Ο λόφος της Τούμπας, ένας τόπος που μαρτυρά περισσότερα από 4.000 χρόνια ιστορίας, φαίνεται πως, μετά από χρόνια, βρίσκεται μπροστά σε μια ν...
Ο λόφος της Τούμπας, ένας τόπος που μαρτυρά περισσότερα από 4.000 χρόνια ιστορίας, φαίνεται πως, μετά από χρόνια, βρίσκεται μπροστά σε μια νέα προσπάθεια ανάδειξης και αξιοποίησης.
Το σημείο που έδωσε το όνομά του σε μία από τις πιο γνωστές περιοχές της Θεσσαλονίκης δεν είναι ένας ακόμη λόφος μέσα στον αστικό ιστό.
Κάτω από το έδαφός του βρίσκονται τα ίχνη μιας από τις αρχαιότερες οργανωμένες εγκαταστάσεις που έχουν εντοπιστεί στην πόλη, με τις ανασκαφές να αποκαλύπτουν σταδιακά στοιχεία για τη ζωή και την καθημερινότητα των ανθρώπων που κατοίκησαν στην περιοχή χιλιάδες χρόνια πριν.
Όπως ανέφερε πρόσφατα ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης Στέλιος Αγγελούδης, κατά τη συνάντησή του με τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη συζητήθηκε η ανάδειξη της Τουμπίτσας, με τον ίδιο να ζητά την ένταξη της δημοπράτησης του έργου από το υπουργείο Πολιτισμού μέσα στους επόμενους μήνες.
Ο κ. Αγγελούδης ανέφερε χαρακτηριστικά πως αυτή η ανάπλαση είναι «πολύ σημαντική υπόθεση», καθώς, όπως είπε, αποτελεί «ιστορική τεκμηρίωση για την πόλη».
Η ανασκαφή έχει, πάντως, ανοίξει επανειλημμένα τις πόρτες της στο κοινό, μέσα από τις δράσεις Open Day, δίνοντας στους Θεσσαλονικείς τη δυνατότητα να γνωρίσουν από κοντά τον χώρο, την αρχαιολογική έρευνα και τα ευρήματα που έρχονται στο φως.
Η θέση του δήμου Θεσσαλονίκης – Η συνάντηση Αγγελούδη – Μητσοτάκη για την έναρξη της ανάδειξη του τοπίου
Ο Δήμος Θεσσαλονίκης έχει ήδη επισκεφθεί τον χώρο του λόφου της Τούμπας, έναν χώρο που, σύμφωνα με τον αντιδήμαρχο Βιώσιμης Κινητικότητας Πρόδρομο Νικηφορίδη, γνωρίζουν ελάχιστοι άνθρωποι, κυρίως νέοι της περιοχής που τον επισκέπτονται εδώ και πολλά χρόνια.
Στον χώρο πραγματοποιείται αρχαιολογική ανασκαφή με εκπαιδευτικό χαρακτήρα, ενώ έχουν αναπτυχθεί και εκπαιδευτικές δράσεις με σχολεία της περιοχής.
«Είναι μια μοναδική περιοχή, ένας λόφος μέσα στην πόλη, από όπου φαίνεται όλη η Θεσσαλονίκη», σημειώνει ο κ. Νικηφορίδης, αναφερόμενος στη θέση και τη σημασία του χώρου.
Παράλληλα, ο λόφος αντιμετωπίζει προβλήματα από διάφορες κατασκευές που έχουν αναπτυχθεί περιμετρικά του χώρου. Όπως εξηγεί ο αντιδήμαρχος, εξετάστηκε και το ζήτημα του ιδιοκτησιακού καθεστώτος, καθώς τέθηκε το ερώτημα εάν είχε χρειαστεί απαλλοτρίωση της περιοχής.
Η απάντηση που δόθηκε στον Δήμο ήταν ότι ο χώρος δεν είχε καταπατηθεί, καθώς ανήκε στο Δημόσιο. Τα προβλήματα εντοπίζονται κυρίως στις παρυφές, όπου με τα χρόνια αναπτύχθηκαν διάφορες κατασκευές, ορισμένες από τις οποίες ανήκαν στην πρόνοια και σήμερα έχουν εγκαταλειφθεί.
Οι άνθρωποι που ασχολούνται με την ανασκαφή έχουν ενημερώσει τον δήμαρχο Θεσσαλονίκης Στέλιο Αγγελούδη για την ύπαρξη μελέτης που αφορά την ανάδειξη του χώρου.
Σύμφωνα με τον κ. Νικηφορίδη, στον λόφο υπάρχουν δείγματα κατοίκησης που χρονολογούνται από περίπου το 3000 π.Χ., γεγονός που τον καθιστά έναν από τους αρχαιότερους, όπως αναφέρει, οικισμούς που έχουν εμφανιστεί στην πόλη.
Ο αντιδήμαρχος σημείωσε ακόμη ότι είναι δυσάρεστο το γεγονός πως πολλοί άνθρωποι δεν γνωρίζουν βασικά κομμάτια της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, όπως για παράδειγμα το Επταπύργιο, και υπογράμμισε τη σημασία της ανάδειξης τέτοιων χώρων.
Το ζήτημα της ανάδειξης του λόφου τέθηκε, όπως προαναφέραμε, και από τον δήμαρχο Θεσσαλονίκης στη σύσκεψη με τον πρωθυπουργό.
Ο Στέλιος Αγγελούδης χαρακτήρισε την ανάπλαση του λόφου της Τούμπας «πολύ σημαντική υπόθεση», καθώς, όπως είπε, αποτελεί «ιστορική τεκμηρίωση για την πόλη».
Στο πλαίσιο αυτό, ο κ. Αγγελούδης ζήτησε από τον πρωθυπουργό την ένταξη της δημοπράτησης του έργου στους επόμενους μήνες από το υπουργείο Πολιτισμού. Όπως ανέφερε, υπάρχει ήδη μελέτη από το ΑΠΘ, η οποία θα πρέπει να επικαιροποιηθεί και στη συνέχεια να προχωρήσει η δημοπράτηση.
Ο δήμαρχος ενδιαφέρθηκε άμεσα για την ανάδειξη του λόφου και κινήθηκε προς αυτή την κατεύθυνση, ενώ ο Δήμος Θεσσαλονίκης βρίσκεται σε επικοινωνία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Πόλης Θεσσαλονίκης.
Όπως επισημαίνει ο κ. Νικηφορίδης, από την πλευρά του Δήμου θα πρέπει να γίνουν συγκεκριμένες παρεμβάσεις, ώστε ο χώρος να καταστεί επισκέψιμος και να αξιοποιηθεί.
«Σε λιγότερο από 10 μέρες έγιναν πράγματα που δεν είχαν γίνει 10 χρόνια»
Η ανασκαφή στον λόφο της Τούμπας δεν είναι μια νέα αρχαιολογική προσπάθεια. Ξεκίνησε το 1984 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα ως πανεπιστημιακή ανασκαφή του ΑΠΘ, με βασικό στόχο, πέρα από την αρχαιολογική έρευνα, την εκπαίδευση των φοιτητών του τομέα Αρχαιολογίας.
Όπως εξηγεί στην Parallaxi η διευθύντρια της ανασκαφής και καθηγήτρια προϊστορικής αρχαιολογίας του ΑΠΘ, Σεβαστή Τριανταφύλλου, πρόκειται για μια συστηματική αλλά αργή διαδικασία, ακριβώς επειδή λειτουργεί και ως πεδίο εκπαίδευσης των φοιτητών. Τα τελευταία χρόνια, μάλιστα, στην ανασκαφή συμμετέχουν και φοιτητές από το εξωτερικό μέσω του προγράμματος Erasmus.
«Είναι εκπαιδευτική ανασκαφή, δηλαδή πηγαίνει σιγά-σιγά. Είναι συστηματική ανασκαφή. Πηγαίνουμε με αργούς ρυθμούς, για να εκπαιδευτούν οι φοιτητές», σημειώνει.
Στο βόρειο τμήμα της ανασκαφής υπάρχουν τα τελευταία χρόνια περίπου οκτώ σκάμματα, τα οποία ανοίγουν κάθε καλοκαίρι και προχωρούν σταδιακά σε μεγαλύτερο βάθος. Στο κέντρο του χώρου, τα σκάμματα φτάνουν περίπου τα τρία μέτρα κάτω από την επιφάνεια.
Η ανασκαφή, ωστόσο, βρίσκεται μέσα σε έναν ζωντανό αστικό χώρο και αυτό δημιουργεί προβλήματα. Ο αρχαιολογικός χώρος είναι ήδη, στην πράξη, επισκέψιμος, καθώς καθημερινά συγκεντρώνονται στον λόφο κάτοικοι της περιοχής, ενώ ιδιαίτερα τις βραδινές ώρες η κίνηση αυξάνεται. Η έλλειψη οργανωμένης προστασίας έχει ως αποτέλεσμα να υπάρχουν φθορές, σκουπίδια και περιστατικά εισόδου μέσα στα ίδια τα σκάμματα.
«Είχαμε βάλει και σήμανση ως Πανεπιστήμιο, ότι εδώ είναι έργο, μη μπαίνετε μέσα. Είχαμε βάλει περίφραξη. Αλλά είχαμε βάλει και πόρτα, την οποία βρήκαμε πεταμένη στην πλαγιά του λόφου», αναφέρει η κ. Τριανταφύλλου.
«Για το Πανεπιστήμιο η ανάδειξη του λόφου της Τούμπας θα αποτελέσει μια μεγάλη ικανοποίηση. Είναι ένα σημαντικό έργο, είναι ένα σχολείο εμάς. Βλέπουμε πως ο χώρος έχει ωριμάσει και οδεύουμε προς την ανάδειξή του».
Η κατάσταση του χώρου είναι ένας από τους βασικούς λόγους για τους οποίους οι αρχαιολόγοι επιδιώκουν εδώ και χρόνια την οργανωμένη ανάδειξή του. Οι προσωρινές κατασκευές, οι λαμαρίνες που προστατεύουν την ανασκαφή, τα σκουπίδια και η απουσία κατάλληλης διαμόρφωσης δεν συνάδουν με τη σημασία του μνημείου.
«Ο λόφος αυτός, για να καταλάβει κανείς, είναι τεχνητός. Δεν μπορείς να το σκεφτείς όταν το ένα είναι πάνω στο άλλο. Η Τούμπα που βλέπουμε ολοφάνερα είναι από μόνη της ένα μνημείο», λέει χαρακτηριστικά η αρχαιολόγος.
Η προσπάθεια για την ανάδειξη του λόφου δεν ξεκίνησε, πάντως, τώρα. Σύμφωνα με την κ. Τριανταφύλλου, εδώ και περίπου μία δεκαετία έχουν γίνει προσπάθειες από την αρχαιολογική ομάδα, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων, ώστε ο χώρος να αποκτήσει οργανωμένη πρόσβαση για το κοινό.
Μια πρώτη προσπάθεια εξωστρέφειας είχε γίνει ήδη από την Πολιτιστική Πρωτεύουσα της Ευρώπης το 1997, όταν η Τούμπα εντάχθηκε σε εκπαιδευτικά προγράμματα για τα σχολεία της περιοχής. Το σχετικό υλικό διατηρείται μέχρι σήμερα και, όπως αναφέρει η αρχαιολόγος, πρόκειται να επικαιροποιηθεί και να διανεμηθεί εκ νέου στα σχολεία της Τούμπας.
Για την ίδια, η ενημέρωση των παιδιών είναι ένα από τα σημαντικότερα βήματα για την προστασία του χώρου. «Πρέπει να διαμορφώσεις τους πολίτες. Δεν μπορείς να βάλεις απαγορευτικά. Το απαγορευτικό είναι πρόκληση», σημειώνει.
Η πρόσφατη κινητοποίηση του Δήμου φαίνεται πως έχει δημιουργήσει νέα αισιοδοξία στην αρχαιολογική ομάδα. Η κ. Τριανταφύλλου αναφέρει ότι μέσα σε λιγότερο από δέκα ημέρες έγιναν κινήσεις που δεν είχαν προχωρήσει επί χρόνια, επισημαίνοντας ότι ο δήμαρχος Θεσσαλονίκης «το πήρε ζεστά».
Για την αρχαιολογική ομάδα, το ζητούμενο δεν είναι απλώς να προστατευθεί η ανασκαφή, αλλά να γίνει ένας χώρος που θα μπορούν να επισκέπτονται οι Θεσσαλονικείς, να γνωρίζουν την ιστορία του και ταυτόχρονα να απολαμβάνουν το τοπίο.
«Αυτά πρέπει λίγο να βγούνε προς τα έξω, προς τον κόσμο. Και ουσιαστικά να είναι επισκέψιμο. Δηλαδή ο κόσμος να ανεβαίνει πάνω και να το ευχαριστιέται κιόλας. Αυτό θα ήταν το ιδανικό».
Και σε αυτό το ενδεχόμενο, η ίδια βλέπει έναν χώρο που μπορεί να αποκτήσει ξανά τη θέση που του αναλογεί στην πόλη: «Είναι ένα πάρκο. Και βλέπεις όλη τη Θεσσαλονίκη από εκεί πάνω. Είναι μαγικά. Είναι καταπληκτικά όλες τις εποχές».
Εύρημα από την Ύστερη Εποχή του Χαλκού και άλλα ευρήματα από τις ανασκαφές
Ένα από τα ευρήματα που αποκαλύπτουν πτυχές της ζωής στον προϊστορικό οικισμό της Τούμπας είναι ένα περιδέραιο της Ύστερης Εποχής του Χαλκού.
Σε κτίριο που χρονολογείται μεταξύ 1220 και 1150 π.Χ. βρέθηκαν, για πρώτη φορά σε οικισμό αυτής της περιόδου στη Μακεδονία, δέκα τμήματα θαλάσσιων οστρέων και τέσσερις λίθινες χάντρες, τα οποία εντοπίστηκαν στη θέση τους.
Τα κοχύλια είχαν περισυλλεγεί από την ακτή, ενώ οι χάντρες ήταν κατασκευασμένες από τοπικό ταλκικό σχιστόλιθο.
Το εύρημα αποτυπώνει και τη σχέση των κατοίκων της Τούμπας με το φυσικό περιβάλλον της περιοχής. Οι κάτοικοι ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την κτηνοτροφία, ενώ η περισυλλογή μαλακίων και η αλίευση στα θαλάσσια και εκβολικά οικοσυστήματα αποτελούσαν επίσης μέρος της ζωής του οικισμού.
Η ιστορία της Τουμπίτσας
Η Τούμπα, προτού αποκτήσει τη σημερινή της μορφή, ως μια πυκνοκατοικημένη περιοχή αποτελούνταν από έναν λόφο που δέσποζε από οποιοδήποτε σημείο της Θεσσαλονίκης.
Ο αρχαιολογικός χώρος της Τούμπας είναι γνωστός ήδη από το 1895, ενώ η συστηματική ανασκαφική έρευνα στον λόφο της Τούμπας ξεκίνησε το 1984 από το Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης, υπό τη διεύθυνση του Γιώργου Χουρμουζιάδη, και συνεχίζεται μέχρι σήμερα αποκαλύπτοντας έναν προϊστορικό οικισμό με πολλές φάσεις κατοίκησης.
Η παλαιότερη από αυτές τοποθετείται στα τέλη της Πρώιμης Εποχής του Χαλκού, περίπου στο 2200 π.Χ., ενώ τα αρχαιολογικά κατάλοιπα μαρτυρούν τη συνέχεια της κατοίκησης και στις επόμενες περιόδους.
Οι ανασκαφές έφεραν στο φως αναλημματικούς περιφερειακούς τοίχους και πλινθόκτιστα κτίρια της Ύστερης Εποχής του Χαλκού, ορισμένα από τα οποία έφεραν λευκό επίχρισμα στο εσωτερικό τους.
Από την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου έχουν εντοπιστεί κτίσματα με λίθινες θεμελιώσεις, ενώ έξω από τα όρια του αρχαίου οικισμού έχουν βρεθεί εγκαταστάσεις διαφορετικών εποχών και ένα εκτεταμένο νεκροταφείο, που χρονολογείται από τον 10ο έως και τον 4ο αιώνα π.Χ.
Η ανασκαφή έχει δώσει στους αρχαιολόγους τη δυνατότητα να παρακολουθήσουν τις αλλαγές που σημειώθηκαν στον οικισμό μέσα στους αιώνες.
Ο οικισμός έχει συνδεθεί πιθανώς με την αρχαία Θέρμη ή τμήμα της, ενώ φαίνεται να εγκαταλείφθηκε μετά την ίδρυση της Θεσσαλονίκης από τον Κάσσανδρο το 324 π.Χ. Η ιστορία, όμως, της Τουμπίτσας δεν σταματά στην αρχαιότητα.
Για μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα ο λόφος αποτελούσε σημείο αναφοράς για τους κατοίκους της περιοχής. Μέχρι τις αρχές της δεκαετίας του 1980 ήταν ένας αδόμητος χώρος όπου οι κάτοικοι έκαναν περιπάτους, τα παιδιά έπαιζαν, τα σχολεία της περιοχής πραγματοποιούσαν εκδρομές και οι οικογένειες ανέβαιναν για να περάσουν τα απογεύματα.
Σταδιακά, όμως, η ανοικοδόμηση άλλαξε το τοπίο. Οι πολυκατοικίες άρχισαν να αναπτύσσονται στις παρυφές του λόφου και με τα χρόνια ο αστικός ιστός περικύκλωσε την Τουμπίτσα, περιορίζοντας την παρουσία της στο σύγχρονο τοπίο. Από ένα χαρακτηριστικό σημείο της περιοχής, ο λόφος κατέληξε να είναι ένας χώρος που δύσκολα αναγνωρίζει κανείς μέσα στη σημερινή Τούμπα.
Στην πραγματικότητα ο λόφος δεν θυμίζει ούτε καν τη δεκαετία του 80 όταν η γειτονιά τον χρησιμοποιούσε ως τόπο περιπάτου και αναψυχής. Το τσιμέντο κατάπιε ένα μεγάλο μέρος του δείχνοντας τις επεκτατικές τάσεις της πόλης ακόμα και απέναντι στην ιστορία της.
Ο τόπος που τα κοντινά σχολεία έκαναν τις εκδρομές τους και οι οικογένειες πετούσαν τους χαρταετούς τους μεταλλάχθηκε σε ένα ακόμα τσιμεντένιο οικόπεδο.
Από την προϊστορική Τουμπίτσα στην Τούμπα του ΠΑΟΚ
Η ιστορία της Τούμπας βέβαια δεν περιορίζεται μονάχα στον αρχαιολογικό λόφο. Στη δεκαετία του 20ου αιώνα η περιοχή μεταμορφώθηκε σταδιακά σε μια από τις πιο χαρακτηριστικές γειτονιές της Θεσσαλονίκης, αποκτώντας μια ταυτότητα άκρως συνδεδεμένη με τον ΠΑΟΚ.
Μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή, χιλιάδες πρόσφυγες εγκαταστάθηκαν στην περιοχή. Η Τούμπα αναπτύχθηκε ως προσφυγικός συνοικισμός, χωρισμένος στην Άνω και την Κάτω Τούμπα, με κατοικίες, σχολεία, εκκλησίες, καταστήματα και συλλόγους.
Έτσι, η Τούμπα είχε εξελιχθεί σε έναν από τους μεγαλύτερους, αν όχι τον μεγαλύτερο, προσφυγικό συνοικισμό της Θεσσαλονίκης, με περίπου 32.000 κατοίκους.
Μέσα σε αυτή την προσφυγική και λαϊκή γειτονιά ήρθε να εγκατασταθεί και ο ΠΑΟΚ.
Το γήπεδο της Τούμπας εγκαινιάστηκε τον Σεπτέμβριο του 1959 και η παρουσία του συλλόγου συνδέθηκε γρήγορα με την καθημερινότητα της περιοχής. Ο ΠΑΟΚ δεν αποτέλεσε απλώς μια ομάδα που έπαιζε στην Τούμπα, έγινε κομμάτι της ταυτότητας της ίδιας της γειτονιάς.
Το γήπεδο, ο Δικέφαλος του Βορρά, οι παίκτες που έγραψαν χρυσές σελίδες στην ιστορία του συλλόγου και αγκαλιάστηκαν από τον κόσμο που καθόταν στα τσιμέντα του γηπέδου. Όλα αυτά συνδέθηκαν με την ιστορία της περιοχής, με τη λέξη «Τούμπα» να αποκτά μια διπλή ταυτότητα.
Από τη μία, η σύνδεση με τον αρχαιολογικό λόφο, κάτω από τον οποίο βρίσκονται τα ίχνη χιλιάδων χρόνων κατοίκησης. Από την άλλη, ο ΠΑΟΚ και το γήπεδό του, που έγιναν αναπόσπαστο κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας και της ταυτότητας της περιοχής.
Πηγή: Αντ. Παντέλη, Parallaxi
Δεν υπάρχουν σχόλια