, αλλά μόνο επειδή το ανάκτορο διατηρούσε βιοτεχνία υφαντουργίας.

— Πώς ξεκίνησε η συνεργασία σας με τον αρωματοποιό Michael Nordstrand;

Το Μουσείο Getty απευθύνθηκε και στους δύο μας. Η έκθεση «The Kingdom of Pylos - Warrior Princes of Mycenaean Greece» περιλάμβανε τόσο αγγεία για αρώματα όσο και μια πινακίδα Γραμμικής Β. Για να αναδειχθεί αυτή η πτυχή, πρότειναν ένα πρόγραμμα στο οποίο εγώ θα παρουσίαζα τα αρχαία τεκμήρια για την παραγωγή και χρήση των αρωματικών ελαίων και ο Michael θα αναδημιουργούσε ένα από αυτά τα αρχαία αρώματα, καθώς και ένα σύγχρονο άρωμα εμπνευσμένο από εκείνο. Εκτός από την ομιλία, έφερε δείγματα ώστε το κοινό να μπορέσει να τα βιώσει με την όσφρησή του.

— Πώς ήταν να δείτε -και να μυρίσετε- τα αποτελέσματα της έρευνάς σας να μεταφράζονται σε ένα πραγματικό άρωμα; Πόσο επηρεάζει η χρήση του ελαιολάδου ως βάσης τη μυρωδιά σε σύγκριση με τα σύγχρονα αρώματα;

Ήταν απίστευτα συγκινητικό. Το να έχεις δουλέψει τόσα χρόνια πάνω σε κάτι και να το βλέπεις να αποκτά ζωή με αυτόν τον τρόπο είναι κάτι συγκινητικό -όταν μύρισα για πρώτη φορά το αρχαίο άρωμα του Michael, τα μάτια μου γέμισαν δάκρυα. Μύριζε τριαντάφυλλο και φασκόμηλο, αλλά ήταν και πιο πλούσιο και βαθύ, ζεστό και παρηγορητικό, μα ταυτόχρονα μυστηριώδες. Ήταν πραγματικά μια ξεχωριστή εμπειρία. Τα σύγχρονα αρώματα έχουν συχνά ως βάση το αλκοόλ , γι’ αυτό πολλά από αυτά έχουν πιο στυφή και έντονη αρωματική χροιά.

— Πόσο αξιόπιστες είναι οι πινακίδες της Γραμμικής Β ως «συνταγές»; Σας εξέπληξε η ακρίβεια των συστατικών; Ποια υλικά σας φάνηκαν πιο απρόσμενα ή εντυπωσιακά;

Οι πινακίδες δεν μας δίνουν πραγματικές συνταγές, αλλά περιέχουν ενδείξεις που μας επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε τη διαδικασία παραγωγής. Για παράδειγμα, αναφέρουν τους αρωματοποιούς ως «βράστες επαλειμμάτων», πράγμα που δείχνει ότι η διαδικασία περιλάμβανε θέρμανση του λαδιού. Καταγράφουν τελικά προϊόντα όπως ροδέλαιο και φασκομηλέλαιο, αλλά και έλαιο βαμμένο κόκκινο.

Οι κατάλογοι συστατικών περιλαμβάνουν και άλλα βότανα, όπως τον κύπειρο, αλλά και απρόσμενα υλικά όπως μαλλί, κρασί και μέλι. Μεταγενέστερες ελληνικές και ρωμαϊκές συνταγές μάς δίνουν μια ιδέα για το ρόλο που πιθανόν έχουν παίξει αυτά τα υλικά. Το ελαιόλαδο δεν απορροφά εύκολα τις μυρωδιές, φαίνεται όμως ότι η θέρμανση ενός φυτού όπως ο κύπειρος μέσα στο λάδι διασπά αυτή την αντίσταση και βοηθά στη συντήρηση. Το μαλλί μπορούσε να χρησιμεύσει για το φιλτράρισμα των βοτάνων μετά την εμβάπτιση στο λάδι, ενώ οι αρχαίοι αρωματοποιοί άλειφαν αργότερα και τα χέρια τους και τα αγγεία τους με μέλι. Έτσι, από αυτά τα ποικίλα στοιχεία, μπορέσαμε να λύσουμε το μυστήριο της παρασκευής των μυκηναϊκών αρωμάτων.

— Πιστεύετε πως τα αρώματα στην Ελλάδα της Εποχής του Χαλκού είχαν κυρίως τελετουργική χρήση, ήταν είδος προσωπικής πολυτέλειας ή και τα δύο; Πόσο σημαντικό ρόλο έπαιζε το άρωμα στη διαμόρφωση ταυτότητας και κοινωνικού κύρους;

Γνωρίζουμε από τις πινακίδες της Γραμμικής Β ότι τα αρωματισμένα έλαια προσφέρονταν στους θεούς. Ξέρουμε επίσης ότι ήταν πολυτελή αγαθά μεγάλης αξίας για το διεθνές εμπόριο. Ωστόσο, πιστεύω ότι οι Μυκηναίοι, όπως και οι Κλασικοί Έλληνες αργότερα, πιθανόν να μην ξεχώριζαν αυστηρά το ιερό από το κοσμικό. Τα δύο ήταν πολύ πιο αλληλένδετα απ’ όσο είναι σήμερα. Μου αρέσει να σκέφτομαι ότι το να αρωματίζεις τον εαυτό σου ή τα ρούχα σου με αρωματισμένο λάδι μπορούσε ταυτόχρονα να είναι πράξη καθαριότητας, δήλωση κοινωνικής θέσης και χειρονομία ευλάβειας.

Πηγή: M. Hulot, LiFO