Ένα ρωμαϊκό μυροδοχείο που βρέθηκε στην Πέργαμο αποκαλύπτει την πρώτη άμεση απόδειξη της ιατρικής χρήσης ανθρώπινων περιττωμάτων στην αρχαιότητα

Γυάλινο μυροδοχείο με διατηρημένα αρχαία φαρμακευτικά υπολείμματα. [Credit: C. Atila et al. 2026 / προσαρμογή από labrujulaverde.com] Μια δι...

Γυάλινο μυροδοχείο με διατηρημένα αρχαία φαρμακευτικά υπολείμματα. [Credit: C. Atila et al. 2026 / προσαρμογή από labrujulaverde.com]

Μια διεπιστημονική μελέτη συνδυάζει την αρχαιομετρία και τη φιλολογία για να επιβεβαιώσει τις θεραπευτικές πρακτικές που περιγράφουν ο Γαληνός και άλλοι κλασικοί γιατροί, θολώνοντας τα όρια μεταξύ καλλυντικών και ιατρικής.

Ένα μικρό ρωμαϊκό γυάλινο φιαλίδιο, ξεχασμένο για αιώνες στο έδαφος της Περγάμου, ενός από τα μεγάλα ιατρικά κέντρα του αρχαίου κόσμου, μόλις έδωσε μια απτή απάντηση σε ένα ερώτημα που για πολύ καιρό εξαρτιόταν αποκλειστικά από κείμενα: οι ιατρικές θεραπείες με βάση τα περιττώματα που περιγράφονται λεπτομερώς στα ελληνορωμαϊκά εγχειρίδια εφαρμόζονταν στην πράξη; Η απάντηση, που επιβεβαιώθηκε για πρώτη φορά μέσω άμεσης χημικής ανάλυσης, είναι ένα κατηγορηματικό ναι.

Μια ομάδα Τούρκων ερευνητών ανέλυσε τα οργανικά υπολείμματα μέσα σε ένα unguentarium — ένα αγγείο που συνήθως συνδέεται με αρώματα και αλοιφές — και βρήκε ένα αδιαμφισβήτητο μείγμα βιοδεικτών ανθρώπινων περιττωμάτων και αρωματικών ενώσεων από φυτά όπως το θυμάρι.

Αυτή η ανακάλυψη, που δημοσιεύθηκε σε μια λεπτομερή μελέτη, παρέχει την «πρώτη άμεση χημική απόδειξη της ιατρικής χρήσης των περιττωμάτων στην ελληνορωμαϊκή αρχαιότητα», σύμφωνα με τους ερευνητές. Δεν πρόκειται για τυχαία μόλυνση, αλλά για υλική απόδειξη μιας σκόπιμης και εξελιγμένης φαρμακολογικής πρακτικής, σχεδιασμένης για να παρακάμψει την αισθητηριακή αποστροφή του ασθενούς.

Το αίνιγμα των αρωματοδοχείων: Άρωμα ή φάρμακο;

Το αντικείμενο που εξετάζουμε είναι ένα αρωματοδοχείο σε σχήμα κηροπήγιου, το οποίο ανακαλύφθηκε στην Πέργαμο και φυλάσσεται στο Αρχαιολογικό Μουσείο της Περγάμου με αριθμό καταλόγου 4027. Για δεκαετίες, τέτοια φιαλίδια καταχωρίζονταν κυρίως ως μυροδοχεία για αρώματα, έλαια ή καλλυντικά.

Αρχαιολογικό δείγμα που προέρχεται από το μυροδοχείο.
 [Credit: C. Atila et al. 2026]

Ωστόσο, ιστορικές πηγές έχουν πάντα υποδείξει ότι η διαχωριστική γραμμή μεταξύ καλλυντικών, φαρμακευτικών και ακόμη και μαγικών ουσιών ήταν πολύ ασαφής στον αρχαίο κόσμο. Μήπως κάποια από αυτά τα αγγεία μετέφεραν στην πραγματικότητα σύνθετα φάρμακα, συμπεριλαμβανομένων εκείνων με συστατικά που θεωρούνταν δυσάρεστα ή περιθωριακά;

Για να απαντήσουν σε αυτό το ερώτημα, οι ερευνητές πήραν δείγματα από τα καφέ υπολείμματα που είχαν προσκολληθεί στο λαιμό και στη βάση του αρωματοδοχείου, χρησιμοποιώντας μια σπάτουλα από ανοξείδωτο χάλυβα για να αποφύγουν τη φθορά του αντικειμένου. Αυτά τα υπολείμματα, βάρους περίπου 14,6 γραμμαρίων, υποβλήθηκαν σε αυστηρή ανάλυση με τη χρήση αέριας χρωματογραφίας σε συνδυασμό με φασματομετρία μάζας και ανίχνευση με φλόγα ιονισμού, μια τεχνική που επιτρέπει την ταυτοποίηση οργανικών μορίων ακόμη και μετά από αιώνες ταφής.

Η χημική υπογραφή ενός «αποκρουστικού» φαρμάκου

Τα αποτελέσματα, που παρουσιάζονται αναλυτικά σε πίνακες και χρωματογραφήματα, ήταν αποκαλυπτικά. Στο ουδέτερο κλάσμα των υπολειμμάτων, εντοπίστηκαν δύο βασικές ενώσεις: η κοπροστανόλη και η 24-αιθυλοκοπροστανόλη. Αυτές οι στερόλες είναι παγκοσμίως αναγνωρισμένοι βιοδείκτες κοπράνων.

Σχηματίζονται από τη δράση μικροβίων στο έντερο των ανώτερων ζώων από τη χοληστερόλη και άλλες φυτικές στερόλες. Η ταυτόχρονη παρουσία και των δύο ενώσεων, καθώς και η συγκεκριμένη αναλογία τους, υποδηλώνουν σαφώς έναν παμφάγο οργανισμό. Τα καθιερωμένα ερμηνευτικά μοντέλα δείχνουν ότι το χημικό προφίλ ταιριάζει με αυτό των ανθρώπινων κοπράνων.

Ωστόσο, το περιεχόμενο του φιαλιδίου δεν περιοριζόταν μόνο σε περιττώματα. Η ανάλυση εντόπισε επίσης ίχνη καρβακρόλης, του κύριου αρωματικού συστατικού του ελαίου ρίγανης και του θυμαριού, φυτών που αφθονούν στη χλωρίδα της Ανατολίας. Το εύρημα αυτό είναι κρίσιμο, καθώς συνδέει άμεσα τα υλικά στοιχεία με τις γραπτές συνταγές.

Άγαλμα του Γαληνού στην Πέργαμο.
[Credit: Bernard Gagnon / Wikimedia Commons]

Το αισθητηριακό δίλημμα και η λύση των αρχαίων γιατρών

Η μελέτη δεν περιορίζεται στη χημεία. Οι ερευνητές πραγματοποίησαν μια εξαντλητική φιλολογική ανασκόπηση των θεμελιωδών ιατρικών κειμένων της ελληνορωμαϊκής αρχαιότητας, εστιάζοντας στα έργα του Διοσκουρίδη, του Πλίνιου του Πρεσβύτερου και ειδικά του Γαληνού της Περγάμου (129-216 μ.Χ.), η περίοδος δραστηριότητας του οποίου συμπίπτει με την ημερομηνία του αναλυθέντος unguentarium (2ος αιώνας μ.Χ.).

Αυτά τα κείμενα μαρτυρούν ευρέως τη θεραπευτική χρήση περιττωμάτων διαφόρων ζώων —ακόμη και ανθρώπων— για τη θεραπεία φλεγμονών, λοιμώξεων και αναπαραγωγικών διαταραχών, μεταξύ άλλων παθήσεων. Ωστόσο, οι γιατροί ήταν πλήρως συνειδητοποιημένοι της αποστροφής που μπορούσαν να προκαλέσουν αυτά τα φάρμακα. Για το λόγο αυτό, συνιστούσαν συστηματικά την κάλυψη της οσμής και της γεύσης των περιττωμάτων με αρωματικά μέσα, κρασί ή ξύδι, προκειμένου να βελτιώσουν τη συμμόρφωση των ασθενών.

Ο χημικός συνδυασμός που βρέθηκε στη φιάλη 4027 είναι η υλική απόδειξη αυτής της στρατηγικής. Δεν ήταν ούτε ένα απλό άρωμα ούτε απλά απόβλητα. Ήταν ένα σύνθετο φάρμακο: περιττώματα, που περιείχαν αυτό που τότε θεωρούνταν θεραπευτική τους δύναμη, αναμεμειγμένα σκόπιμα με θυμάρι ή ρίγανη για να γίνουν αποδεκτά από τις αισθήσεις. Όπως σημειώνεται στη μελέτη, «η ταυτοποίηση βιοδεικτών ανθρώπινων περιττωμάτων μαζί με αρωματικές ενώσεις όπως η καρβακρόλη υποδηλώνει ότι οι περιττωματικές ουσίες δεν χρησιμοποιούνταν μόνο θεραπευτικά, αλλά και σκόπιμα καλυπτόταν μέσω οσφρητικών στρατηγικών».

Αυτές οι πρακτικές, που σήμερα μπορεί να φαίνονται παράξενες ή παράλογες, αποτελούσαν μέρος ενός συνεκτικού ιατρικού συστήματος στο πλαίσιο του πολιτισμικού τους πλαισίου. Και, ενδιαφέροντα, βρίσκουν μια απροσδόκητη απήχηση στην επιστήμη του 21ου αιώνα. Η μελέτη κάνει μια ρητή σύνδεση με τη μεταμόσχευση μικροβιώματος κοπράνων (FMT), μια σύγχρονη διαδικασία κατά την οποία κόπρανα από έναν υγιή δότη εισάγονται στο γαστρεντερικό σωλήνα ενός ασθενούς για να αποκαταστήσουν την ισορροπία της εντερικής χλωρίδας και να θεραπεύσουν παθήσεις όπως η ελκώδης κολίτιδα ή γαστρεντερίτιδα (λοίμωξη από Clostridium difficile).

Αν και η λογική που κρύβεται πίσω από αυτό είναι διαφορετική —οι αρχαίοι δεν είχαν γνώση των μικροβίων— η συνέχεια στη χρήση των περιττωμάτων ως θεραπευτικού παράγοντα είναι εντυπωσιακή. Η μελέτη υπογραμμίζει τη βαθιά ιστορική σύνδεση μεταξύ σώματος, οσμής και επιστημονικής γνώσης, υποδηλώνοντας ότι αυτά τα αρχαία φάρμακα αποτελούσαν μέρος μιας εξελιγμένης και κοινωνικά αποδεκτής ιατρικής λογικής, και όχι απλή δεισιδαιμονία.

Τα συμπεράσματα της έρευνας είναι σαφή και έχουν διττό πεδίο εφαρμογής. Πρώτον, επιβεβαιώνουν αδιαμφισβήτητα, σε μοριακό επίπεδο, μια συγκεκριμένη φαρμακολογική πρακτική που μέχρι τώρα ήταν γνωστή μόνο από γραπτές πηγές. Δεύτερον, και ίσως σε ευρύτερο πλαίσιο, αμφισβητούν τις συμβατικές παραδοχές σχετικά με τη λειτουργία των unguentaria. Αυτά τα αντικείμενα πρέπει να επανεξεταστούν ως πιθανά μέσα μεταφοράς σύνθετων και κοινωνικά διαχειριζόμενων θεραπευτικών ουσιών, και όχι απλώς ως καλλυντικά.

Όπως αναφέρει η μελέτη στα τελικά της συμπεράσματα: «Αυτά τα ευρήματα συνάδουν στενά με τις περιγραφές του Γαληνού και άλλων κλασικών συγγραφέων, υποδηλώνοντας ότι τα φάρμακα αυτά εφαρμόζονταν στην πράξη και δεν ήταν απλώς θεωρητικά κείμενα». Χάρη στη σύγχρονη επιστήμη, η ιστορία της ιατρικής έχει αποκτήσει ένα απτό κεφάλαιο.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Cenker Atila, İlker Demirbolat, Rana Babaç Çelebi, Feces, fragrance and medicine chemical evidence of ancient therapeutics in a Roman unguentarium. Journal of Archaeological Science: Reports, Volume 70, April 2026, 105589. doi.org/10.1016/j.jasrep.2026.105589

Πηγή: LBV Magazine