Σκωτία: Ουρές για την τελευταία επιστολή της Μαρίας Α’

Το χειρόγραφο-φετίχ της θρυλικής Μαρίας Στιούαρτ εκτίθεται στο Μουσείο Περθ, στη Σκωτία. [Credit:  National Library of Scotland] Το σημείωμα...

Το χειρόγραφο-φετίχ της θρυλικής Μαρίας Στιούαρτ εκτίθεται στο Μουσείο Περθ, στη Σκωτία. [Credit: National Library of Scotland]

Το σημείωμα της περίφημης βασίλισσας, κατά κόσμον Μαρίας Στιούαρτ, από τη φυλακή, λίγες ώρες πριν τον αποκεφαλισμό της, εκτίθεται στο Εδιμβούργο για πρώτη φορά μετά από 30 χρόνια, μαγεύοντας το κοινό και ειδικότερα τους λάτρεις θεωριών συνωμοσίας.

Την ώρα του δείπνου της, στις 7 Φεβρουαρίου 1587, η Μαρία Α’, βασίλισσα της Σκωτίας, ενημερώθηκε ότι μετά από δύο δεκαετίες φυλάκισης για φερόμενη προδοσία θα αποκεφαλιζόταν το επόμενο πρωί. Η κατά κόσμον Μαρία Στιούαρτ ευχαρίστησε τους οικοδεσπότες της, επέστρεψε στο δωμάτιό της και έγραψε με πένα μια επιστολή. Την υπέγραψε, τη δίπλωσε σε στιλ οριγκάμι και τη σφράγισε με κερί. Δύο ώρες αργότερα εκτελέστηκε. 

Η επιστολή, η τελευταία της ζωής της, ήταν ένας από τους σημαντικότερους λόγους για τους οποίους η 44χρονη γαλαζοαίματη, η οποία πέρασε τη μισή ζωή της φυλακισμένη, δεν παρέμεινε απλή υποσημείωση στα ιστορικά αρχεία. Αντίθετα, τέσσερις αιώνες αργότερα εξακολουθεί να συναρπάζει και να θεωρείται τραγική φιγούρα, μάρτυρας του Καθολικισμού και σύμβολο της εθνικής ταυτότητας των Σκωτσέζων, όπως αναφέρει δημοσίευμα της Washington Post. 

Τώρα οι οπαδοί της έχουν τη μοναδική δυνατότητα να δουν από κοντά αυτό το χειρόγραφο, που γράφτηκε στην επιθανάτια κλίνη της. Η επιστολή, έχοντας αντέξει ταξίδια με άλογα και ιστιοφόρα, το χάος της Γαλλικής Επανάστασης και έναν αιώνα διαρκούς σκότους σε κλιματικά ελεγχόμενο περιβάλλον, είναι πλέον διαθέσιμη στο κοινό. 

Το χειρόγραφο εκτίθεται από τα τέλη Ιανουαρίου στο Μουσείο Περθ, ένα νέο κέντρο πολιτιστικής κληρονομιάς που απέχει μία ώρα με το τρένο από το Εδιμβούργο. Το μουσείο θα εκθέτει την επιστολή μέχρι τα τέλη Απριλίου, ενώ ήδη προσελκύει τα μεγαλύτερα πλήθη επισκεπτών στην ιστορία του. 

Η φήμη της βασίλισσας Μαρίας Α’ της Σκωτίας πέρασε από πολλά κύματα. Τον αιώνα που ακολούθησε την εκτέλεσή της θεωρείτο μάρτυρας της Καθολικής πίστης. Κατά τη διάρκεια των εξεγέρσεων των Ιακωβιτών, στις αρχές του 1700, έγινε σύμβολο της εκστρατείας της δυναστείας των Στιούαρτ για αποκατάσταση της εξόριστης ρωμαιοκαθολικής μοναρχίας στη Βρετανία. 

Ο Διαφωτισμός έφερε νέο ενδιαφέρον και μια πιο σκεπτικιστική επανεκτίμηση για τη γυναίκα που είχε αναλάβει τον σκωτσέζικο θρόνο σε ηλικία έξι ημερών, βίωσε θυελλώδη ειδύλλια, παντρεύτηκε τον άντρα που πιστεύεται ευρέως ότι σκότωσε τον πρώτο της σύζυγο, και τελικά πέθανε κατ’ εντολήν της εξαδέλφης της, βασίλισσας Ελισάβετ Α’. 

Αργότερα, όπως σημειώνει η Washington Post, φιλόσοφοι όπως ο Ντέιβιντ Χιουμ και ο Ανταμ Σμιθ συνέβαλαν σε μια αναθεώρηση των στοιχείων που την καταδίκασαν, ενώ η Βικτοριανή Αγγλία τη μετέτρεψε σε ρομαντική ηρωίδα – μια βασίλισσα που, κατά την αναθεωρημένη εκδοχή της εποχής, κυβερνούσε με την καρδιά και όχι με το μυαλό της. 

Διαχρονικά εκφράστηκαν επιφυλάξεις ως προς τους ισχυρισμούς της για την αθωότητά της – οι οποίες όμως δεν μετρίασαν τη ρομαντική ακτινοβολία της. Ο άγγλος ποιητής του 18ου και 19ου αιώνα Γουίλιαμ Γουόρντσγουορθ θρήνησε την «κλαίουσα αιχμαλωσία» της, ενώ ο εθνικός ποιητής της Σκωτίας, Ρόμπερτ Μπερνς, στον δικό του θρήνο την παρουσίασε ως μια γυναίκα που αψήφησε μέχρι τέλους τον θάνατο. 

Το θεατρικό έργο του Φρίντριχ Σίλερ «Μαίρη Στιούαρτ» του 1800 την απογείωσε και στον χώρο της λογοτεχνίας. Παρουσίασε τη Μαρία Α’ ως τραγική, αξιοπρεπή φιγούρα, εδραιώνοντας τη φήμη της ως υποκείμενο διεθνούς ακτινοβολίας, στο οποίο εστιάζουν διαχρονικά ποιητές, μυθιστοριογράφοι, αλλά και κινηματογραφιστές. 

Η σκωτσέζα θεατρική συγγραφέας Λιζ Λόχεντ ανέβασε το 1987 την παράσταση «Η Μαρία, Βασίλισσα της Σκωτίας, Αποκεφαλίστηκε», μια σκοτεινή, κωμικών διαστάσεων εξερεύνηση της αντιπαλότητας ανάμεσα σε εκείνη και τη βασίλισσα Ελισάβετ. Πιο πρόσφατα, η ταινία του 2018 «Μαίρη, η Βασίλισσα της Σκωτίας», με πρωταγωνίστριες τις Σίρσα Ρόναν και Μάργκο Ρόμπι, απέφερε έσοδα άνω των 100 εκατ. δολαρίων (86 εκατ. ευρώ) στο μποξ όφις. 

Η προσωπική μαρτυρία της 

Το τετρασέλιδο χειρόγραφο, γραμμένο τη στιγμή που στηνόταν η γκιλοτίνα, διαθέτει απλοϊκή σύλληψη αλλά και συγκλονιστική εμβέλεια, όπως επισημαίνει η Washington Post. Γραμμένη χωρίς πρόσβαση στα αρχεία της και χωρίς νομικές συμβουλές, η επιστολή της Μαρίας Α’ στοιχειοθετεί μια απέριττη προσωπική μαρτυρία που αντέχει στο πέρασμα του χρόνου.

To μπρούντζινο άγαλμα της βασίλισσας Μαρίας Α’ στο Linlithgow Palace, στο Στέρλινγκ της Σκωτίας.

Η καταδικασμένη πρώην βασίλισσα αναφέρεται στα χρέη της, ζητά να πληρωθούν οι υπηρέτες της και η σορός της να μεταφερθεί στη Γαλλία. Αλλά στο πιο κρίσιμο τμήμα του χειρογράφου κατασκευάζει το αφήγημα της σκοπιμότητας της θανάτωσης της, εμφανίζοντας εαυτόν ως θύμα αντικαθολικής υστερίας και όχι ως αδίστακτης αυλικής δολοπλοκίας – παρότι η κατηγορία εναντίον της ήταν ότι σχεδίαζε να  δολοφονήσει την εξαδέλφη της. 

«Απόψε, μετά το δείπνο, μου ανακοινώθηκε η ποινή μου: Θα εκτελεστώ ως εγκληματίας στις οκτώ το πρωί», γράφει η Μαίρη στον κουνιάδο της, βασιλιά Ερρίκο Γ’ της Γαλλίας. Αρνείται να απαρνηθεί τη θρησκεία της και εκφράζει παράπονα ότι οι μπράβοι της Ελισάβετ δεν επέτρεψαν ούτε σε έναν ιερέα να ακούσει τις τελευταίες προσευχές της. 

Χωρίς να έχει λάβει την τελευταία μετάληψη, η Μαρία αποφασίζει να γράψει μια τελευταία επιστολή. «Η Καθολική πίστη μου και η διεκδίκηση του θεόσταλτου δικαιώματός μου στο αγγλικό στέμμα είναι τα δύο ζητήματα για τα οποία καταδικάζομαι», γράφει, «και όμως, δεν μου επιτρέπεται να αναφέρω ότι πεθαίνω για την Καθολική θρησκεία». 

Οι αφηγήσεις για το θάρρος που επέδειξε κατά την εκτέλεσή της –όπως η φερόμενη κόκκινη ποδιά που φορούσε στο ικρίωμα, και η πληροφορία ότι με τα τελευταία λόγια της συγχώρησε τον δήμιό της– έκαναν τον γύρο της Ευρώπης. Η επιστολή, όταν τελικά δημοσιοποιήθηκε, επισφράγισε τη φήμη της ως θαρραλέας μάρτυρα μέχρι τις τελευταίες στιγμές της. Ιστορικοί θεωρούν ότι ουσιαστικά η ίδια σκηνοθέτησε την υστεροφημία της, όπως αναφέρουν στην Washington Post. 

Μέρος της γοητείας της επιστολής έγκειται στο γεγονός ότι διασώθηκε και παραμένει ευανάγνωστη μετά από 5.268 μήνες αναταραχών και μεταφορών της σε διάφορα μέρη. Ο γιατρός της την έστειλε με άμαξα στις αγγλικές ακτές και στη συνέχεια με πλοίο στη Γαλλία, πέρασε από τα βασιλικά αρχεία σε ένα Καθολικό σχολείο και εξαφανίστηκε για ένα διάστημα μέσα στο χάος της Γαλλικής Επανάστασης, προτού επανεμφανιστεί και γίνει συλλεκτικό αντικείμενο. 

Το χειρόγραφο τελικά κατέληξε στα χέρια του άγγλου ειδικού μελετητή αυτογράφων Αλφρεντ Μόρισον. Μετά τον θάνατό του, η χήρα του σχεδίαζε να συμπεριλάβει την επιστολή σε σειρά αντικειμένων προς δημοπρασία από τον οίκο Sotheby’s, αλλά μια ομάδα 26 πλούσιων Σκωτσέζων, φοβούμενοι για τη μοίρα αυτού του εθνικού θησαυρού, ένωσαν τους πόρους τους για να την αγοράσουν πριν από τη δημοπρασία. 

Η επιστολή κατέληξε στα αρχεία της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Σκωτίας –η οποία εγκαινιάστηκε το 1926– και έγινε πρωταγωνίστρια της εκατονταετηρίδας της, εγκαταλείποντας το κτίριό της για πρώτη φορά μετά από 100 χρόνια. Σε μια από τις ελάχιστες δημόσιες εκθέσεις της για μία μόνο ημέρα στο λόμπι της βιβλιοθήκης το 2018, προς τιμήν της ταινίας για τη ζωή της Μαρίας Α’, οι ουρές των επισκεπτών ήταν τεράστιες, σύμφωνα με την Washington Post. 

Το ενδιαφέρον για το χειρόγραφο έχει αυξηθεί, καθώς η φετινή θα είναι μάλλον η τελευταία δημόσια παρουσίασή του για αρκετά χρόνια, αν όχι για δεκαετίες. Οι επιμελητές του Μουσείου του Περθ παρακολουθούν στενά την αντοχή του στον ήλιο, καθώς το εκθέτουν σε ανοιχτό χώρο για 13 εβδομάδες, μέσα σε ένα δωμάτιο χωρίς παράθυρα και σε ειδικά κατασκευασμένη θήκη από πλεξιγκλάς που φιλτράρει την υπεριώδη ακτινοβολία. 

Οι επισκέπτες συρρέουν καθημερινά στο μουσείο για να θαυμάσουν το διάσημο χειρόγραφο, το οποίο μετά την ολοκλήρωση της έκθεσης θα επιστρέψει στο περιβάλλον ρυθμιζόμενης σκίασης χαμηλής υγρασίας όπου διατηρείται, εντός της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Σκωτίας. Η συγγραφέας του, αντιθέτως, θα παραμείνει στο προσκήνιο για πολλές δεκαετίες ακόμα, επισημαίνει η Washington Post. 

Πηγή: Protagon