Λατινικά δοχεία και ελληνικά αγγεία: τα κεραμικά αποκαλύπτουν τη συνύπαρξη της ρωμαϊκής και της ελληνικής μαγειρικής σε μια ιταλική αποικία

Οι ελληνικές και ρωμαϊκές γαστρονομικές παραδόσεις συνυπήρχαν στις ρωμαϊκές αποικίες. [Credit: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com] Μια ...

Οι ελληνικές και ρωμαϊκές γαστρονομικές παραδόσεις συνυπήρχαν στις ρωμαϊκές αποικίες. [Credit: Guillermo Carvajal / labrujulaverde.com]

Μια διεπιστημονική μελέτη στην αρχαία Fregellae δείχνει ότι δύο διαφορετικές γαστρονομικές παραδόσεις χρησιμοποιούσαν τα ίδια μαγειρικά σκεύη, τα οποία κατασκευάζονταν τοπικά με πανομοιότυπες πρώτες ύλες και τεχνικές. Μόνο το σχήμα των σκευών διέφερε.

Το 328 π.Χ., η Ρώμη ίδρυσε την αποικία στην Fregellae στο νότιο Λάτιο (Ιταλία), σε ένα στρατηγικό σταυροδρόμι δρόμων και ποταμών. Αυτή η πόλη, που καταστράφηκε το 125 π.Χ. και δεν ξαναχτίστηκε ποτέ, έχει αναδειχθεί σε ένα συναρπαστικό αρχαιολογικό εργαστήριο όπου ζούσαν δίπλα-δίπλα απόγονοι Λατίνων αποίκων, Σαμνιτών και αριστοκρατών Καρχηδονιακής καταγωγής.

Τώρα, μια επιστημονική μελέτη εξέτασε μια καθημερινή πτυχή αυτής της συνύπαρξης: τα κεραμικά μαγειρικής. Και το συμπέρασμα είναι αποκαλυπτικό: παρά τη χρήση διαφορετικών τύπων αγγείων και σκεύων, χαρακτηριστικών των αντίστοιχων μαγειρικών παραδόσεων, οι κάτοικοι της Fregellae χρησιμοποιούσαν σκεύη κατασκευασμένα από τα ίδια υλικά, τις ίδιες συνταγές πηλού και τις ίδιες τεχνικές ψησίματος. Ουσιαστικά, διαφορετικά σκεύη, αλλά οι ίδιες συνταγές κατασκευής.

Η έρευνα διεξήχθη από μια διεθνή ομάδα αρχαιολόγων και γεωλόγων από τα πανεπιστήμια της Πάδοβας, της Βιέννης, του Πανεπιστημίου San Raffaele Telematic και του Πανεπιστημίου Babeș-Bolyai. Ο στόχος τους ήταν σαφής: να προσδιορίσουν εάν τα κεραμικά μαγειρικής ρωμαϊκής-λατινικής και ελληνικής παράδοσης (από τη Μεγάλη Ελλάδα) που βρέθηκαν στα σπίτια της Fregellae είχαν εισαχθεί από τις αντίστοιχες περιοχές προέλευσής τους ή, αντίθετα, είχαν παραχθεί τοπικά — κάτι που θα έριχνε φως στην οργάνωση των τεχνιτών και την πολιτιστική αλληλεπίδραση στην αποικία.

Το στοιχείο στα σχήματα: λατινικά αγγεία και ελληνικά κατσαρόλια

Αφετηρία ήταν μια τυπολογική μελέτη θραυσμάτων κοινών (μη εκλεκτών) αγγείων που βρέθηκαν σε τέσσερες οικίες στην ανατολική περιοχή της πόλης. Οι αρχαιολόγοι εντόπισαν δύο σαφώς διακριτές ομάδες με βάση το σχήμα, που συνδέονταν με διαφορετικές μαγειρικές πρακτικές.

(α) Θέση της Fregellae κοντά στη Via Appia (επισημαίνεται με κόκκινο χρώμα) και κοντά στη συμβολή των ποταμών Sacco και Liri στο νότιο Λάτσιο της Ιταλίας.
(β) Η πόλη της Fregellae κατά μήκος της Via Latina, με τις οικιστικές περιοχές Opi 1 και Opi 2. [Credit: B. Borgers et al. 2026]

Από τη μία πλευρά υπήρχαν οι ρωμαϊκο-λατινικές (RL) μορφές: σφαιρικά δοχεία (ollae) για βράσιμο, καπάκια για ψήσιμο (testi) και ανοιχτές, ρηχές κατσαρόλες (patinae) για τηγάνισμα ή ψήσιμο. Από την άλλη πλευρά, εμφανίστηκαν τύποι τυπικοί της Μεγάλης Ελλάδας και της νότιας Ιταλίας (MG): όπως η χύτρα (chytra, ένα σκεύος με στρογγυλή βάση για βράσιμο) και η λοπάδα (lopas, ένα φαρδύ μπολ για αργό μαγείρεμα, ιδανικό για ψάρια). Σε τρία από τα τέσσερα ανασκαφέντα σπίτια, βρέθηκαν και οι δύο τύποι μαζί, αποδεικνύοντας ότι οι κάτοικοί τους ασκούσαν ή είχαν εκτεθεί και στις δύο μαγειρικές παραδόσεις. Σε ένα τέταρτο σπίτι, υπήρχαν μόνο σκεύη ρωμαϊκο-λατινικού τύπου.

Το επιστημονικό ερώτημα ήταν αναπόφευκτο: αυτές οι διαφορές στη μορφή συνεπάγονταν επίσης διαφορές στην προέλευση, την πρώτη ύλη ή την τεχνολογία κατασκευής;

Για να απαντήσουν σε αυτό, οι ερευνητές επέλεξαν 39 δείγματα από αυτά τα κεραμικά και τα υποβλήθηκαν σε μια σειρά αναλυτικών τεχνικών. Πρώτα πραγματοποιήθηκε μακροσκοπική παρατήρηση και οπτική μικροσκοπία για να εξεταστούν οι εγκλείσεις (οι «ακαθαρσίες» ή τα πρόσθετα που προστέθηκαν στον πηλό). Στη συνέχεια, χρησιμοποίησαν φθορισμό ακτίνων Χ για να προσδιορίσουν τη χημική σύνθεση των στοιχείων, περίθλαση ακτίνων Χ για να προσδιορίσουν τα παρόντα ορυκτά και ηλεκτρονική μικροσκοπία σάρωσης για να εξετάσουν τη μικροδομή και να εκτιμήσουν τη θερμοκρασία ψησίματος.

Τα αποτελέσματα, τα οποία συγκλίνουν σε όλες τις τεχνικές, ήταν εντυπωσιακά σαφή. Τριάντα οκτώ από τα 39 δείγματα σχημάτισαν μια ενιαία, κυρίαρχη ομάδα ως προς τη σύνθεση και την πετρογραφία. Αυτό σημαίνει ότι, ανεξάρτητα από το αν ήταν ρωμαϊκή olla ή ελληνική χύτρα, κατασκευάστηκαν από τo ίδιo υλικό. Μόνο ένα δείγμα — μια ελληνική λοπάδα  — είχε διαφορετική σύνθεση, ένα «μοναχικό» δείγμα που πιθανότατα είχε εισαχθεί.

Εικόνες δειγμάτων FRE14 από την μακροομάδα (α) και το μοναχικό FRE15 (β) από το Fregellae. Κλίμακα = 2 mm και για τις δύο εικόνες.
[Credit: B. Borgers et al. 2026]

Η ανάλυση κατέληξε στο συμπέρασμα ότι τα κεραμικά της κυρίαρχης ομάδας κατασκευάστηκαν από πλούσιο σε σίδηρο και φτωχό σε ασβέστιο πηλό τύπου ιλλίτη-μουσκοβίτη. Ο πηλός αυτός είναι συμβατός με τα τεταρτογενή ποτάμια και λιμναία αποθέματα της κοιλάδας Latina, όπου βρίσκεται η Fregellae, ή με τους χαοτικούς πηλούς του Ολιγό-Μειόκαινου της κοιλάδας του ποταμού Sacco. Με άλλα λόγια, ήταν τοπικός πηλός.

Ωστόσο, το πιο αποκαλυπτικό εύρημα ήταν τα σωματίδια. Το υλικό περιείχε ένα φυσικό μείγμα κόκκων χαλαζία, θραυσμάτων ασβεστόλιθου και ηφαιστειακών ορυκτών (όπως κλινοπυροξένιο, άστριο καλίου και λευκίτη). Το στρογγυλεμένο σχήμα και το παρόμοιο μέγεθος αυτών των κόκκων υποδηλώνουν ότι δεν επιλέχθηκαν και προστέθηκαν μεμονωμένα από τον αγγειοπλάστη, αλλά ότι ο αγγειοπλάστης χρησιμοποίησε απευθείας μια αλλουβιακή άμμο που περιείχε ήδη αυτό το φυσικό μείγμα.

Οι ερευνητές καταρτίζουν έναν πειστικό γεωλογικό χάρτη: ο χαλαζίας μπορεί να προήλθε από τα βουνά στα βόρεια, μεταφερόμενος από τον ποταμό Liri, τα θραύσματα ασβεστόλιθου από μεσοζωικές πλατφόρμες ανθρακικού άλατος στα νότια και νοτιοανατολικά ή από τεταρτογενείς τραβερτίνες και τα ηφαιστειακά ορυκτά από πυροκλαστικές ροές που βρίσκονται στα δυτικά, κοντά στο Ceccano. Πιθανότατα, οι αγγειοπλάστες της Fregellae συνέλεγαν τις πρώτες ύλες τους κοντά στη συμβολή των ποταμών Sacco και Liri, όπου οι άμμοι και των δύο υδάτινων οδών —καθεμία με διαφορετικά γεωλογικά συστατικά— αναμειγνύονταν φυσικά, δημιουργώντας το τέλειο «συστατικό».

Ελεγχόμενη όπτηση σε χαμηλή θερμοκρασία

Η μελέτη της μικροδομής και της ορυκτολογίας δείχνει ότι οι αγγειοπλάστες όπτησαν αυτό το κεραμικό σε σχετικά χαμηλή θερμοκρασία, περίπου 850 °C, και υπό καλά ελεγχόμενες ατμοσφαιρικές συνθήκες (που δίνουν στα περισσότερα αγγεία ένα ομοιογενές κοκκινωπό-κίτρινο χρώμα).

Αυτή η τεχνική επιλογή ήταν έξυπνη. Η προσθήκη θραυσμάτων ασβεστόλιθου στο υλικό είναι επικίνδυνη: αν η θερμοκρασία ψησίματος είναι πολύ υψηλή, ο ασβεστόλιθος αποσυντίθεται, δημιουργεί πίεση και προκαλεί ρωγμές ή ρήξη στο αγγείο («αποκόλληση ασβεστόλιθου»). Οι αγγειοπλάστες της Fregellae, που γνώριζαν καλά το υλικό τους, χρησιμοποίησαν θερμοκρασία αρκετά υψηλή για να σκληρύνει το κεραμικό, αλλά αρκετά χαμηλή για να διατηρηθούν τα ανθρακικά άλατα και να αποφευχθεί η καταστροφή τους.

Η σπάνια παρουσία γελλενίτη, ενός ορυκτού που σχηματίζεται σε υψηλές θερμοκρασίες, επιβεβαιώνει ότι αυτό το κρίσιμο όριο δεν ξεπεράστηκε. Οι ερευνητές υποθέτουν ότι πιθανότατα χρησιμοποίησαν κλιβάνους ανερχόμενης ροής, που ήταν συνηθισμένοι στην περιοχή εκείνη την εποχή.

Ένα πολυπολιτισμικό εργαστήριο στην αποικία

Τα συμπεράσματα της μελέτης σκιαγραφούν μια συγκεκριμένη και καινοτόμο εικόνα της δημοκρατικής Fregellae. Η συντριπτική πλειονότητα των μαγειρικών σκευών, τόσο ρωμαϊκού-λατινικού όσο και ελληνικού στιλ, κατασκευάστηκε τοπικά. Αυτό υποδηλώνει την ύπαρξη μιας ενεργής και ζωντανής κοινότητας τεχνιτών στην πόλη.

Το βασικό εύρημα είναι ότι ένα ενιαίο υλικό, με πανομοιότυπες τοπικές πρώτες ύλες και κοινή τεχνολογία ψησίματος, χρησιμοποιήθηκε για την παραγωγή δύο διαφορετικών σειρών μορφών. Αυτό δημιουργεί δύο πιθανότητες, όπως σημειώνουν οι συγγραφείς: «Μήπως μια ενιαία κοινότητα τεχνιτών διέθετε ευρεία και εξειδικευμένη γνώση για την παραγωγή μορφών από διαφορετικές μαγειρικές παραδόσεις, ή μήπως υπήρχαν πολλαπλές κοινότητες που μοιράζονταν διάφορες πτυχές της τεχνολογίας παραγωγής —συμπεριλαμβανομένων των πρώτων υλών, των συνταγών του υλικού και των διαδικασιών ψησίματος— αλλά παρήγαγαν ξεχωριστά τις συγκεκριμένες μορφές που ήταν κοινές στις αντίστοιχες μαγειρικές παραδόσεις τους;».

Αν και η μελέτη δεν μπορεί να απαντήσει πλήρως σε αυτό το ερώτημα, τα στοιχεία υποδηλώνουν έντονη τεχνολογική ανταλλαγή ή ένα ενιαίο εργαστήριο που εξυπηρετούσε μια πολυπολιτισμική πελατεία. Δεν επρόκειτο για απομονωμένες κοινότητες που εισήγαγαν τα δικά τους μαγειρικά σκεύη, αλλά για ομάδες που, στην καθημερινή τους ζωή, χρησιμοποιούσαν αντικείμενα κατασκευασμένα με την ίδια τοπική «συνταγή», προσαρμόζοντας μόνο το τελικό σχήμα στις παραδοσιακές γεύσεις ή τις γαστρονομικές τους συνήθειες.

Το μοναδικό κομμάτι που αποκλίνει από αυτό το πρότυπο —η λοπάδα που αναφέρθηκε παραπάνω— υποδηλώνει ότι κεραμικά από άλλες περιοχές έφταναν περιστασιακά και στη Fregellae. Η σύνθεσή του, χωρίς ανθρακικά άλατα και πλουσιότερη σε άστριο, μοιάζει με εκείνη των κεραμικών της Ρώμης και της κοιλάδας του Τίβερη, που είναι κοινά στο Λάτιο, αλλά η ελληνική του μορφή δεν είναι τυπική αυτής της παραγωγής. Θα μπορούσε λοιπόν να είναι εισαγόμενο από ένα εργαστήριο που δεν έχει ακόμη ταυτοποιηθεί στο νότιο Λάτιο ή την Καμπανία.

Η μελέτη αυτή υπερβαίνει τον απλό χαρακτηρισμό των κεραμικών. Μέσω της ανάλυσης των αντικειμένων καθημερινής χρήσης, φωτίζει τον τρόπο με τον οποίο η πολιτισμική συνύπαρξη σε μια ρωμαϊκή αποικία έλαβε υλική μορφή. Αποκαλύπτει ότι, στον τομέα της μαγειρικής και της κεραμικής παραγωγής, οι πολιτισμικές διαφορές διατηρούνταν στην επιφάνεια —στο σχήμα των αγγείων— αλλά διαλύονταν στην υλική και τεχνολογική βάση, η οποία ήταν κοινή και τοπική.

Όπως καταλήγουν οι ερευνητές, οι κάτοικοι της Fregellae, ανεξάρτητα από την πολιτισμική τους προέλευση, χρησιμοποιούσαν τις ίδιες πρώτες ύλες, συνταγές υλικού και διαδικασίες ψησίματος για την παραγωγή κεραμικών RL και MG. Μόνο οι μορφές διαφέρουν. Αυτό αποτελεί ισχυρή απόδειξη ότι η συνάντηση μεταξύ Ρωμαίων, Λατίνων και ελληνικών επιρροών από το νότο σε αυτή την αποικία δεν ήταν απλώς μια επικάλυψη εθίμων, αλλά μια βαθιά ενσωμάτωση στις παραγωγικές διαδικασίες, δημιουργώντας μια υβριδική και μοναδική υλική ταυτότητα στην καρδιά της Ρωμαϊκής Δημοκρατίας.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Borgers, B., Diosono, F., Ionescu, C. et al. Different pots, same recipes? cross-cultural encounters in Roman Republican Fregellae, Southern Lazio (Italy). Archaeol Anthropol Sci 18, 22 (2026). doi.org/10.1007/s12520-025-02395-0

Πηγή: LBV Magazine