Πυρκαγιά του 6ου αιώνα στη Φαναγορία αποκαλύπτει αρχαία νομίσματα — μεταξύ των οποίων και πλαστά

Το πορτοφόλι Νο 4  τη στιγμή της ανακάλυψής του.  [Credit: A, B, C (1 και 2) – M.G. Abramzon, S.N. Ostapenko / Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινσ...

Το πορτοφόλι Νο 4  τη στιγμή της ανακάλυψής του. [Credit: A, B, C (1 και 2) – M.G. Abramzon, S.N. Ostapenko / Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας (KSIA). Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας (KSIA), 281· C (4) – V.N. Yushkov, Νομίσματα του Βοσπόρου από τον Κότυ III έως τον Ρησκόπορα V. Κρασνοντάρ, 2010· C (5) – Κατάλογος-Αρχείο Νομισμάτων του Βοσπόρου]

Μια εντυπωσιακή ανακάλυψη στη νότια Ρωσία ρίχνει νέο φως στην καθημερινή ζωή της ύστερης αρχαιότητας. Αρχαιολόγοι που εργάζονται στη Φαναγορία έχουν ανακαλύψει αρκετές μικρές αποθέσεις νομισμάτων, τα απομεινάρια πορτοφολιών που έπεσαν κατά τη διάρκεια μιας καταστροφικής πυρκαγιάς στα μέσα του 6ου αιώνα μ.Χ. Μεταξύ αυτών υπήρχαν όχι μόνο αρχαία νομίσματα που κυκλοφορούσαν εδώ και καιρό, αλλά και πλαστά, ή «ψεύτικα», νομίσματα. Τα ευρήματα προσφέρουν μια σπάνια, σχεδόν οικεία ματιά στις τελευταίες στιγμές μιας κοινότητας που βρέθηκε αντιμέτωπη με ξαφνική καταστροφή.

Οι ανακαλύψεις έγιναν κατά τη διάρκεια ανασκαφών μεταξύ 2023 και 2024 στην «Κάτω Πόλη» της αρχαίας πόλης, μια περιοχή ήδη γνωστή για την πυκνή αστική της δομή και τα θρησκευτικά της κτίρια. Σύμφωνα με έρευνα που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών από τους αρχαιολόγους Mikhail Abramzon και Sergey Ostapenko, οι αποθέσεις νομισμάτων αντιπροσωπεύουν το περιεχόμενο τουλάχιστον τεσσάρων πορτοφολιών που χάθηκαν μέσα στο χάος, καθώς οι κάτοικοι εγκατέλειπαν την πόλη για να γλιτώσουν από μια καταστροφική πυρκαγιά.

Μια πόλη στο σταυροδρόμι των αρχαίων κόσμων

Η Φαναγορία δεν ήταν ένας συνηθισμένος οικισμός. Ιδρύθηκε τον 6ο αιώνα π.Χ. από Έλληνες αποίκους και γρήγορα εξελίχθηκε σε σημαντικό κόμβο της χερσονήσου Ταμάν, σε στρατηγική θέση μεταξύ της Μαύρης Θάλασσας και της Αζοφικής Θάλασσας. Μέχρι τον 5ο αιώνα π.Χ., εντάχθηκε στο ισχυρό Βασίλειο του Βοσπόρου, λειτουργώντας ως διοικητικό κέντρο των ασιατικών εδαφών του.

Για αιώνες, η πόλη άνθισε ως πολιτιστικό και εμπορικό σταυροδρόμι που συνέδεε τον ελληνικό κόσμο με τους λαούς της στέπας και τις ανατολικές εμπορικές οδούς. Οι κλασικοί συγγραφείς θεωρούσαν μάλιστα τον κοντινό πορθμό του Kerch ως το συμβολικό όριο μεταξύ Ευρώπης και Ασίας. Αυτή η γεωπολιτική σημασία εξασφάλισε την επιβίωση της Φαναγορίας μέχρι τις αρχές του Μεσαίωνα, πολύ μετά την παρακμή πολλών αρχαίων πόλεων.

Α – Το πορτοφόλι Νο 4  τη στιγμή της ανακάλυψής του. Β – Στατήρας με λάθος του χαράκτη στο όνομα του βασιλιά. C – Απομιμήσεις στατήρων: 1, 2 – από το στρώμα καταστροφής στη Φαναγορία· 3 – από την ανασκαφή στην «Άνω Πόλη» της Φαναγορίας· 4, 5 – συγκριτικά παραδείγματα από δημοσιευμένους καταλόγους.

[Credit: A, B, C (1 και 2) – M.G. Abramzon, S.N. Ostapenko / Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας (KSIA). Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας (KSIA), 281· C (4) – V.N. Yushkov, Νομίσματα του Βοσπόρου από τον Κότυ III έως τον Ρησκόπορα V. Κρασνοντάρ, 2010· C (5) – Κατάλογος-Αρχείο Νομισμάτων του Βοσπόρου]

Πυρκαγιά, πολιορκία και ξαφνική απώλεια

Το στρώμα στο οποίο βρέθηκαν τα νομίσματα αντιστοιχεί σε ένα βίαιο καταστροφικό γεγονός που χρονολογείται μεταξύ του 545 και του 554 μ.Χ. Τα αρχαιολογικά και τα γραπτά στοιχεία συνάδουν στενά. Ένα νόμισμα που κόπηκε υπό τον Ιουστινιανό Α΄ (βασ. 527–565 μ.Χ.) παρέχει ένα terminus post quem, ενώ ο ιστορικός Προκόπιος της Καισάρειας περιγράφει την καταστροφή της Φαναγορίας και των γειτονικών πόλεων στο έργο του «Πόλεμοι».

Οι ανασκαφές στην Κάτω Πόλη αποκάλυψαν τα ερείπια ενός συγκροτήματος συναγωγής, των γύρω βοηθητικών κτιρίων και μιας εβραϊκής συνοικίας — όλα καταστραμμένα από την ίδια πυρκαγιά. Σε κοντινή απόσταση, οι αρχαιολόγοι εντόπισαν πολυάριθμα λίθινα βλήματα, που πιθανώς χρησιμοποιούνταν σε πολιορκητικά μηχανήματα. Αυτά τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι η πυρκαγιά δεν ήταν τυχαία, αλλά μέρος μιας ευρύτερης στρατιωτικής επίθεσης. Οι κάτοικοι ενδέχεται να αναζήτησαν καταφύγιο εντός των τειχών της συναγωγής καθώς η πόλη δεχόταν επίθεση.

Μέσα σε αυτό το χάος, οι άνθρωποι έριξαν ό,τι κουβαλούσαν. Τα πορτοφόλια, πιθανώς κατασκευασμένα από δέρμα ή ύφασμα, δεν επέζησαν της πυρκαγιάς ή των αιώνων που ακολούθησαν. Αυτό που απέμεινε ήταν πυκνές αποθέσεις νομισμάτων, που διατηρήθηκαν στο στρώμα της καταστροφής ακριβώς εκεί όπου έπεσαν.

Μικρός πλούτος, αξιοσημείωτη πληροφορία

Κάθε πορτοφόλι περιείχε από τρία έως δέκα χάλκινους στατήρες, νομίσματα που είχαν αρχικά κοπεί από τους ηγεμόνες του Βασιλείου του Βοσπόρου. Από καθαρά οικονομική άποψη, επρόκειτο για μικρά ποσά, γεγονός που υποδηλώνει ότι οι ιδιοκτήτες τους ήταν απλοί κάτοικοι της πόλης και όχι μέλη της ελίτ. Ωστόσο, η ιστορική τους σημασία είναι σημαντική.

Αυτό που κάνει την ανακάλυψη ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η χρονολόγηση των νομισμάτων. Το Βασίλειο του Βοσπόρου είχε σταματήσει να κόβει αυτούς τους χάλκινους στατήρες περισσότερα από 200 χρόνια πριν από την πυρκαγιά, γύρω στο 341–342 μ.Χ. Παρόλα αυτά, νομίσματα που εκδόθηκαν από ηγεμόνες όπως ο Τιβέριος Ιούλιος Ραδαμσάδης, ο Τιβέριος Ιούλιος Θεοθόρσης και ο Τιβέριος Ιούλιος Ρησκούπορις ΣΤ΄ κυκλοφορούσαν ακόμα τον 6ο αιώνα.

Αυτή η παρατεταμένη χρήση υποδηλώνει ένα ανθεκτικό τοπικό νομισματικό σύστημα, πιθανώς λόγω της περιορισμένης πρόσβασης σε νέα νομίσματα ή της συνεχιζόμενης εμπιστοσύνης σε γνωστά νομίσματα. Σε μια οικονομία στα σύνορα όπως η Φαναγορία, τα παλαιότερα νομίσματα μπορεί να παρέμειναν σε κυκλοφορία πρακτικά πολύ καιρό μετά τη διακοπή της επίσημης κοπής τους.

Πλαστά νομίσματα και μια τοπική οικονομία υπό πίεση

Μία από τις αποθέσεις αποκάλυψε μια ακόμη πιο ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια: πλαστά νομίσματα. Αυτές οι απομιμήσεις μοιάζουν πολύ με τους στατήρες του Ρησκούπορη ΣΤ΄, αλλά φέρουν πρόχειρα πορτρέτα και επιγραφές με ορθογραφικά λάθη. Ακόμη πιο αποκαλυπτικό είναι το γεγονός ότι όλα τα πλαστά νομίσματα φαίνεται να έχουν κατασκευαστεί χρησιμοποιώντας το ίδιο καλούπι.

Αυτή η ομοιομορφία υποδηλώνει τοπική παραγωγή, πιθανώς λίγο πριν από την καταστροφή της πόλης. Αντί για κειμήλια μιας παλαιότερης περιόδου, αυτά τα πλαστά νομίσματα ενδέχεται να αντανακλούν την οικονομική πίεση που βίωνε η Φαναγορία κατά τις τελευταίες δεκαετίες της ύπαρξής της. Η παρουσία πλαστών νομισμάτων υποδηλώνει κατάρρευση του κεντρικού ελέγχου ή έλλειψη επίσημων νομισμάτων, γεγονός που οδήγησε στην εξεύρεση τοπικών λύσεων.

Τα στοιχεία αυτά αμφισβητούν παλαιότερες υποθέσεις σύμφωνα με τις οποίες παρόμοιες απομιμήσεις χρονολογούνταν στα μέσα του 4ου αιώνα. Αντίθετα, τα ευρήματα της Φαναγορίας μεταθέτουν την παραγωγή τους στον 6ο αιώνα, προσφέροντας μια αναθεωρημένη χρονολογική σειρά για τις νομισματικές πρακτικές στην περιοχή.

Περιεχόμενα των πορτοφολιών: Α – Πορτοφόλι 3· Β – Πορτοφόλι 4.
[Credit: M.G. Abramzon, S.N. Ostapenko / Σύντομες Ανακοινώσεις του Ινστιτούτου Αρχαιολογίας (KSIA)]

Επακόλουθα και εγκατάλειψη

Η καταστροφή σηματοδότησε ένα σημείο καμπής. Μετά την καταστροφή στα μέσα του 6ου αιώνα, η Φαναγορία εγκαταλείφθηκε σε μεγάλο βαθμό για περίπου 130 χρόνια. Όταν ο χώρος κατοικήθηκε εκ νέου, αυτό έγινε από το Χαζαρικό Χαγανάτο, ένα ισχυρό πολιτικό σύστημα που έλεγχε τεράστιες εκτάσεις στην ευρασιατική στέπα.

Είναι ενδιαφέρον ότι ο Ιουδαϊσμός κατείχε επίσημη θέση εντός της χαζαρικής ελίτ, και ένας νέος οικισμός εμφανίστηκε πάνω στα ερείπια της παλαιότερης εβραϊκής συνοικίας. Αυτή η συνέχεια, που επικαλύπτει την καταστροφή, προσθέτει μια άλλη διάσταση στην πολύπλοκη πολιτιστική ιστορία της Φαναγορίας.

Η πόλη τελικά έπαψε να υπάρχει στις αρχές του 10ου αιώνα, περίπου την εποχή που ο πρίγκιπας του Κιέβου, Ολέγκ του Νόβγκοροντ, εξαπέλυσε εκστρατεία εναντίον των Χαζάρων. Μέχρι τότε, η Φαναγορία είχε ήδη χάσει την προβολή της, με τα ερείπιά της να συγχωνεύονται σιγά-σιγά με το τοπίο.

Μια στιγμή παγωμένη στο χρόνο

Τα αρχαία πορτοφόλια της Φανάγοριας είναι μικρά ευρήματα, που εύκολα περνούν απαρατήρητα δίπλα σε μνημειακά κτίρια ή πλούσιους τάφους. Ωστόσο, φέρουν ένα σπάνιο συναισθηματικό βάρος. Αντιπροσωπεύουν άτομα που βρέθηκαν σε μια στιγμή κρίσης, με τα προσωπικά τους αντικείμενα να έχουν χαθεί μέσα στη σύγχυση της φωτιάς και της σύγκρουσης.

Σε ευρύτερο πλαίσιο, η ανακάλυψη αυτή υπογραμμίζει τον τρόπο με τον οποίο η υλική κουλτούρα μπορεί να φωτίσει τις βιωμένες εμπειρίες των απλών ανθρώπων. Τα νομίσματα, τα οποία συχνά μελετώνται μεμονωμένα, εδώ αφηγούνται μια πιο ανθρώπινη ιστορία — μια ιστορία συνέχειας, προσαρμογής και ξαφνικής απώλειας.

Τελικά, αυτά τα διάσπαρτα νομίσματα δεν περιορίζονται στο να τεκμηριώνουν μια οικονομία. Διατηρούν μια φευγαλέα στιγμή κατά την οποία μια ακμάζουσα πόλη, διαμορφωμένη από αιώνες ιστορίας, σταμάτησε απότομα να υπάρχει.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Πηγή: ArkeoNews