Γεννάδειος Βιβλιοθήκη: Στο φως σπάνια κειμήλια

Εναν αιώνα ζωής γιορτάζει η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη και εγκαινιάζει την επετειακή της έκθεση που περιλαμβάνει περίπου 100 θησαυρούς, ανάμεσά τ...

Εναν αιώνα ζωής γιορτάζει η Γεννάδειος Βιβλιοθήκη και εγκαινιάζει την επετειακή της έκθεση που περιλαμβάνει περίπου 100 θησαυρούς, ανάμεσά τους σπάνια βιβλία από τη συλλογή του Ιωάννη Γενναδίου, όπως η «Γραμματική» Λασκάρεως, το πρώτο βιβλίο που τυπώθηκε εξ ολοκλήρου στα ελληνικά, καθώς και τεκμήρια από τα αρχεία των Σεφέρη, Τσάτσου, Σταθάτου κ.ά. Στη φωτογραφία, υπότροφος της βιβλιοθήκης στο αναγνωστήριό της. [Credit: Jeff Vanderpool]

Μπαίνοντας στην έκθεση για τα εκατό χρόνια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, που εγκαινιάζεται σήμερα στην Πτέρυγα Ιωάννης Μακρυγιάννης, ο επισκέπτης συναντά πρώτα το βλέμμα του ίδιου του Ιωάννη Γενναδίου, του Ελληνα διπλωμάτη, λογίου και μεγάλου συλλέκτη βιβλίων που οραματίστηκε και ίδρυσε τη βιβλιοθήκη. Το πορτρέτο του δεσπόζει κοντά στην είσοδο, δίπλα σε φωτογραφία της γυναίκας του, Φλόρενς, και πάνω από την πράξη δωρεάς του 1922, με την οποία ο Γεννάδιος παραχωρεί στην Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα την προσωπική του βιβλιοθήκη και το αρχείο του.

Στο ίδιο σημείο παρουσιάζονται τιμητικά διπλώματα και μικρά προσωπικά αντικείμενα – ανάμεσά τους το ασημένιο μελανοδοχείο που του χάρισε η ελληνική κοινότητα του Λονδίνου το 1880, εργαλεία με το μονόγραμμά του και το ex libris του με το ρητό «Κτάσθε βιβλία ψυχής φάρμακα».

Η «Σωτηρία» του Νικολάου Κονταρίνη από τη δωρεά της Ελένης Σταθάτου. Η ασυνήθιστη σύνθεση της αναθηματικής εικόνας απλώνεται σε δύο επίπεδα, ενώ το κείμενο διηγείται πώς σώθηκε το παιδί του ζωγράφου από πνιγμό σε πηγάδι από τον Αγιο Ελευθέριο και τον Ευαγγελιστή Λουκά στις 18 Οκτωβρίου 1718.

Ο Γεννάδιος, διπλωμάτης με έντονη προσωπικότητα, έζησε ανάμεσα σε Λονδίνο και Αθήνα και σε ευρωπαϊκές πρωτεύουσες. Το σπίτι του στο Λονδίνο αναπαριστάται μέσα από μια μεγάλη εκτύπωση. Εκεί έχει τοποθετηθεί και η διπλωματική στολή του, ενταγμένη οργανικά στην οπτικοποίηση ενός σαλονιού γεμάτου από χάρτες, γλυπτά και βιβλία.

Οταν το 1895 έχασε τη θέση του, αναγκάστηκε να πουλήσει μεγάλο μέρος της συλλογής του για να βιοποριστεί· μια πράξη που, όπως σημειώνουν οι επιμελήτριες της έκθεσης, η διευθύντρια της βιβλιοθήκης Μαρία Γεωργοπούλου και η επικεφαλής βιβλιοθηκονόμων< Ειρήνη Σολομωνίδη, ήταν για εκείνον σαν να αποχωριζόταν τα παιδιά του. Οσα διασώθηκαν έγιναν ο πυρήνας της Γενναδείου Βιβλιοθήκης και σήμερα αποτελούν την καρδιά της επετειακής έκθεσης.

Το αναγνωστήριο της Βιβλιοθήκης. [Credit: Jeff Vanderpool]

Η περιήγηση στα βιβλία, που μαζί με τα υπόλοιπα αντικείμενα της έκθεσης φτάνουν στα 100 εκθέματα περίπου, μοιάζει με ταξίδι μέσα στον χρόνο. Ξεκινά από το σημείο μηδέν της ελληνικής τυπογραφίας, δηλαδή την πρώτη «Γραμματική» του Κωνσταντίνου Λασκάρεως που τυπώθηκε στο Μιλάνο το 1476, ένα βιβλίο που σηματοδοτεί την αρχή της ελληνικής έντυπης παράδοσης. Δίπλα της έχει τοποθετηθεί η πρώτη έκδοση των ομηρικών επών (1488), επιμελημένη από τον Δημήτριο Χαλκοκονδύλη – το πιο ακριβό βιβλίο του Γενναδίου, το οποίο αγόρασε από τους Sotheby’s και κράτησε έως το τέλος της ζωής του. Ακολουθεί η πρώτη έκδοση του Λουκιανού, τυπωμένη στη Φλωρεντία και επιμελημένη από τον Ιανό Λάσκαρι. Το αντίτυπο της συλλογής Γενναδίου είναι ένα από τα μόλις δύο που τυπώθηκαν σε περγαμηνή, μια σπάνια και δαπανηρή επιλογή της εποχής, με την περίτεχνη λονδρέζικη βιβλιοδεσία του, σύμφωνα με τις επιμελήτριες, να αποκαλύπτει το πάθος του όχι μόνο για το περιεχόμενο, αλλά και για την υλικότητα του βιβλίου. Η αφήγηση περνά και στον νεότερο ελληνισμό με την πρώτη έκδοση του «Ερωτόκριτου» (1713), ένα από τα τρία σωζόμενα αντίτυπα.

Η έκθεση, παρ’ όλα αυτά, δεν περιορίζεται στη συλλογή του Γενναδίου. Η βιβλιοθήκη, στα εκατό χρόνια της, έγινε τόπος συνάντησης σημαντικών προσωπικοτήτων που δώρισαν τα αρχεία τους, όπως οι Τερζάκης, Ελύτης, Ραπτόπουλος, Τσάτσος κ.ά. Σε μια προθήκη παρουσιάζονται σπάνια τεκμήρια από αυτές τις δωρεές. Ξεχωρίζει το γράμμα του νεαρού Σεφέρη προς τη μητέρα του, Δέσπω, το 1922, γραμμένο στο Παρίσι και φορτισμένο με αγωνία για την οικογένεια που βρισκόταν στη Σμύρνη λίγο πριν από την Καταστροφή. Δίπλα του εκτίθεται ένας δίσκος από το αρχείο του Κωνσταντίνου Τσάτσου, με ηχογράφηση ποιημάτων του μικρού αδελφού του Σεφέρη, Αγγελου, και μία έκδοση του Σικελιανού (1941-42), που κυκλοφόρησε παράνομα, με χαρακτικά του Σπύρου Βασιλείου και χειρόγραφα ποιήματα, τυπωμένη σε μόλις 100 αντίτυπα. Το σύνολο συμπληρώνουν μουσικά χειρόγραφα, όπως του Δημήτρη Μητρόπουλου και του Λεβίδη, ο οποίος μελοποίησε την «Ιλιάδα».

Επάνω, η πρώτη έκδοση των έργων του Ομήρου από τον Δημήτριο Χαλκοκονδύλη το 1488 και κάτω, η πρώτη «Γραμματική» του Κωνσταντίνου Λασκάρεως που τυπώθηκε το 1476.

Σε μια από τις τελευταίες ενότητες, ο επισκέπτης περνά στο μικρό σαλόνι της οικίας Σταθάτου, το οποίο δώρισε η Ελένη Σταθάτου στη Γεννάδειο μαζί με τη συλλογή της. Επιπλα, μικροαντικείμενα και εικόνες της Επτανησιακής Σχολής του 17ου και του 18ου αιώνα συνθέτουν τον κόσμο της. Ανάμεσά τους ξεχωρίζει μια εικόνα του 1718 που αφηγείται το θαύμα του Αγίου Ελευθερίου, όπου ένα παιδί που έπεσε σε πηγάδι σώθηκε από εκείνον. Τον ξύλινο διάκοσμο που ντύνει το σαλόνι και τραβάει αμέσως το βλέμμα είχε επιμεληθεί η ίδια η Σταθάτου, χρησιμοποιώντας κομμάτια ξυλόγλυπτων από εκκλησία της Αρτας.

Πηγή: Ελ. Σαμπάνη, Καθημερινή