Μεγάλη αίθουσα από συγκρότημα επισκοπικού παλατιού του 4ου αιώνα βρέθηκε στην Όστια

Αεροφωτογραφία: Στο μπροστινό μέρος, οι δύο παράλληλοι τοίχοι είναι τα διπλά τείχη της πόλης, πίσω τους βρίσκεται η μεγάλη αίθουσα, στη μέση...

Αεροφωτογραφία: Στο μπροστινό μέρος, οι δύο παράλληλοι τοίχοι είναι τα διπλά τείχη της πόλης, πίσω τους βρίσκεται η μεγάλη αίθουσα, στη μέση το Βαπτιστήριο με την κυκλική κολυμπήθρα και πίσω του το Αίθριο. [Credit: Αρχείο Ostia Project]

Τα ερείπια μιας μνημειώδους αίθουσας που ανήκε σε ένα επισκοπικό παλάτι του 4ου αιώνα ανακαλύφθηκαν στην Ostia Antica, την αρχαία λιμενική πόλη της Ρώμης. 

Για γενιές, τα άροτρα έσκαβαν τις θαμμένες πέτρες αυτού του παλαιοχριστιανικού χώρου κοντά στη Ρώμη, διατηρώντας χωρίς να το γνωρίζουν μια κατασκευή τεράστιας ιστορικής σημασίας. Αντί να την καταστρέψουν, η συνεχής γεωργική χρήση έσωσε την περιοχή από μεταγενέστερες κατασκευές. Αυτή η τυχερή συγκυρία επέτρεψε στους αρχαιολόγους να ανασκάψουν ένα ασυνήθιστα άθικτο παλαιοχριστιανικό συγκρότημα εντός του Αρχαιολογικού Πάρκου της Ostia Antica.

Η βάση του κτιρίου έχει διαστάσεις 8 x 20 μέτρα και τα τείχη είχαν ύψος περίπου 8 μέτρα. Πρόκειται για έναν εξαιρετικά μεγάλο χώρο, ο οποίος ήταν πλούσια διακοσμημένος με ψηφιδωτά δάπεδα και μαρμάρινα πλαίσια. Είναι ένα από τα παλαιότερα χριστιανικά συγκροτήματα που έχουν ανακαλυφθεί ποτέ στα περίχωρα της Ρώμης, ενώ η πλούσια διακόσμηση και οι εκτεταμένες εγκαταστάσεις του είναι σε κλίμακα άγνωστη μέχρι τώρα στην περίοδο του Κωνσταντίνου.

Αεροφωτογραφία της ανασκαφής, με το επισκοπικό παλάτι στο κάτω μέρος.
[Credit: Αρχείο Ostia Project]

Τα αρχαιολογικά ερείπια του 1.700 ετών κτιρίου βρισκόταν κρυμμένα λίγα εκατοστά κάτω από το έδαφος, αποξεσμένα και μετακινημένα, αλλά χωρίς σοβαρές ζημιές από την αιώνια γεωργική δραστηριότητα που γινόταν ακριβώς από πάνω. Στην πραγματικότητα, η γεωργία συνέβαλε στη διατήρηση των ερειπίων.

Τελικά, ήταν τυχερό το γεγονός ότι οι αγρότες συνέχισαν να χρησιμοποιούν τη γη μέχρι την ίδρυση του Αρχαιολογικού Πάρκου Ostia Antica κοντά στη Ρώμη. «Εδώ, κανένα κτίριο δεν παρεμποδίζει τις ανασκαφές μας – δεν χρειάζεται να λαμβάνουμε υπόψη τάφους ή οτιδήποτε παρόμοιο», λέει η καθηγήτρια Sabine Feist του Τμήματος Χριστιανικής Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Βόννης. Μια ευνοϊκή κατάσταση για την έρευνα – και όχι μόνο για αυτόν τον λόγο: «Γνωρίζουμε άλλες εκκλησίες από αυτή την πρώιμη περίοδο, αλλά αυτές έχουν υποστεί πλήρη μετατροπή κατά τον Μεσαίωνα». Αυτό δεν συνέβη εδώ.

Το νεοανακαλυφθέν κτίριο βρίσκεται δίπλα σε ένα μνημειώδες εκκλησιαστικό συγκρότημα που ανακαλύφθηκε από γεωφυσικές έρευνες το 1996 και ανασκάφηκε το 2023-4. Η εκκλησία χτίστηκε γύρω στο 330 μ.Χ., στα τέλη της βασιλείας του Κωνσταντίνου (306-337 μ.Χ.), πάνω στα ερείπια μιας ρωμαϊκής insula (πολυκατοικία). Με διαστάσεις περίπου 50 επί 80 μέτρα, το εκκλησιαστικό συγκρότημα κάλυπτε περίπου 372 τ.μ. και περιλάμβανε μια παρακείμενη κατοικία επισκόπου. 

Ανακατασκευή της Επισκοπικής Εκκλησίας: με βάση τα αποτελέσματα των ανασκαφών του 2023 και 2024. Ανακατασκευή από τον Daniel Hinz.

Το γεγονός ότι ένα τόσο περίτεχνο συγκρότημα χτίστηκε σε μια εποχή που οι χριστιανοί είχαν μόλις αποκτήσει νομικά δικαιώματα (Διάταγμα των Μεδιολάνων, 313 μ.Χ.) και ελευθερία λατρείας, αποτελεί απόδειξη της ύπαρξης ενός καλά οργανωμένου εκκλησιαστικού μηχανισμού, ικανό να αναδυθεί από τη σκιά των ιδιωτικών και κυριολεκτικά υπόγειων χώρων κατευθείαν σε εξελιγμένα, μεγάλης κλίμακας αρχιτεκτονικά έργα. Η εκκλησία της Ostia αποτέλεσε πρότυπο για τους μεταγενέστερους μνημειώδεις καθεδρικούς ναούς σε όλη την Ευρώπη, συμπεριλαμβανομένων αρχιτεκτονικών παραδόσεων που τελικά θα κορυφώνονταν σε κτίρια όπως ο καθεδρικός ναός της Κολωνίας και ο καθεδρικός ναός του Ουλμ.

Ο επίσκοπος της Ostia ήταν ένας σημαντικός εκκλησιαστικός ηγέτης στην Πρώιμη Εκκλησία. Κατείχε τη θέση του Καρδινάλιου Δεκάνου, επιφορτισμένου με τη σύγκληση του κονκλάβιου των καρδιναλίων για την εκλογή νέου ποντίφικα μετά το θάνατο ενός Πάπα. Η ακριβής τοποθεσία της τιμητικής εκκλησίας και της κατοικίας του ήταν άγνωστη μέχρι που η ανασκαφή του 2023-4 επιβεβαίωσε την ταυτότητα του κτιριακού συγκροτήματος.

Από τη γεωφυσική έρευνα έως την πρωτοποριακή ανακάλυψη

Το 1996, γεωφυσικές έρευνες του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου εντόπισαν ένα τεράστιο εκκλησιαστικό συγκρότημα διαστάσεων περίπου 50 επί 80 μέτρων στο νοτιοανατολικό άκρο της Ostia. Ωστόσο, οι ανασκαφές σε πλήρη κλίμακα κατέστησαν δυνατές μόνο δεκαετίες αργότερα. Με τη χρηματοδοτική υποστήριξη του Γερμανικού Ιδρύματος Έρευνας (DFG), οι ανασκαφές που πραγματοποιήθηκαν το 2023 και το 2024 αποκάλυψαν μεγάλα τμήματα της εκκλησίας, η οποία είχε χτιστεί εν μέρει πάνω σε μια πρώην ρωμαϊκή insula.

Τμήμα ψηφιδωτού δαπέδου. [Credit: Αρχείο Ostia Project]

Από το 2022, το έργο διευθύνεται από κοινού από την καθηγήτρια Sabine Feist (Πανεπιστήμιο της Βόννης), τον καθηγητή Michael Heinzelmann (Πανεπιστήμιο της Κολωνίας) και τον καθηγητή Norbert Zimmermann (Γερμανικό Αρχαιολογικό Ινστιτούτο). Η διεπιστημονική ομάδα συνδυάζει την εμπειρογνωμοσύνη στην αρχιτεκτονική, την κλασική αρχαιολογία και την τοιχογραφία, με επιπλέον συνεισφορές από το Πανεπιστήμιο La Sapienza της Ρώμης που εστιάζουν στην κεραμική και τα μικρά ευρήματα.

Μια αίθουσα επισκόπου διαφορετική από όλες τις άλλες

Η πιο εκπληκτική ανακάλυψη έγινε κατά τη διάρκεια της ανασκαφικής περιόδου του 2025: μια μνημειώδης τελετουργική αίθουσα ή aula, που ήταν προσαρτημένη στο παλάτι του επισκόπου. Με διαστάσεις περίπου 8 επί 20 μέτρα και ύψος τουλάχιστον 8 μέτρα, η αίθουσα ήταν πλούσια διακοσμημένη με μαρμάρινη επένδυση στους τοίχους και ψηφιδωτά δάπεδα.

«Δεν έχουμε τίποτα συγκρίσιμο από την περίοδο του Κωνσταντίνου», εξηγεί η καθηγήτρια Sabine Feist. «Οι επίσκοποι ήταν μια νέα ανερχόμενη ελίτ στην ύστερη αρχαιότητα και υιοθέτησαν σαφώς την αρχιτεκτονική γλώσσα της αυτοκρατορικής και αριστοκρατικής εξουσίας».

Ενώ άλλα κτίρια στην Ostia διαθέτουν διακοσμητικά στοιχεία, κανένα δεν μπορεί να συγκριθεί με την κλίμακα και την πολυτέλεια αυτής της επισκοπικής αίθουσας. Σύμφωνα με την Feist, ο χώρος αποτελεί ένα μοναδικό παράδειγμα της πρώιμης χριστιανικής αυτοπαρουσίασης μέσω της μνημειώδους αρχιτεκτονικής.

Ανασκαφή και τεκμηρίωση της αίθουσας. [Credit: Αρχείο Ostia Project]

Χίλια χρόνια συνεχούς κατοίκησης

Ένα από τα πιο αξιοσημείωτα χαρακτηριστικά του χώρου είναι η μακρά ιστορία κατοίκησης του. Ενώ οι περισσότερες περιοχές της Ostia εγκαταλείφθηκαν πολύ νωρίτερα, το συγκρότημα της εκκλησίας του επισκόπου παρέμεινε σε χρήση μέχρι τις αρχές του Μεσαίωνα.

«Αυτή η περιοχή κατοικήθηκε για περισσότερο χρόνο από οποιοδήποτε άλλο μέρος της Ostia», λέει ο Feist. «Εδώ, μπορούμε να μελετήσουμε σχεδόν 1.000 χρόνια συνεχούς κατοίκησης».

Η συνύπαρξη μιας σχετικά τυπικής βασιλικής με μια εξαιρετικά πολυτελή αίθουσα επισκόπου εγείρει νέα ερωτήματα. Πώς αντιλαμβάνονταν οι κάτοικοι της περιοχής αυτή την επίδειξη δύναμης; Τι ρόλο έπαιξε η εκκλησία στη διατήρηση του οικισμού; Και πώς αυτή η ανάμειξη ενός μετριοπαθούς θρησκευτικού χώρου και μιας εξαιρετικά πολυτελούς επισκοπικής αίθουσας αντικατοπτρίζει τις ευρύτερες αλλαγές στην κοινωνία της ύστερης αρχαιότητας;

Κοιτώντας μπροστά: Περισσότερες ανακαλύψεις στο μέλλον

Μεγάλο μέρος του αρχαίου συγκροτήματος βρίσκεται ακόμα κάτω από το έδαφος. Με τη νέα χρηματοδότηση που εγκρίθηκε για ένα τριετές πρόγραμμα συνέχισης, η ερευνητική ομάδα σχεδιάζει μια άλλη εκστρατεία ανασκαφών διάρκειας έξι εβδομάδων τον Σεπτέμβριο και τον Οκτώβριο του 2026.

Για την καθηγήτρια Sabine Feist, τα εργαλεία είναι ήδη έτοιμα: μυστρί, παπούτσια ασφαλείας και καπέλο — έτοιμα για το επόμενο κεφάλαιο στην αποκάλυψη ενός από τους πιο εντυπωσιακούς και απροσδόκητους αρχιτεκτονικούς θησαυρούς της πρώιμης χριστιανοσύνης.

Πηγή: The History Blog, ArkeoNews