Σάββατο, 7 Φεβρουαρίου 2015

Αποκατάσταση του λαξευτού ναού της Παναγίας Θεοσκεπάστου στη Τραπεζούντα

Αποκατάσταση του λαξευτού ναού της Παναγίας Θεοσκεπάστου στη Τραπεζούντα

Η αποκατάσταση του λαξευτού ναού της Παναγίας Θεοσκεπάστου στη Τραπεζούντα, ένα από τα σημαντικότερα τουριστικά σημεία στην περιοχή της Ανατολικής Μαύρης Θάλασσας για την Τουρκία, θα ολοκληρωθεί σύντομα σύμφωνα με δηλώσεις τοπικών αξιωματούχων στα τουρκικά μέσα ενημέρωσης, ευελπιστώντας σε ενίσχυση του τουρισμού της περιοχής.

Σύμφωνα με δηλώσεις του Orhan Fevzi Gümrükçüoğlu, δημάρχου Τραπεζούντας, η πόλη της Τραπεζούντας υπήρξε ανέκαθεν τόπος πολιτισμού. Γι’ αυτό και στόχος της τουρκικής δημοτικής αρχής είναι η αναβίωση των ιστορικών μνημείων της πόλης προκειμένου να προσελκύσουν περισσότερους τουρίστες.

Για το σκοπό αυτό, τον Μάρτιο του 2014 ξεκίνησε η αποκατάσταση του μοναστηριού της Παναγίας Θεοσκεπάστου, που βρίσκεται στην περιοχή Boztepe με θέα την πόλη. «Το έργο της αποκατάστασης του μοναστηριού είχε γίνει στο παρελθόν με τους οικονομικούς πόρους του δήμου. Στη συνέχεια παραδώσαμε την ιστορική αυτή τοποθεσία στο υπουργείο Πολιτισμού και Τουρισμού για διάρκεια πέντε ετών προκειμένου να ξεκινήσει η αποκατάσταση. Χάρη στην επιμονή μας, το υπουργείο ξεκίνησε διαγωνισμό για την αποκατάσταση και η εταιρεία που τον κέρδισε διενεργεί την αποκατάσταση», αναφέρει ο δήμαρχος στη δήλωση του.

Αποκατάσταση του λαξευτού ναού της Παναγίας Θεοσκεπάστου στη Τραπεζούντα

Μιλώντας για τη σημασία της μονής από την τουριστική άποψη στην περιοχή, ο Gümrükçüoğlu είπε: «Όταν ολοκληρωθεί η αποκατάσταση, η Μονή Kızlar (σ.σ. Ιεράς Μονής Θεοσκεπάστου) θα εξυπηρετεί τον τουρισμό και θα αποτελέσει πηγή αναζωογόνησης της πολιτιστικής, καλλιτεχνικής και τουριστικής ζωής της Τραπεζούντας. Πιστεύουμε ότι η πόλη μας θα είναι το ανερχόμενο αστέρι στον τομέα του τουρισμού».

Σημείωσε, επίσης, ότι οι τοπικοί τεχνίτες ήταν αρκετά ευχαριστημένοι με την αποκατάσταση, προσθέτοντας: «Το μοναστήρι θα αποτελέσει σημείο επίσκεψης για ντόπιους και ξένους τουρίστες. Αυτό κάνει τους ντόπιους και τους τεχνίτες της περιοχής αρκετά χαρούμενους. Το μοναστήρι θα συμβάλει στην ανάπτυξη του τουρισμού στην ανατολική Μαύρη Θάλασσα. Θα είναι ένας πόλος έλξης για τους τουρίστες που επισκέπτονται την Τραπεζούντα. Οι σπάνιες τοιχογραφίες της εκκλησίας του μοναστηριού θα έρθουν στην επιφάνεια με την ολοκλήρωση της αποκατάστασης. Το κόστος του έργου είναι 1,57 εκατομμύρια τουρκικές λίρες».

Ιστορικό της Μονής

Παναγία Θεοσκέπαστος Τραπεζούντας
Παναγία Θεοσκέπαστος Τραπεζούντας 
Ο λαξευτός ναός της Παναγίας Θεοσκεπάστου, ένα καθίδρυμα που συνδέθηκε στενά με την οικογένεια του Αλεξίου Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού (1349-1390), φέρει έντονη τη σφραγίδα της ταφικής λειτουργίας του, όπως συμβαίνει και στην περίπτωση άλλων σημαντικών εκκλησιαστικών ιδρυμάτων της Τραπεζούντας. Ο ναός ανήκει σε ένα ευρύτερο μοναστηριακό συγκρότημα, που εντοπίζεται στις πλαγιές του όρους Μίνθριον, στα μισά του δρόμου ανάμεσα στο λιμάνι και στην ακρόπολη της Τραπεζούντας. Ο τειχισμένος χώρος, εκτός από την κεντρική σπηλαιώδη εκκλησία, περιλαμβάνει κελιά και μικρότερους ναούς και στεγάζει χώρους ταφής. 

Ο ρόλος της οικογένειας των Μεγάλων Κομνηνών και η σχέση της με το μνημείο είχε αποτυπωθεί και σε κτητορική παράσταση σε τοίχο του ναού που απεικόνιζε τον Αλέξιο Γ΄ Μεγάλο Κομνηνό, τη σύζυγό του Θεοδώρα και τη μητέρα του Ειρήνη. Η τελευταία, μάλιστα, παριστανόταν ως η κύρια χορηγός, καθώς κρατούσε ομοίωμα του ναού, στοιχείο που συγκαταλέγεται ανάμεσα στα συνήθη εικονογραφικά χαρακτηριστικά των βυζαντινών κτητορικών απεικονίσεων.

Ο πιο ενδιαφέρων από τους τάφους είναι σίγουρα του δεσπότη Ανδρονίκου, νόθου γιου του Αλεξίου Γ΄ Μεγάλου Κομνηνού, όχι λόγω της διαμόρφωσής του αλλά λόγω των συνθηκών θανάτου του. Όπως μας πληροφορούν πηγές της εποχής, ο Ανδρόνικος σκοτώθηκε πολύ νέος πέφτοντας από ένα παράθυρο του παλατιού στην Τραπεζούντα και ενταφιάστηκε στο νάρθηκα της Μονής Θεοσκεπάστου. Το γεγονός αυτό, καθώς και το νεαρό της ηλικίας του νεκρού, μνημονεύεται στην επιτύμβια επιγραφή της Θεοσκεπάστου: 

"Αλλά τι πεπόνθαμεν δεινόν εντεύθεν;/ Των ανακτόρων κατακρημνισκόμενος/ εκθνήσκει, βαβαί, ο ταλαίπωρος δεσπότης/ [...] / τον εικοστόν δεύτερον ανύων χρόνον". Στην επιγραφή άλλωστε εξιδανικεύονται ο χαρακτήρας και η προσωπικότητα του αδικοχαμένου νέου και τονίζεται η βασιλική καταγωγή του, ίσως σε μια προσπάθεια ένταξής του στην αυτοκρατορική δυναστεία: "Είπατε τόνδε τον σθεναρόν γεννάδαν/ ήρωα [...]/ εκ βασιλικής οσφύος κατηγμένον/ Ούτος του κλεινού ην υιός Αλεξίου/ αυτοκράτορος φίλιος και χαρίεις/ παρ' ου κυδρούται βαθμώ τω του δεσπότου/ [...]/ ο Κομνηνανθής Ανδρόνικος ο μέγας". 

Παναγία Θεοσκέπαστος Τραπεζούντας
Η κτητορική παράσταση των Μεγάλων Κομνηνών στην Παναγία Θεοσκεπάστου, όπως αποτυπώθηκε από περιηγητές του 19ου αιώνα. Εικονίζονται ο Αλέξιος Γ΄ (1349-1390), η σύζυγός του Θεοδώρα Καντακουζηνή και η Ειρήνη, μητέρα του Αλεξίου Γ΄, η οποία κρατά ομοίωμα ναού.
Όλη αυτή η προσπάθεια θα μπορούσε να οφείλεται σε προσωπική πρωτοβουλία και δραστηριοποίηση του αυτοκράτορα, προκειμένου να εξασφαλίσει την υστεροφημία του αγαπημένου, όπως φαίνεται, γιου του. Στη μονή εξάλλου βρίσκονται και οι τάφοι των δύο νόμιμων παιδιών του Αλεξίου Γ΄, του Μανουήλ Γ΄ και του Αλεξίου Δ΄ Μεγάλου Κομνηνού, δε διαθέτουμε όμως στοιχεία για τις σχετικές ταφικές επιγραφές.

Δυστυχώς, όλα τα παραπάνω -προσωπογραφίες, συνοδευτικές επιγραφές ταύτισης των μορφών, επιτύμβια επιγραφή- αποτελούν υλικό οριστικά χαμένο για τη σύγχρονη έρευνα. Το 1843, στο πλαίσιο μιας ανακαίνισης του μνημείου, έγιναν εκτεταμένες επεμβάσεις: το έμμετρο ταφικό επίγραμμα του Ανδρονίκου αντικαταστάθηκε από ένα λογιότερο και ξαναζωγραφίστηκαν οι μορφές των κτητόρων, μεταξύ των οποίων "εμφανίστηκε" και ο Ανδρόνικος, ενώ αντίθετα "εξαφανίστηκε" η Ειρήνη. Έτσι, η περιγραφή της πρώτης φάσης του μνημείου στηρίζεται σε μαρτυρίες -φωτογραφίες, σχέδια, αποτυπώσεις- μελετητών-περιηγητών του 19ου αιώνα.

Σε αυτή την αρχική φάση, που σύμφωνα με τα συνδεόμενα πρόσωπα χρονολογείται στο β΄ μισό του 14ου αιώνα, ανήκουν και οι τοιχογραφίες του ναού. Οι μελετητές τους, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, σημειώνουν την αυστηρότητα των μορφών και την απλοποιημένη απόδοση των αρχιτεκτονημάτων. Η κατάσταση των τοιχογραφιών σήμερα δεν επιτρέπει την εξέταση του εικαστικού αυτού συνόλου.

Ελπίζουμε οι σημερινές εργασίες αποκατάστασης να μην δημιουργήσουν τα προβλήματα αυτών του 1843……….








0 σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου