Ένας φοινικικός σκαραβαίος που χρησιμοποιείται ως φυλαχτό και σφραγίδα βρέθηκε στη Σαρδηνία

Η φοινικική σφραγίδα με σκαραβαίο που βρέθηκε στη Σαρδηνία. [Credit: Soprintendenza Archeologia, belle arti e paesaggio di Cagliari] Οι συνε...

Η φοινικική σφραγίδα με σκαραβαίο που βρέθηκε στη Σαρδηνία.
[Credit: Soprintendenza Archeologia, belle arti e paesaggio di Cagliari]

Οι συνεχιζόμενες ανασκαφές στο νουραγικό συγκρότημα του Ruinas, που βρίσκεται στην τραχιά ορεινή περιοχή του δήμου Arzana στο νησί της Σαρδηνίας, οδήγησαν σε μια ανακάλυψη που οι ερευνητές περιγράφουν ως εξαιρετική: μια σφραγίδα σκαραβαίου λαξευμένη σε στεατίτη, της οποίας τα υλικά και επιγραφικά χαρακτηριστικά υποδηλώνουν αναμφισβήτητα φοινικική προέλευση, πιθανώς από τον σημερινό Λίβανο, και χρονολογία που τοποθετείται στην Εποχή του Σιδήρου μετά τα νουράγκι.

Το αντικείμενο, που ανακαλύφθηκε στα δωμάτια του χωριού δίπλα στο κύριο νουράγκι, δεν είναι ένα μεμονωμένο εύρημα, αλλά μια υλική μαρτυρία που ενισχύει σημαντικά τα ήδη αδιάσειστα στοιχεία για τις έντονες επαφές που διατηρούσαν οι νουραγικοί πληθυσμοί της κεντρικής Σαρδηνίας με τους μεγάλους θαλάσσιους πολιτισμούς της ανατολικής Μεσογείου πριν από περισσότερες από τρία χιλιετίες.

Ο σκαραβαίος, ο οποίος επί του παρόντος υποβάλλεται σε μια ευαίσθητη διαδικασία συντήρησης και σε μια σειρά μη επεμβατικών διαγνωστικών αναλύσεων στα εργαστήρια της Αρχαιολογικής Επιθεώρησης, παρουσιάζει μια μορφολογία γνωστή στην γλυπτική παράδοση της αρχαίας Εγγύς Ανατολής. Η επιφάνειά του, επεξεργασμένη με ακρίβεια σε μαλακό αλλά ανθεκτικό στεατίτη, παρουσιάζει εγκοπές ιερογλυφικών χαρακτήρων που θα αποτελέσουν αντικείμενο λεπτομερούς αποκρυπτογράφησης μόλις ολοκληρωθούν οι εργασίες σταθεροποίησης.

Σύμφωνα με τις συμβάσεις της εποχής, τα αντικείμενα αυτά είχαν διπλή πρακτική και συμβολική λειτουργία: χρησίμευαν ως προστατευτικά φυλαχτά, που συχνά φοριούνταν στο λαιμό, και ως σφραγίδες εξουσίας ή ιδιοκτησίας, η αποτύπωση των οποίων σε πηλό ή κερί ήταν μοναδική και ανεπανάληπτη, δεδομένου του αποκλειστικού σχεδιασμού κάθε τεμαχίου, γεγονός που εξηγεί την ποικιλομορφία που υπάρχει μεταξύ των χιλιάδων γνωστών σκαραβαίων.

Το νουράγκε της Ruinas στην Arzana.
[Credit: David Edgar / Wikimedia Commons]

Ο αρχαιολογικός χώρος της Ruinas βρίσκεται σε στρατηγική και κυρίαρχη θέση, χαρακτηριστική των οικισμών της νουραγικής κουλτούρας. Η Arzana, το αστικό κέντρο της οποίας βρίσκεται σε υψόμετρο περίπου 670 μέτρων και φτάνει τα 800 μέτρα, απλώνεται στους πρόποδες του Monte Idolo (1241 μ.), στην ιστορική υποπεριοχή της Barbagia di Ollolai, στο απέραντο έδαφος της Ogliastra. Αυτό το περιβάλλον ήταν ο επιλεγμένος βιότοπος των φυλών των Ιλιείων, του νουραγικού πληθυσμού που ιστορικά κατοικούσε σε αυτή την ορεινή περιοχή του κέντρου-ανατολικού τμήματος του νησιού.

Η σημασία του ευρήματος πρέπει επομένως να ενταχθεί στο σύνθετο ιστορικό πλαίσιο των Ιλιείων. Αυτός ο λαός, που θεωρείται από τις κλασικές πηγές ως ο παλαιότερος του νησιού σύμφωνα με την αναφορά του Πομπώνιου Μέλα, κατοικούσε στην κεντρική-νότια Σαρδηνία κατά τη διάρκεια της 2ης χιλιετίας π.Χ., από την πεδιάδα του Campidano – παλαιότερα γνωστή ως Piana Iolea – έως την κοίτη του ποταμού Tirso.

Με την πρόοδο των Καρχηδονίων και των Ρωμαίων, η παρουσία τους υποχώρησε και συγκεντρώθηκε στις πιο απρόσιτες περιοχές του εσωτερικού. Η κοινωνική τους οργάνωση ήταν δομημένη γύρω από σαράντα φυλές, καθεμία από τις οποίες κυβερνιόταν από έναν βασιλιά ή αρχηγό που πιθανότατα κατοικούσε στα σύνθετα νουραγικά συγκροτήματα.

Η ελληνική μυθολογία προσφέρει δύο εκδοχές για την προέλευση του ονόματός τους: η μία το συνδέει με τον Ιόλαο, τον ηρωικό Θηβαίο που είχε οδηγήσει τους γιους του Ηρακλή στο νησί, ενώ η άλλη υποδηλώνει ότι ήταν απόγονοι αποίκων από την Ιλία, την ομηρική Τροία, οι οποίοι αναμίχθηκαν με τους ντόπιους κατοίκους. Πέρα από τον μύθο, η αρχαιολογία τεκμηριώνει την πραγματικότητα των μακρινών συνδέσεων αξιοσημείωτης σημασίας.

Το έδαφος των Ιλιείων είναι ακριβώς η περιοχή όπου έχουν καταγραφεί μερικά από τα πιο εύγλωττα ευρήματα αυτών των ανταλλαγών: από θραύσματα μυκηναϊκής και αιγαιακής κεραμικής που ανακαλύφθηκαν στα νουράγκι Antigori και  Arrubiu, έως χάλκινα σε σχήμα βοδιού, πιθανώς από την Κύπρο, που βρέθηκαν σε διάφορα σημεία της κεντρικής και νότιας Σαρδηνίας, συμπεριλαμβανομένης της Ogliastra.

Στο ίδιο πλαίσιο κυκλοφορίας αγαθών, ανθρώπων και ιδεών ανήκει η παραγωγή της σαρδηνιακής γκρίζας κεραμικής, ένα χαρακτηριστικό προϊόν της περιοχής Iliense μεταξύ του 14ου και 13ου αιώνα π.Χ., τα υπολείμματα της οποίας έχουν εντοπιστεί στο παλάτι της Κνωσού στην Κρήτη και στον αρχαιολογικό χώρο Cannatello της Σικελίας, κοντά στον Ακράγαντα. Για ορισμένους μελετητές, όπως τον αρχαιολόγο Giovanni Ugas, οι Ιλιείς αντιπροσώπευαν τον σημαντικότερο πληθυσμό της νουραγικής Σαρδηνίας και θα μπορούσαν να σχετίζονται άμεσα ή έμμεσα με τους Σερντέν (ή Σερντάν), έναν από τους λεγόμενους Λαούς της Θάλασσας που εμφανίζονται στα αιγυπτιακά αρχεία ως μισθοφόροι και αντίπαλοι των Φαραώ.

Ο σκαραβαίος της Ruinas εντάσσεται έτσι σε ένα μοτίβο επαφών που δεν μπορεί πλέον να περιγραφεί ως σποραδικό ή απλώς τυχαίο. Η φοινικική του προέλευση προσθέτει ένα νέο επίπεδο πολυπλοκότητας στον χάρτη των αλληλεπιδράσεων, δείχνοντας ότι οι νουραγικές κοινότητες της Barbagia διατηρούσαν δεσμούς με πολλαπλά πολιτιστικά κέντρα της ανατολικής Μεσογείου, όχι μόνο με τον αιγαιο-μυκηναϊκό κόσμο.

Το αντικείμενο είναι ένα προσωπικό αντικείμενο, ένα κινητό αγαθό αξίας που ταξίδεψε περισσότερα από δύο χιλιάδες χιλιόμετρα δια θαλάσσης και ξηράς, διασχίζοντας πολιτισμικά σύνορα, μέχρι που τερμάτισε τη χρήσιμη ζωή του σε ένα ορεινό χωριό της ενδοχώρας της Σαρδηνίας. Η παρουσία του υλοποιεί τα εμπορικά δίκτυα, τις ροές κύρους και ίσως τις μετακινήσεις εξειδικευμένων ατόμων (τεχνιτών, εμπόρων, σιδηρουργών) που συνέδεαν τη Λεβαντίνη με τη νησιωτική Δύση.

Το έργο συντήρησης και έρευνας που βρίσκεται σε εξέλιξη είναι επομένως ζωτικής σημασίας. Κάθε χιλιοστό της επιφάνειας του σκαραβαίου μπορεί να αποκαλύψει πληροφορίες σχετικά με τη χρήση του, τη φθορά του και, πάνω απ' όλα, το ακριβές περιεχόμενο της ιερογλυφικής επιγραφής του, η οποία μπορεί να περιέχει ένα όνομα, μια θεϊκή φόρμουλα ή ένα σύμβολο εξουσίας. Μόλις ολοκληρωθεί αυτή η σχολαστική διαδικασία, το πρωτόκολλο προβλέπει την επίσημη παρουσίαση του ευρήματος στην επιστημονική κοινότητα και στο ευρύ κοινό, μετά την οποία θα αξιολογηθεί ο τελικός προορισμός της έκθεσής του.

Πηγή: LBV Magazine