Είναι αυτά τα αρχαιότερα ζάρια του κόσμου;

Πρώιμα παραδείγματα ζαριών ιθαγενών. [Credit: Robert Madden] Αρχαιολογικά ευρήματα στις ΗΠΑ υποδηλώνουν ότι οι ιθαγενείς πληθυσμοί χρησιμοπο...

Πρώιμα παραδείγματα ζαριών ιθαγενών. [Credit: Robert Madden]

Αρχαιολογικά ευρήματα στις ΗΠΑ υποδηλώνουν ότι οι ιθαγενείς πληθυσμοί χρησιμοποιούσαν πρωτόγονα «ζάρια» ήδη πριν από 12.000 χρόνια, ανοίγοντας νέους δρόμους στην κατανόηση της ιστορίας των παιχνιδιών και της ανθρώπινης συμπεριφοράς.

Τα ζάρια και γενικά τα παιχνίδια τύχης πιστεύεται ότι πρωτοεμφανίστηκαν στον Παλαιό Κόσμο πριν από περίπου 6.000 χρόνια. Στην πραγματικότητα, ίσως εφευρέθηκαν πολύ νωρίτερα από τους αυτόχθονες της Αμερικής, υποστηρίζει νέα μελέτη.

Μια νέα αρχαιολογική μελέτη έρχεται να ανατρέψει τα όσα ξέραμε μέχρι σήμερα για την ιστορία των τυχερών παιχνιδιών, υποστηρίζοντας ότι οι ιθαγενείς πληθυσμοί της Βόρειας Αμερικής έπαιζαν με «ζάρια» ήδη από το τέλος της τελευταίας Εποχής των Παγετώνων.

Τα ευρήματα, που δημοσιεύθηκαν στο επιστημονικό περιοδικό American Antiquity, δείχνουν ότι αντικείμενα ηλικίας έως και 12.800 ετών, γνωστά ως «binary lots», ενδέχεται να αποτελούν τις αρχαιότερες μορφές ζαριών που έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα. Πρόκειται για επίπεδα, διπλής όψης αντικείμενα από ξύλο ή κόκαλο, τα οποία λειτουργούσαν παρόμοια με το σημερινό «κορώνα-γράμματα».

Τύποι επίπεδων ζαριών που απεικονίζονται από τον Culin: (αριστερό πλαίσιο) «ζάρια από κόκαλα» (Αναφορά Culin1907: Σχήματα 21, 67, 189)· (δεξιό πλαίσιο) επίπεδα «ζάρια από ραβδί» (Αναφορά Culin1907: Σχήματα 14, 30, 124).

Τα αντικείμενα εντοπίστηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους της περιόδου Folsom στις πολιτείες Γουαϊόμινγκ, Κολοράντο και Νέο Μεξικό, και χρονολογούνται μεταξύ 12.800 και 12.200 ετών πριν από σήμερα — δηλαδή πολύ πριν από την εμφάνιση των εξάεδρων ζαριών στη Μεσοποταμία και την Κοιλάδα του Ινδού γύρω στο 3000 π.Χ.

Επικεφαλής της έρευνας είναι ο Ρόμπερτ Μάντεν, υποψήφιος διδάκτορας αρχαιολογίας στο Colorado State University, ο οποίος υποστηρίζει ότι τα στοιχεία υπήρχαν εδώ και καιρό αλλά δεν είχαν ερμηνευτεί σωστά. 

«Το αρχαιολογικό αρχείο δείχνει ότι αρχαίες ομάδες αυτόχθονων Αμερικανών σχεδίαζαν αντικείμενα που παρήγαγαν τυχαία αποτελέσματα και χρησιμοποιούσαν αυτά τα αποτελέσματα σε δομημένα παιχνίδια χιλιάδες χρόνια νωρίτερα από ό,τι είχε εκτιμηθεί» δήλωσε ο Ρόμπερτ Μάντεν, συγγραφέας και υποψήφιος διδάκτορας του Πολιτειακού Πανεπιστημίου στο Κολοράντο.

O Μάντεν αναφέρει στην επιθεώρηση American Antiquity ότι αναγνώρισε περισσότερα από 600 οστέινα ζάρια από διάφορους πολιτισμούς της Βόρειας Αμερικής. 

Τα περισσότερα από τα αντικείμενα αυτά βρίσκονταν σε μουσεία, όπως αυτό του Ιδρύματος Smithsonian, μέχρι σήμερα όμως είχαν αναγνωριστεί μόνο ως «πιόνια παιχνιδιών» ή δεν είχαν υποβληθεί σε προσεκτική εξέταση.

Θέσεις από το Ύστερο Πλειστόκαινο έως το Ύστερο Ολόκαινο (13.000–450 BP) με διαγνωστικά και πιθανά ζάρια ιθαγενών Αμερικανών.

Για να συμπεράνει αν επρόκειτο για ζάρια ή όχι, ο Μάντεν δημιούργησε μια λίστα με τις ιδιότητες 293 γνωστών ζαριών από μεταγενέστερες περιόδους της Βόρειας Αμερικής, τα οποία είχαν περιγραφεί το 1907 από τον εθνογράφο Στιούαρτ Κάλιν στη μονογραφία του «Παιχνίδια των Ινδιάνων της Βόρειας Αμερικής». Το μοντέλο εξετάζει χαρακτηριστικά όπως το σχήμα και τα σημάδια των αντικειμένων, επιτρέποντας την αναγνώριση πιθανών «παιχνιδιών τύχης» στο αρχαιολογικό αρχείο.

Με τη μέθοδο αυτή, ο ερευνητής εντόπισε περισσότερα από 600 πιθανά σύνολα ζαριών σε 45 προϊστορικές τοποθεσίες στις δυτικές Ηνωμένες Πολιτείες, καλύπτοντας μια περίοδο από το ύστερο Πλειστόκαινο έως και μετά την ευρωπαϊκή αποίκιση.

Από τα ζάρια στις πιθανότητες

Οι ιστορικοί των μαθηματικών θεωρούν τα ζάρια ως την πρώτη ενασχόληση του ανθρώπου με την τυχαιότητα, προπομπό της θεωρίας των πιθανοτήτων, της στατιστικής και αργότερα της επιστημονικής σκέψης.

«Τα ευρήματα δεν σημαίνουν ότι οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες της Εποχής των Παγετώνων γνώριζαν τη θεωρία των πιθανοτήτων» επισήμανε ο Μάντεν. «Δείχνουν  όμως ότι παρήγαγαν τυχαία αποτελέσματα με επαναλήψιμους τρόπους που βασίζονταν σε κανόνες και αξιοποιούσαν πιθανολογικές κανονικότητες, όπως ο νόμος των μεγάλων αριθμών».

«Αυτό έχει σημασία για το πώς αντιλαμβανόμαστε την παγκόσμια ιστορία της πιθανολογικής σκέψης».

Σε αντίθεση με τα σημερινά κυβικά ζάρια, τα ζάρια της μελέτης είναι επίπεδα με δύο όψεις. Η μία πλευρά έφερε σχέδια, χρώματα ή άλλες οπτικές ενδείξεις και ήταν η πλευρά που «μετρούσε» στο παιχνίδι. Τα ζάρια ρίχνονταν κατά ομάδες και το σκορ υπολογιζόταν με βάση το πόσα είχαν προσγειωθεί με την καλή πλευρά προς τα πάνω.

Σύμφωνα με τον Μάντεν, τα παιχνίδια αυτά παίζονταν ομαδικά, πιο συχνά από γυναίκες, μια παράδοση που συνεχίζεται μέχρι σήμερα σε κάποιες κοινότητες αυτοχθόνων. Ο ερευνητής έδωσε ως παράδειγμα ένα βίντεο στο YouTube που δείχνει αγόρια και κορίτσια της φυλής Ναβάχο να παίζουν καθισμένα σε κύκλο.

Ο Μάντεν θεωρεί ότι η επιβίωση αυτών των παιχνιδιών μέχρι σήμερα ανακλά την κοινωνική σημασία τους.

Όπως είπε, «τα παιχνίδια τύχης και ο τζόγος δημιούργησαν για τους αυτόχθονες Αμερικανούς ουδέτερους χώρους που βασίζονταν σε κανόνες».

«Επέτρεπαν σε ανθρώπους διαφορετικών ομάδων να αλληλεπιδρούν, να ανταλλάσσουν αγαθά και πληροφορίες, να σχηματίζουν συμμαχίες και να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα. Υπό αυτή την έννοια, λειτουργούσαν ως ισχυρές κοινωνικές τεχνολογίες».

Ωστόσο, η ερμηνεία αυτή δεν είναι καθολικά αποδεκτή. Ορισμένοι επιστήμονες εκφράζουν επιφυλάξεις, επισημαίνοντας ότι χωρίς σαφές αρχαιολογικό πλαίσιο — όπως το πού βρέθηκαν τα αντικείμενα και σε τι περιβάλλον — είναι δύσκολο να αποδειχθεί με βεβαιότητα η χρήση τους ως ζάρια.

Παρά τις διαφωνίες, η μελέτη αναδεικνύει τη σημασία της «αρχαιολογίας των παιχνιδιών», ενός πεδίου που για χρόνια θεωρούνταν δευτερεύον. Όπως τονίζουν ειδικοί, τέτοιες έρευνες φωτίζουν πλευρές της καθημερινότητας των αρχαίων ανθρώπων και αποκαλύπτουν ότι η ανάγκη για ψυχαγωγία, κοινωνική αλληλεπίδραση και παιχνίδι είναι βαθιά ριζωμένη στην ανθρώπινη φύση.

Εξάλλου, αν επιβεβαιωθούν τα συμπεράσματα της μελέτης, τότε τα ζάρια — πολύ πριν γίνουν εργαλείο μαθηματικής ανάλυσης και θεωρίας πιθανοτήτων τον 17ο αιώνα — αποτελούσαν ήδη μέσο διασκέδασης, τύχης και ίσως λήψης αποφάσεων για τους πρώτους ανθρώπους.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι, είτε πρόκειται για απλά κομμάτια ξύλου είτε για σύγχρονα επιτραπέζια παιχνίδια, η γοητεία της τύχης φαίνεται να συνοδεύει τον άνθρωπο εδώ και χιλιάδες χρόνια.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Madden RJ. Probability in the Pleistocene: Origins and Antiquity of Native American Dice, Games of Chance, and Gambling. American Antiquity. Published online 2026:1-35. doi:10.1017/aaq.2025.10158

Πηγή: Β. Πρατικάκης, in.gr, Στ. Παπαγρηγορίου, CNN