Νάξος: «Βρέθηκε» ο ξεχασμένος αυτοκράτορας

Πρόσφατα, ο διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Δημήτρης Αθανασούλης και η ομάδα του διέκριναν ένα μισοσβησμένο όνομα σε ναό της Νά...

Πρόσφατα, ο διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων Δημήτρης Αθανασούλης και η ομάδα του διέκριναν ένα μισοσβησμένο όνομα σε ναό της Νάξου. Επρόκειτο για τον Ιουστινιανό Β΄ τον Ρινότμητο, ο οποίος εκσυγχρόνισε τη Βυζαντινή Αυτοκρατορία και αντιμετώπισε τους αντιπάλους της. Ομως, απέκτησε και εχθρούς, που τον καθαίρεσαν, τον τιμώρησαν με ακρωτηριασμό της μύτης και τον αποκεφάλισαν. Λόγω της «καταδίκης της μνήμης» («damnatio memoriae») που υπέστη, το όνομά του διεγράφη από κτίρια της αυτοκρατορίας.
[Credit: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗΣ]

Ο καταδικασμένος σε λήθη Ιουστινιανός Β΄ ο Ρινότμητος «αποκαλύπτεται» μέσα από κτητορική επιγραφή σε ναό της Νάξου.

Βασίλεψε στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 8ου αιώνα μ.Χ., όταν η Βυζαντινή Αυτοκρατορία κινδύνευε ακόμη και με αφανισμό. Εκείνος όμως επιχείρησε να επιβληθεί στους αντιπάλους της, Σλάβους και Αραβες, την εκσυγχρόνισε, ενώ αποτύπωσε τη μορφή του Χριστού στο νόμισμά της και προσπάθησε να κλείσει τα θεολογικά μέτωπα με τη Ρώμη. «Ο Ιουστινιανός Β΄ υπήρξε μια μεγάλη προσωπικότητα γιατί αντιμετώπισε πολυεπίπεδα τους παράγοντες κρίσης της αυτοκρατορίας, συμβάλλοντας καθοριστικά στη μετάβασή της από τους καταρρέοντες θεσμούς της αρχαιότητας στη μεσαιωνική ανασυγκρότησή της», εξηγεί ο βυζαντινολόγος Δημήτρης Αθανασούλης και προσθέτει: «Οι αποφασιστικές πρωτοβουλίες του δεν ήταν πάντα αποδεκτές και προκάλεσαν αντιδράσεις».

Ο ακρωτηριασμός

Μία από αυτές, ιδιαιτέρως σκληρή, είχε ως αποτέλεσμα να αποκτήσει ο Ιουστινιανός Β΄ το ανατριχιαστικό παρωνύμιο «ο Ρινότμητος». Το 695 ο στρατηγός Λεόντιος οργάνωσε πραξικόπημα και τον καθαίρεσε. «Για να μην μπορεί να διεκδικήσει ξανά τον θρόνο, έκοψε τη γλώσσα του αυτοκράτορα, ακρωτηρίασε τη μύτη του και τον εξόρισε στη Χερσώνα», λέει ο κ. Αθανασούλης. «Ομως ο Ιουστινιανός επιβίωσε και το 705 κατόρθωσε το αδιανόητο: να ανακτήσει, αν και ακρωτηριασμένος, τον θρόνο». Το 711 ο Ιουστινιανός Β΄ καθαιρέθηκε για δεύτερη φορά και αποκεφαλίστηκε από τον σφετεριστή Φιλιππικό Βαρδάνη. Οι δύο καθαιρέσεις του Ιουστινιανού Β΄ συνοδεύθηκαν από «damnatio memoriae» – «καταδίκη της μνήμης» στα λατινικά. «Διέγραψαν τη μνήμη του, δηλαδή όπου υπήρχε επιγραφή σε όλη την αυτοκρατορία με το όνομά του δόθηκε εντολή και καταστράφηκε», εξηγεί ο κ. Αθανασούλης. «Για την εποχή του Ρινότμητου βασιλέα υπάρχουν ελάχιστες και μονομερείς εναντίον του ιστορικές πηγές».

Η επιγραφή στο εσωτερικό του ναού (επάνω) και το σημείο όπου βρίσκεται (κάτω). [Credit: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗΣ]

[Credit: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗΣ]

Αραγε, λοιπόν, αυτό θα ήταν μέχρι σήμερα το αποτέλεσμα των… βυζαντινισμών εναντίον του Ιουστινιανού Β΄; Να μην επιβιώσει ούτε ένα ευδιάκριτο τεκμήριο, ούτε ένα ορατό ίχνος του στην επικράτεια της παλαιάς αυτοκρατορίας; Τα προηγούμενα χρόνια, ορισμένοι ερευνητές είχαν υποθέσει ότι στην κτητορική επιγραφή της Παναγιάς Δροσιανής στη Νάξο, ναού του 7ου αιώνα, ο 3ος στίχος ίσως ανέφερε τον Ιουστινιανό. Το σημείο όπου θα περίμενε κανείς να βρει το όνομά του είναι «αποξεσμένο» με αιχμηρό εργαλείο, ίσως λόγω κάποιας «damnatio memoriae». Κανείς όμως δεν μπορούσε να το αναγνώσει με βεβαιότητα.

Οι καθαιρέσεις του Ιουστινιανού Β΄ συνοδεύθηκαν από «damnatio memoriae». «Διέγραψαν τη μνήμη του, δηλαδή όπου υπήρχε επιγραφή με το όνομά του καταστράφηκε», εξηγεί ο βυζαντινολόγος Δημήτρης Αθανασούλης.

Στο πλαίσιο της μελέτης των βυζαντινών τοιχογραφιών του πρώιμου Μεσαίωνα που πραγματοποιεί στις Κυκλάδες, ο Δημήτρης Αθανασούλης, διευθυντής της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, επέστρεψε πρόσφατα με τους συνεργάτες του στην Παναγιά Δροσιανή. Η κτητορική επιγραφή της, αποτελούμενη από 19 στίχους, εκ των οποίων μόνον οι έξι διακρίνονται σήμερα (οι υπόλοιποι είναι αποξεσμένοι ή απλώς αποχρωματισμένοι), βρίσκεται στο βόρειο μέτωπο της αψίδας του ιερού. Στους στίχους, εξηγεί ο κ. Αθανασούλης, αναγράφεται το όνομα του Σισιννίου του Αγιοτάτου, που θα ήταν κάποιος επίσκοπος, ενώ οι στίχοι που προηγούνται του επισκόπου με την πρόθεση «επί» θα περιείχαν υψηλότερο ιεραρχικά πρόσωπο.

H εκκλησία της Παναγίας Δροσιανής, της οποίας η ανέγερση αποδίδεται στη δεύτερη βασιλεία του Ιουστι-νιανού Β΄ του Ρινότμητου από το 705 έως το 711.

«Το πρώτο που κάναμε ήταν να παρατηρήσουμε πολύ προσεκτικά την επιγραφή, καταγράφοντας και το ελάχιστο ορατό ίχνος», λέει ο κ. Αθανασούλης, εξηγώντας πως στους στίχους 3 και 4 κατάφερε τελικά, με την ομάδα του, να διακρίνει πράγματι το όνομα του Ιουστινιανού, αλλά και εκείνο του γιου του, Τιβέριου, που το 705 είχε χριστεί «συναυτοκράτορας» σε βρεφική ακόμη ηλικία. «Είδαμε δηλαδή τα λείψανα της γραφής που είχαν απομείνει μετά την απόξεση, ενώσαμε τα σημεία που λείπουν και τα δύο ονόματα προέκυψαν πέραν πάσης αμφιβολίας. Η τεχνολογία μάς βοήθησε στα σημεία όπου το χρώμα έχει απολύτως εξαφανιστεί. Εκεί, τη δυνατότητα καλύτερης ανάγνωσης μας την έδωσε η επαγγελματική φωτογράφιση και η επακόλουθη επεξεργασία στον υπολογιστή», λέει ο βυζαντινολόγος, ο οποίος παρουσίασε τα ευρήματά του στο επιστημονικό συμπόσιο «Επιγραφικά των Κυκλάδων» που πραγματοποιήθηκε στο Επιγραφικό Μουσείο, στη μνήμη του Σαντορινιού αρχαιολόγου Χαράλαμπου Σιγάλα (1941-2005).

«Το πρώτο που κάναμε ήταν να την παρατηρήσουμε πολύ προσεκτικά, καταγράφοντας και το ελάχιστο ορατό ίχνος», λέει ο Δημήτρης Αθανασούλης, εξηγώντας πως στους στίχους 3 και 4 κατάφερε τελικά, με την ομάδα του, να διακρίνει πράγματι το όνομα του Ιουστινιανού, αλλά και εκείνο του γιου του, Τιβέριου, που το 705 είχε χριστεί «συναυτοκράτορας».
[Credit: ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΘΑΝΑΣΟΥΛΗΣ]

Η ανάγνωση της επιγραφής αποδίδει την ανέγερση της Δροσιανής στη δεύτερη βασιλεία του Ιουστινιανού Β΄ του Ρινότμητου, από το 705 έως το 711, όταν δηλαδή ήταν συναυτοκράτορας ο μικρός Τιβέριος. Αναγράφονται οι δυο τους ως βασιλείς και του τίτλου τους προηγούνται δύο επίθετα, μεταξύ των οποίων αναγνώσθηκε με ασφάλεια το σπάνιο «θεοστέπτων». Η μνεία στον Σισίννιο έχει επίσης σημασία: εάν δεν πρόκειται για κάποιον άγνωστο στην έρευνα επίσκοπο Νάξου, ενδεχομένως να αφορά τον ομώνυμο πάπα που καταγόταν από την ελληνική ανατολή και ανέβηκε στον παπικό θρόνο το 708.

Ο Ιουστινιανός Β΄ είχε προσπαθήσει με διάφορους τρόπους να αποκαταστήσει τις σχέσεις του με την Εκκλησία της Ρώμης. Συγκάλεσε μάλιστα τη λεγόμενη Πενθέκτη Οικουμενική Σύνοδο (692), επιχειρώντας να επιλύσει τις τότε θεολογικές διαφωνίες για τις δύο φύσεις του Χριστού. Η εκκλησιαστική πολιτική του αναλώθηκε έκτοτε στην προσπάθεια ώστε οι κανόνες της Πενθέκτης να γίνουν αποδεκτοί από τη Ρώμη. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και το εικονογραφικό πρόγραμμα της Παναγιάς Δροσιανής, που αποδίδει το δογματικό περιεχόμενο της Πενθέκτης. Στον τρούλο απεικονίζεται δύο φορές ο Παντοκράτορας, με διαφορετικά χαρακτηριστικά, ώστε να δηλώνονται η θεία και η ανθρώπινη φύση του Χριστού. Και σε άλλο σημείο του ναού, ο Κύριος αποδίδεται με την ανθρώπινη φύση του ως σγουρομάλλης και με κοντό γένι, στον λεγόμενο συροπαλαιστινιακό τύπο, και όχι με τη γνωστή ιδεαλιστική μορφή του, με τα μακριά μαλλιά και γένια, η οποία αναπαράγει πρότυπα της αρχαιότητας.

Ο Δημήτρης Αθανασούλης εκτιμά ότι και η Παναγία η Εκατονταπυλιανή της Πάρου, την οποία πρόσφατα χρονολόγησε στο 700 μ.Χ. περίπου («Κ», 1.9.22), μπορεί να αποδοθεί στον Ιουστινιανό Β΄. Φαίνεται ότι η Καταπολιανή, όπως και η Δροσιανή, ανεγέρθη στο πλαίσιο μιας συστηματικής ναοδομικής δραστηριότητας εκείνης της περιόδου στο αρχιπέλαγος, που σε συνδυασμό με την εκτεταμένη ανέγερση κάστρων στις Κυκλάδες είχε στόχο τη θωράκιση των νησιωτών απέναντι στους Αραβες και την τόνωση της πίστης τους.

«Γνωρίζουμε ότι ο Ιουστινιανός Β΄ πραγματοποίησε μεγάλα οικοδομικά προγράμματα, θέλοντας να μιμηθεί τον συνονόματό του, Ιουστινιανό Α΄», λέει ο κ. Αθανασούλης. «Ενα κτίσμα σαν την Εκατονταπυλιανή, με μέγεθος και ποιότητα που υπερβαίνει την κλίμακα της Πάρου, δεν θα μπορούσε παρά να συνδέεται με έναν μεγάλου βεληνεκούς αυτοκράτορα. Ο μόνος τέτοιος περί το 700 είναι ο Ιουστινιανός Β΄. Τόσο πριν όσο και μετά κυβερνούν την αυτοκρατορία σφετεριστές που δεν είχαν αντίστοιχες προτεραιότητες».

«Συμπερασματικά», λέει ο βυζαντινολόγος, «η επιγραφή της Δροσιανής επιβεβαιώνει ότι ο “ρινοκοπημένος” αυτοκράτορας επενδύει στην υλική και πνευματική θωράκιση των Κυκλάδων, ώστε να αποκρουστεί εκεί η αραβική επιθετικότητα, χτίζοντας κάστρα και εκκλησίες και τονώνοντας τον τοπικό πληθυσμό με στόχο να λειτουργήσουν τα νησιά σαν μια ζώνη προστασίας της Κωνσταντινούπολης. Η δεύτερη διαπίστωση», καταλήγει, «είναι ότι το εικονογραφικό πρόγραμμα της Δροσιανής, χρονολογημένο στη δεύτερη βασιλεία του Ιουστινιανού Β΄ (705-711), αποδίδει την πρόθεσή του να επιβάλει τις αποφάσεις των Συνόδων και να αποδεχθεί η Ρώμη τη θρησκευτική πολιτική του αυτοκράτορα».

Πηγή: Ν. Ζώης, Καθημερινή