Στα τείχη του Πόρτο Γερμενού

Σπάνιο φωτογραφικό τεκμήριο του αρχαίου οχυρού των Αιγοσθένων το 1893 από το αρχείο της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, τη χρονιά που ξεκίνησε μια...

Σπάνιο φωτογραφικό τεκμήριο του αρχαίου οχυρού των Αιγοσθένων το 1893 από το αρχείο της Βρετανικής Σχολής Αθηνών, τη χρονιά που ξεκίνησε μια πρώτη, δοκιμαστική ανασκαφή και αποτύπωση του χώρου από δύο νεαρούς φοιτητές της Σχολής, τον μετέπειτα συγγραφέα Εντουαρντ Φρέντερικ Μπένσον και τον διαπρεπή αρχαιολόγο Ρόμπερτ Καρ Μόζανκετ. Δεν αποκλείεται ο τολμηρός φουστανελοφόρος να είναι ντόπιος. Στο φόντο διακρίνονται οι πλαγιές του Κιθαιρώνα. [Credit: BSA SPHS/1/0132.1115, BSA SPHS Image Collection, ©British School at Athens.]

Είκοσι μία λίρες και εννέα σελίνια. Τόσο είχε στοιχίσει η δοκιμαστική ανασκαφή Βρετανικής Σχολής Αθηνών στα Αιγόσθενα από το 1893 έως το 1895, σύμφωνα με τα οικονομικά αρχεία της εποχής. Ο οικισμός που σήμερα γνωρίζουμε ως Πόρτο Γερμενό ήταν τότε ακατοίκητος και οι νεαροί αρχαιολόγοι της Σχολής έμεναν σε σκηνές που τους είχε παραχωρήσει το ελληνικό κράτος. Στόχος τους δεν ήταν μια μεγάλης κλίμακας ανασκαφή, αλλά κάτι πολύ πιο ταπεινό: να χαρτογραφήσουν τα εντυπωσιακά, εξαιρετικά καλά διατηρημένα τείχη ενός οχυρού του 4ου αιώνα π.Χ., που κατηφόριζαν σε όλο το βόρειο πρανές μέχρι τη θάλασσα, προστατεύοντας το αρχαίο λιμάνι.

Από εκείνη την υποτυπώδη, σχεδόν φτωχική αρχαιολογική αποστολή έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα δύο, μόλις, φωτογραφίες. Είδαν απρόσμενα το φως της δημοσιότητας την περασμένη εβδομάδα, όταν οι άνθρωποι της Βρετανικής Σχολής θέλησαν να εικονογραφήσουν μια θερμή ανάρτηση συμπαράστασης στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης στον απόηχο της καταστροφικής πυρκαγιάς στη Δυτική Αττική. Και είναι αυτά τα δύο ασπρόμαυρα τεκμήρια που μας επιτρέπουν σήμερα να κοιτάξουμε τον μετέπειτα παραθεριστικό προορισμό όπως τον είδαν δύο νεαροί Βρετανοί αρχαιολόγοι πριν από 133 ολόκληρα χρόνια και την ίδια στιγμή να βουτήξουμε σε κόσμους που θεωρούμε –λανθασμένα– μακρινούς και απροσπέλαστους.

Στην Αθήνα

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Το καλοκαίρι του 1893, ένας 26χρονος Αγγλος φτάνει σε έναν απομονωμένο όρμο της Δυτικής Αττικής. Η αλήθεια είναι ότι δεν ήταν ένας οποιοσδήποτε «26χρονος Αγγλος». Ο Εντουαρντ Φρέντερικ Μπένσον (1867-1940), γνωστός στον αγγλόφωνο κόσμο ως E. F. Benson, βρισκόταν στην Αθήνα ήδη από το 1891 ως φοιτητής της Βρετανικής Σχολής με πλούσιο ακαδημαϊκό υπόβαθρο (απόφοιτος του Κέμπριτζ), πρόσβαση στα σαλόνια της υψηλής κοινωνίας του Λονδίνου και πατέρα ένα αξιοσέβαστο μέλος της πνευματικής Αγγλίας της εποχής, που σε λίγα χρόνια θα χριζόταν αρχιεπίσκοπος του Καντέρμπερι.

Επίσκεψη στον τόπο διαμονής της βρετανικής αρχαιολογικής αποστολής στα Αιγόσθενα, που δεν ήταν κάτι περισσότερο από δύο σκηνές που τις είχε παραχωρήσει το ελληνικό κράτος. Αν και υποθέσεις μόνο μπορούν να γίνουν, υπάρχει ισχυρή πιθανότητα να διακρίνεται αριστερά ο διευθυντής της Βρετανικής Σχολής Αθηνών Ερνεστ Γκάρντνερ με τη σύζυγό του στα δεξιά. [Credit: BSA SPHS/1/1566.4007, BSA SPHS Image Collection, ©British School at Athens.]

Καθόλου συμπτωματικά την ίδια χρονιά που ο Μπένσον «αποσυρόταν» στη σκιά του Κιθαιρώνα, πίσω στην πατρίδα εκδιδόταν το πρώτο του μυθιστόρημα («Dodo: A Detail of the Day»), το οποίο έγινε αμέσως τεράστια εκδοτική επιτυχία εν μέρει γιατί σκιαγραφούσε σκανδαλώδεις όψεις της λονδρέζικης μπουρζουαζίας με ένα ιδιαίτερα μοντέρνο για την εποχή ύφος. Πολλοί υπέθεσαν ότι ο Μπένσον μπορεί να παρέτεινε την παραμονή του στην Ελλάδα προεξοφλώντας το κύμα περιέργειας που θα σήκωνε η πρώτη λογοτεχνική του απόπειρα. Αυτή, πάντως, τον καθιέρωσε ως μια ανερχόμενη, ανανεωτική φωνή στα αγγλοσαξονικά γράμματα και έμελλε πολύ σύντομα να επισκιάσει την ταυτότητά του ως αρχαιολόγου.

Ο Μπένσον κατευθύνεται στα απρόσιτα και σκληροτράχηλα Αιγόσθενα το 1893 υπό την επίβλεψη του Ερνεστ Γκάρντνερ (1862-1939), του δεύτερου, κατά σειράν, διευθυντή της Βρετανικής Σχολής Αθηνών. Εχει μαζί του τον συμφοιτητή του στην Ελλάδα Ρόμπερτ Καρ Μόζανκετ, μετέπειτα διαπρεπή αρχαιολόγο, γνωστό για τις ανασκαφές του στο Παλαιόκαστρο Λασιθίου την ίδια περίοδο που ο Αρθουρ Εβανς έφερνε στο φως την Κνωσό. Αλλά της αρχιτεκτονικής αποτύπωσης και της περιορισμένης ανασκαφής στα Αιγόσθενα θα ηγηθεί ο Μπένσον. Χαρτογραφούν αυτό που θεωρούσαν ως το πιο ολοκληρωμένο και καλύτερα διατηρημένο σύστημα αρχαίων ελληνικών οχυρώσεων, ενώ τα συμπεράσματά τους δημοσιεύονται στο έγκριτο Journal of Hellenic Studies. Μελετώντας την τοιχοποιία των κολοσσιαίων λίθινων πύργων, ο Μπένσον απέδειξε ότι ολόκληρο το οχυρό και τα τείχη του είχαν κατασκευαστεί ως ενιαίο, συνολικό αρχιτεκτονικό έργο – σήμερα γνωρίζουμε ότι χρονολογούνται στον 4ο αιώνα π.Χ. και είχαν ως στόχο την αντιμετώπιση της θηβαϊκής απειλής.

Η Ελλάδα μέσα του

Η επιτυχής έκβαση του εγχειρήματος στη Δυτική Αττική θα είναι η πρώτη και τελευταία σοβαρή αρχαιολογική αποστολή που θα αναλάβει ο Μπένσον στη ζωή του· επιστρέφοντας στο Λονδίνο, το 1895, θα βρεθεί αντιμέτωπος με τα απόνερα της νεοαποκτημένης λογοτεχνικής φήμης του, ενώ ο κάπως αμφιλεγόμενος, σατιρικός χαρακτήρας των έργων του φαίνεται ότι θα πλήξει τη θέση του στους πιο συντηρητικούς ακαδημαϊκούς κύκλους, καθιστώντας μια ισόβια σταδιοδρομία στην αρχαιολογία αρκετά αμφίβολη.

Σύντομα τα Αιγόσθενα θα γίνουν για τον Μπένσον μια ανάμνηση της πρώτης νεότητας. Αποδεικνύεται πολυγραφότατος με σπάνια συγγραφική γκάμα και συναναστρέφεται επίλεκτους ομοτέχνους του όπως ο Οσκαρ Ουάιλντ και ο Χένρι Τζέιμς. Αλλά θα αποδειχθεί ότι τα τέσσερα ελληνικά χρόνια θα «γράψουν» μέσα του. Απομακρύνθηκε γρήγορα από το σατιρικό, οριακά κουτσομπολίστικο πνεύμα του πρώτου του βιβλίου και άφησε τη ρομαντική φύση του να κινηθεί προς άλλα, αρκετά διαφορετικά μυθοπλαστικά μονοπάτια με έμφαση σε ένα είδος λογοτεχνίας του υπερφυσικού. Το 1898 και το 1899 θα εκδώσει δύο ιστορικά μυθιστορήματα εμπνευσμένα από τα ταξίδια του στην Πελοπόννησο: το «The Vintage: A Romance of the Greek War of Independence», όπου αφηγείται την ιστορία ενός νεαρού αγωνιστή της Ελληνικής Επανάστασης με το ελάχιστα ρομαντικό προσωνύμιο «Μήτσος», αξιοποιώντας τις γνώσεις του στην ελληνική γεωγραφία, και στη συνέχεια το «The Caspian», που θεωρείται η άτυπη συνέχειά του.

Ο πρώτος φοιτητής

Αντίθετα με τον Μπένσον, ο Ερνεστ Γκάρντνερ (1862-1939) θα εξελιχθεί σε εμβληματική μορφή της κλασικής αρχαιολογίας, αφού θεωρείται ότι συνέβαλε αποφασιστικά στη γεφύρωση του χάσματος ανάμεσα στην ακατέργαστη βικτωριανή αρχαιολογική έρευνα πεδίου και στη νέα εποχή μιας πιο στιβαρής επιστημονικής και ακαδημαϊκής επένδυσης του αντικειμένου. Και αυτός απόφοιτος του Κέμπριτζ, θα κάνει εντύπωση κατά τις πρώτες του αποστολές στην Κύπρο, μια άτυπη, πρώιμη σταδιοδρομία που θα του χαρίσει τον ιστορικό τίτλο του πρώτου φοιτητή που εγγράφηκε στη νεοσύστατη Βρετανική Σχολή Αθηνών το 1886. Μόλις ένα χρόνο αργότερα, το 1887, διορίστηκε δεύτερος διευθυντής της Σχολής, σε αξιοσημείωτα νεαρή ηλικία, μόλις 25 ετών, και παρέμεινε στη θέση αυτή έως το 1895. Το μεγάλο επιστημονικό πάθος του Γκάρντνερ ήταν η αρχαία ελληνική γλυπτική. Ως διευθυντής της Βρετανικής Σχολής, περνούσε πολλές ώρες στο παλαιό Μουσείο της Ακρόπολης και στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο, μελετώντας τις τεχνικές κατεργασίας των ημιτελών αρχαίων μαρμάρινων όγκων. Το βιβλίο του «Handbook of Greek Sculpture», που εκδόθηκε το 1896, αποτέλεσε το βασικό εγχειρίδιο για το αντικείμενο για πολλές γενιές νέων αρχαιολόγων.

Σχετικά αλώβητο βγήκε από τη μεγάλη πυρκαγιά της Βοιωτίας και της Δυτικής Αττικής το αρχαίο οχυρό των Αιγοσθένων, που θεωρείται ένα από τα καλύτερα διατηρημένα φρούρια στην Ελλάδα. [Credit: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ]

Οταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η τεράστια και μοναδική γνώση του Γκάρντνερ για την ελληνική τοπογραφία και τα τοπικά δίκτυα απέκτησε πολύτιμη στρατιωτική αξία. Εντάχθηκε στο Βασιλικό Ναυτικό και υπηρέτησε ως αξιωματικός της βρετανικής ναυτικής υπηρεσίας πληροφοριών στην Ελλάδα από το 1915 έως το 1917. Αργότερα στη ζωή του έγραψε εξαιρετικά επιτυχημένους ταξιδιωτικούς οδηγούς για τους πρώτους τουρίστες της Μεσογείου που ταξίδευαν συνήθως με κρουαζιερόπλοια, όπως το Greece and the Aegean (1933), προκειμένου να μοιραστεί με το ευρύτερο κοινό την αγάπη του για τα αρχαία μνημεία.

Από το Λονδίνο στη Σκύρο

Αυτή η λοξή ματιά στην αρχαία ιστορία του πληγωμένου Πόρτο Γερμενού, όμως, δεν τελειώνει με τον Γκάρντνερ και τον Μπένσον. Η Ελλάδα θα «κυνηγήσει» ένα άλλο μέλος της οικογένειας Γκάρντνερ. Η κόρη του διαπρεπούς Βρετανού αρχαιολόγου Φίλις (1890-1939) θα εξελιχθεί σε ιδιαιτέρως ταλαντούχα γλύπτρια και χαράκτρια. Το 1912 θα ξεκινήσει μια χαοτική ερωτική σχέση με τον ποιητή Ρούπερτ Μπρουκ, μέλος του κύκλου του Μπλούμσμπερι, γνωστού για τα ρομαντικά πολεμικά σονέτα του, την εντυπωσιακή του εμφάνιση και τη συναισθηματική και σεξουαλική του πολυπραγμοσύνη. Η μητέρα της θα παρέμβει για να διακόψει το ειδύλλιο και ο μάλλον ανακουφισμένος Μπρουκ θα καταταγεί στο βρετανικό ναυτικό καθώς έχει ξεσπάσει ο Μεγάλος Πόλεμος. Οι προετοιμασίες για την εκστρατεία της Καλλίπολης θα βρουν τον 27χρονο Μπρουκ στη Σκύρο. Τη νύχτα της 23ης Απριλίου, όμως, ο καλλίπυγος νέος με τη βυρωνική αύρα θα αφήσει την τελευταία του πνοή στο γαλλικό νοσοκομειακό πλοίο «Duguay-Trouin», αγκυροβολημένο έξω από τη Σκύρο, από σηψαιμία. Θα ταφεί στο ελληνικό νησί, όπου επιβιώνουν μέχρι σήμερα τόσο το μαρμάρινο μνημείο του όσο και το άγαλμά του σε περίοπτη θέση στη Χώρα. Και κάπως έτσι οι αόρατες κλωστές που ενώνουν τις ζωές των ανθρώπων θα φέρουν για λίγο κοντά την ανοιξιάτικη Σκύρο του 1915 με τα ασπρόμαυρα Αιγόσθενα του 1893 και το καψαλισμένο Πόρτο Γερμενό του 2026.

Πηγή: Δ. Ρηγόπουλος, Καθημερινή