O περίφημος αστρικός χάρτης του Ίππαρχου είχε σβηστεί από την ιστορία – Τώρα ξανάρχεται στο φως

Αστρικές συντεταγμένες του Ίππαρχου περίμεναν κρυμμένες σε ένα παλίμψηστο από τη μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά. Το χαμένο κείμενο διαβ...

Αστρικές συντεταγμένες του Ίππαρχου περίμεναν κρυμμένες σε ένα παλίμψηστο από τη μονή της Αγίας Αικατερίνης του Σινά. Το χαμένο κείμενο διαβάστηκε με ακτίνες Χ.

Ο Ίππαρχος βρισκόταν έτη φωτός μπροστά από την εποχή του. Πριν από περίπου 2.150 χρόνια, ο πατέρας της αστρονομίας κατάλαβε πού οφείλονται οι ισημερίες, επινόησε μια κλίμακα για τη φωτεινότητα των άστρων και δημιούργησε τον πρώτο αστρικό χάρτη, ο οποίος όμως χάθηκε τους αιώνες που ακολούθησαν.

Τώρα, ενα μέρος του χαμένου έργου έρχεται τώρα και πάλι στο φως: χάρη σε ένα είδος ακτινογραφίας υψηλής τεχνολογίας, διεθνής ομάδα ερευνητών διάβασε ένα μέρος του χάρτη σε ένα μεσαιωνικό «παλίμψηστο», δηλαδή περγαμηνές που είχαν σβηστεί για να γραφτούν πάνω τους νέα κείμενα.

Το παλίμψηστο είχε δημιουργηθεί στο μοναστήρι της Αγίας Αικατερίνης του Σινά γύρω στον 5ο ή 6ο αιώνα μ.Χ. Ορισμένες σελίδες του εκτιμάται ότι σβήστηκαν και ξαναγράφτηκαν έως και έξι φορές τα 200 χρόνια που ακολούθησαν.

Τα πρώτα αποτελέσματα από τη σάρωση με το σύγχροτρο αποκαλύφθηκαν τον περασμένο μήνα. [Credit: Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory]

Στη σημερινή του μορφή, το χειρόγραφο ονομάζεται Codex Climaci Rescriptus και περιέχει μια συριακή μετάφραση των έργων του Αγίου Ιωάννη της Κλίμακος, ενός μοναχού του 6ου-7ου αιώνα μ.Χ.

Το 2001, η ομάδα του Βίκτορ Γκίσεμπεργκ, ερευνητή του Εθνικού Κέντρου Επιστημονικής Έρευνας της Γαλλίας (CNRS) ανακάλυψε με τεχνικές πολυφασματικής απεικόνισης ότι ο εν λόγω κώδικας περιείχε ονομασίες αστερισμών και μετρήσεις που αποδίδονται στον Ίππαρχο. Τα ευρήματα δημοσιεύτηκαν τότε στο Journal of the History of Astronomy.

Στη νέα προσπάθεια, ο Γκίσεμπεργκ και οι συνεργάτες του χρησιμοποίησαν ένα πολύ πιο ισχυρό όργανο, το σύγχροτρο του Εθνικού Εργαστηρίου Επιταχυντή SLAC στην Καλιφόρνια.

Πρόκειται για έναν κυλινδρικό σωλήνα που επιταχύνει ηλεκτρόνια σχεδόν στην ταχύτητα του φωτός. Καθώς τα ηλεκτρόνια αλλάζουν συνεχώς κατεύθυνση στην κυκλική διαδρομή, εκπέμπουν ακτίνες Χ που μπορούν να απεικονίσουν με λεπτομέρεια την εσωτερική δομή αντικειμένων.

Δύο οθόνες στο Εθνικό Εργαστήριο Επιταχυντών SLAC δείχνουν τα πρώτα αποτελέσματα από τη σάρωση του Codex Climaci Rescriptus την Τετάρτη, 21 Ιανουαρίου 2026. Η οθόνη στα αριστερά εμφανίζει κρυμμένα αρχαία ελληνικά γράμματα από έναν κατάλογο αστεριών στην κάτω γωνία με θρησκευτικό κείμενο να εμφανίζεται από πάνω, ενώ η οθόνη στα δεξιά δείχνει το φυσικό περγαμηνό όπως φαίνεται με γυμνό μάτι. [Credit: Ayah Ali-Ahmad/KQED]

Για να μην φθαρούν οι περγαμηνές που φυλάσσονταν στο Μουσείο της Βίβλου στην Ουάσιγκτον, οι ερευνητές τις μετέφεραν σε βαλίτσες με ελεγχόμενη ατμόσφαιρα.

Το σύγχροτρο μπόρεσε να ξεχωρίσει το κείμενο του Ίππαρχου επειδή το μελάνι είχε αφήσει αποθέσεις ασβεστίου, σε αντίθεση με τα νεότερα κείμενα της περγαμηνής που περιείχαν περισσότερο σίδηρο. Ρυθμίζοντας κατάλληλα το όργανο, οι ερευνητές μπόρεσαν να εστιάσουν στο σβησμένο κείμενο.

Αν και κάθε εικόνα αποτύπωνε ταυτόχρονα και τις δύο πλευρές κάθε περγαμηνή, οι ερευνητές χρησιμοποίησαν έναν αλγόριθμο για να διαχωρίσουν στατιστικά την μπροστινή από την πίσω όψη.

«Οι πρώτες γραμμές κειμένου, στις οποίες εμφανίζεται η λέξη «Υδροχόος» και περιγραφές των λαμπερών άστρων του αστερισμού, αποκαλύφθηκαν τον περασμένο μήνα και η προσπάθεια συνεχίζεται», δήλωσε o Γκίσεμπεργκ στο KQWD.

Το χειρόγραφο του Codex Climaci Rescriptus φυλάσσεται στο Μουσείο της Βίβλου στην Ουάσιγκτον . [Credit: Jacqueline Ramseyer Orrell/SLAC National Accelerator Laboratory]

«Αυτή τη στιγμή βρίσκομαι στο αποκορύφωνα του ενθουσιασμού μου» είπε ο ερευνητής.

«Ο στόχος είναι να ανακτήσουμε όσο το δυνατόν περισσότερες από [αστρικές] συντεταγμένες» είπε ο Γκίσεμπεργκ, «Και αυτό θα μας βοηθήσει να απαντήσουμε σε μερικά από τα μεγαλύτερα ερωτήματα για τη γέννηση της επιστήμης».

Οι συντεταγμένες που ο Ίππαρχος υπολόγισε με γυμνό μάτι είναι «απίστευτα ακριβείς» επισήμανε ο ερευνητής.

Πρόσθεσε επίσης ότι τα αποσπάσματα που έχουν διαβαστεί μέχρι στιγμής αποκαλύπτουν ότι, σε αντίθεση με όσα  έχουν υποστηρίξει ορισμένοι αρχαιολόγοι, τα έργα του ρωμαίου αστρονόμου Κλαύδιου Πτολεμαίου (100-170 μ.Χ.) ήταν πρωτότυπα και δεν αντέγραφαν απλά τα ευρήματα του Ίππαρχου.

Η Elizabeth Hayslett, συντηρήτρια του Μουσείου της Βίβλου, παρουσιάζει τα ειδικά χαλιά και πλαίσια που χρησιμοποιούνται για να διατηρούνται επίπεδες 11 αρχαίες σελίδες περγαμηνής κατά τη διάρκεια της σάρωσης με ακτίνες Χ υψηλής ταχύτητας στο Εθνικό Εργαστήριο Επιταχυντών SLAC στο Menlo Park στις 21 Ιανουαρίου 2026. [Credit: Ayah Ali-Ahmad/KQED]

Όταν το έργο της αποκρυπρογράφησης του παλίμψηστου αποκρυπρογραφηθεί, οι αρχαιολόγοι θα μελετήσουν τις αστρικές συντεταγμένες για να αναδημιουργήσουν τον χάρτη του Ίππαρχου.

Τα ευρήματα θα επιτρέψουν στους αρχαιολόγους να επιβεβαιώσουν ή να διαψεύσουν την κρατούσα θεωρία για την υδρόγειο του «Άτλαντα των Φαρνέζε», ενός ρωμαϊκού αγάλματος του 2ου αιώνα που φυλάσσεται στη Νάπολη, το οποίο φέρεται να απεικονίζει αστερισμούς από τον κατάλογο του Ίππαρχου.

Πηγή: Β. Πρατικάκης, in.gr, KQED