Γερμανία: Σημειωματάριο του 13ου αιώνα και μεταξωτό «χαρτί υγείας» βρέθηκαν σε μεσαιωνική τουαλέτα

Η συντηρήτρια Susanne Bretzel κρατά στα χέρια της το κερωμένο σημειωματάριο. [Credit: LWL-Archaeology for Westphalia/E. Daood] Κατά τη διάρκ...

Η συντηρήτρια Susanne Bretzel κρατά στα χέρια της το κερωμένο σημειωματάριο. [Credit: LWL-Archaeology for Westphalia/E. Daood]

Κατά τη διάρκεια των αρχαιολογικών εργασιών που συνδέονται με την κατασκευή της νέας διοικητικής έδρας της πόλης του Paderborn στο ομόσπονδο κρατίδιο της Βόρειας Ρηνανίας-Βεστφαλίας (Γερμανία), μια ομάδα από εξειδικευμένη εταιρεία, υπό την επίβλεψη του Landschaftsverband Westfalen-Lippe (LWL), ανέσυρε ένα αντικείμενο εξαιρετικής σημασίας για την ευρωπαϊκή μεσαιωνική αρχαιολογία.

Πρόκειται για ένα σημειωματάριο κατασκευασμένο από ξύλο, δέρμα και κερί, που χρονολογείται μεταξύ του 13ου και του 14ου αιώνα, το οποίο παρέμεινε άθικτο για περίπου επτακόσια ή οκτακόσια χρόνια μέσα σε μια αποχέτευση της εποχής εκείνης.

Η σύμβουλος πολιτισμού του LWL, αρχαιολόγος Barbara Rüschoff-Parzinger, επιβεβαίωσε ότι η ανακάλυψη αυτή αποτελεί το μοναδικό πλήρες δείγμα του είδους του σε ολόκληρη τη Βόρεια Ρηνανία-Βεστφαλία. Παρά την προφανή αντίφαση, η Rüschoff-Parzinger εξήγησε ότι για τους αρχαιολόγους, τα μεσαιωνικά αποχωρητήρια λειτουργούν σχεδόν πάντα ως εξαιρετικά παραγωγικές επιστημονικές πηγές.

Άποψη της μεσαιωνικής τουαλέτας από τα βόρεια κατά τη διάρκεια της ανασκαφής. [Credit: LWL/ Sveva Gai]

Παρόμοια δείγματα, αν και όχι σε τόσο άριστη κατάσταση, είναι γνωστά από τους αρχαιολογικούς χώρους του Lübeck και του Lüneburg, όπου οι συνθήκες υγρασίας του εδάφους, παρόμοιες με αυτές του Paderborn, ευνοούσαν τη διατήρηση οργανικών υλικών. Σε καμία από αυτές τις περιπτώσεις, ωστόσο, δεν έχει βρεθεί ένα πλήρες βιβλίο με το αρχικό του εξώφυλλο.

Ο τόμος, με διαστάσεις 10x7,5 εκατοστά στο δερμάτινο εξώφυλλο και 8,6x5,5 εκατοστά στις ξύλινες πλάκες, περιλαμβάνει δέκα σελίδες. Οκτώ από αυτές έχουν και τις δύο πλευρές επικαλυμμένες με κερί, ενώ η πρώτη και η τελευταία έχουν κερί μόνο στη μία πλευρά.

Το σύνολο είναι δεμένο και προστατεύεται από μια μικρή δερμάτινη θήκη με πτερύγιο. Η συντηρήτρια του LWL, Susanne Bretzel, ήταν η πρώτη που εξέτασε το αντικείμενο μετά την εξαγωγή του από το ίζημα. Η Bretzel περιέγραψε ότι το εύρημα έφτασε στο εργαστήριο συντήρησης τυλιγμένο σε μια μάζα υγρού χώματος, με ασήμαντη εμφάνιση, και εξακολουθούσε να εκπέμπει μια ιδιαίτερα δυσάρεστη οσμή, που αποδίδεται στην παρατεταμένη παραμονή του στο περιβάλλον της λεκάνης αποχέτευσης.

Η υψηλή υγρασία και, πάνω απ' όλα, η απουσία οξυγόνου στο υπέδαφος του Paderborn αποτέλεσαν καθοριστικούς παράγοντες για το γεγονός ότι η γραφή, που είχε χαραχθεί με μεταλλική ή οστέινη γραφίδα πάνω στο στρώμα κεριού, παρέμεινε άθικτη κατά τη διάρκεια των τελευταίων επτά ή οκτώ αιώνων.

Το μικρό σημειωματάριο χρονολογείται από τον 13ο έως τον 14ο αιώνα.
[Credit: LWL/ S. Brentführer]

Η Bretzel πρόσθεσε ότι αρκούσε να καθαριστεί μόνο το εξωτερικό του τετραδίου, καθώς οι εσωτερικές σελίδες ήταν τόσο σφιχτά κολλημένες μεταξύ τους που δεν είχε διεισδύσει καθόλου ιζήματα στο εσωτερικό. Το ξύλο δεν είχε παραμορφωθεί καθόλου, γεγονός που επέτρεψε στο κερί να διατηρήσει την ακεραιότητά του και στους χαρακτήρες να παραμείνουν ευανάγνωστοι με γυμνό μάτι.

Η γραφή παρουσιάζει μια σχετική ιδιαιτερότητα: το κείμενο εμφανίζεται διατεταγμένο σε δύο εναλλασσόμενες κατευθύνσεις, ανάλογα με τον προσανατολισμό με τον οποίο ο χρήστης κρατούσε το βιβλίο, αλλά η παλαιογραφία δείχνει ότι όλη η γραφή προέρχεται από ένα μόνο χέρι. Η δημοτική αρχαιολόγος του Paderborn, Sveva Gai, ερμήνευσε αυτό το χαρακτηριστικό ως χαρακτηριστικό της αυθόρμητης, καθημερινής χρήσης, τυπικό ενός σημειωματάριου.

Η Gai επισήμανε ότι η γλώσσα που χρησιμοποιείται είναι η λατινική, γεγονός που, σε συνδυασμό με το είδος της καλλιγραφικής γραφής, επιτρέπει τον περιορισμό της χρονολόγησης του αντικειμένου μεταξύ του 13ου αιώνα και του τέλους του 14ου αιώνα. Επιπλέον, η παρουσία της λατινικής γλώσσας υποδηλώνει ότι ο ιδιοκτήτης ανήκε στα ανώτερα στρώματα της μεσαιωνικής κοινωνίας.

Η Gai διατύπωσε την αρχική υπόθεση ότι ο συγγραφέας μπορεί να ήταν ένας έμπορος που κατοικούσε στο Paderborn, ο οποίος θα χρησιμοποιούσε το σημειωματάριο για να κρατάει σύντομες σημειώσεις σχετικά με τις εμπορικές του συναλλαγές και να καταγράφει προσωπικές σκέψεις.

Αυτή η πιθανότητα δεν θα ήταν εκπληκτική, υπενθύμισε η Gai, καθώς οι έμποροι αποτελούσαν ένα εγγράμματο τμήμα του πληθυσμού, ικανό να διαβάζει και να γράφει, σε αντίθεση με την πλειονότητα των συγχρόνων τους. Το γεγονός ότι σημειώσεις που ήταν πιθανώς πολύτιμες για τον ιδιοκτήτη τους βρέθηκαν σε μια τουαλέτα επιδέχεται, σύμφωνα με την Gai, μια τυχαία εξήγηση, όπως μια τυχαία πτώση.

Δερμάτινη θήκη, μέσα στην οποία βρέθηκε το σημειωματάριο.
[Credit: LWL/ S. Bretzel]

Η διακόσμηση του δερμάτινου εξωφύλλου έχει διατηρηθεί πλήρως, αν και τα νήματα της βιβλιοδεσίας έχουν χαλαρώσει. Η επιφάνεια του δέρματος φέρει ένα ανάγλυφο μοτίβο που αποτελείται από μικρές, τακτικές σειρές κρίνων που καλύπτουν ολόκληρη την επιφάνεια. Η Gai ανέφερε ότι αυτό το μοτίβο θα μπορούσε στο μέλλον να προσφέρει ενδείξεις σχετικά με την προέλευση του αντικειμένου ή ακόμη και τον τόπο κατασκευής του.

Η ιδιαίτερη χάραξη του μοτίβου με τα κρίνα, ένα φυτό που στον μεσαιωνικό συμβολισμό αντιπροσώπευε έννοιες όπως η αγνότητα, η βασιλική εξουσία και η θεία εύνοια, υποδηλώνει, κατά την άποψη του αρχαιολόγου, ότι το σημειωματάριο θεωρούνταν αντικείμενο μεγάλης αξίας.

Το περιεχόμενο του κειμένου δεν περιορίζεται στην τελευταία ορατή γραφή. Η Gai εξήγησε ότι τα στρώματα κεριού διατηρούν επίσης παλαιότερες γραφές που διαγράφηκαν με την ισοπέδωση τους με σπάτουλα στο αντίθετο άκρο της γραφίδας, μια διαδικασία που έκανε την πινακίδα επαναχρησιμοποιήσιμη. Η φθορά στο κερί επιτρέπει ακόμα την καθαρή ανάγνωση αυτών των υποκείμενων κειμένων.

Η ομάδα του LWL σχεδιάζει να εφαρμόσει ψηφιακές τεχνικές υψηλής ανάλυσης για να διαχωρίσει τις διαφορετικές στρωματογραφίες των επικαλυπτόμενων γραφών και έτσι να ανακτήσει όλες τις σημειώσεις. Η μεταγραφή του χειρογράφου έχει ήδη ανατεθεί, αν και ο Rüschoff-Parzinger προειδοποίησε ότι η παλαιογραφική δυσκολία είναι σημαντική, καθώς, αν και ορισμένες μεμονωμένες λέξεις είναι αναγνωρίσιμες, η παρουσία ορθογραφικών λαθών ή γραφικών παραλλαγών θα μπορούσε να περιπλέξει το έργο για μεγάλο χρονικό διάστημα. Μόλις ολοκληρωθεί η μεταγραφή, το κείμενο θα μεταφραστεί από τα λατινικά στα γερμανικά.

Η διαδικασία συντήρησης βρίσκεται στην αρχική της φάση. Η ομάδα υπό την ηγεσία του Bretzel δίνει προτεραιότητα στην επιστημονική ανάλυση των συστατικών υλικών. Θα προσδιοριστεί η ακριβής σύνθεση του μείγματος κεριού και ρητίνης, θα διερευνηθεί η πιθανή προσθήκη χρωστικών ουσιών, θα μετρηθεί το σημείο τήξης του μείγματος και θα ταυτοποιηθούν τα είδη δέντρων από τα οποία προέρχεται το ξύλο.

Όλοι αυτοί οι παράμετροι είναι απαραίτητοι για τον σχεδιασμό του τελικού πρωτοκόλλου συντήρησης. Μέχρι να ολοκληρωθούν οι αναλύσεις, το δέρμα και το ξύλο παραμένουν βυθισμένα σε αποσταγμένο νερό, το οποίο ανανεώνεται περιοδικά. Η πλήρης αποκατάσταση μπορεί να διαρκέσει έως και ένα έτος.

Το στρωματογραφικό πλαίσιο του ευρήματος ενισχύει την προτεινόμενη χρονολόγηση. Το σημειωματάριο βρέθηκε μαζί με άλλα μεσαιωνικά αντικείμενα σε ένα από τα πέντε αποχωρητήρια που ανακαλύφθηκαν κατά τη διάρκεια της ανασκαφής για την κατασκευή. Μεταξύ αυτών των συναφών αντικειμένων βρίσκονται πολυάριθμα μικρά βαρέλια κατασκευασμένα από σανίδες, ένα μαχαίρι, υπολείμματα υφασμάτων, ολόκληρα αγγεία πρωτο-κεραμικής, μια μεσαιωνική κατηγορία κεραμικών και θραύσματα καλαθοπλεκτικής.

Η Gai τόνισε ότι το σύνολο αυτών των υλικών επιβεβαιώνει τη χρονολογία του βιβλίου. Η αποχέτευση βρισκόταν κάτω από κτίρια της πρώιμης νεωτερικής εποχής, σχηματίζοντας έναν σφραγισμένο και στεγανό θάλαμο που εκτεινόταν μέχρι το ασβεστολιθικό δάπεδο ενός αρχαίου λατομείου που εκμεταλλευόταν τον 11ο αιώνα.

Η ανασκαφική περιοχή, που γειτνιάζει με το τείχος ασύλου του Μοναστηριού Abdinghof και οριοθετείται από την Marienplatz στα νότια και την Abdinghofstraße στα δυτικά, ήταν κατά τον Μεσαίωνα μια γειτονιά που κατοικούνταν από τα ανώτερα στρώματα της αστικής αριστοκρατίας, όχι απαραίτητα ευγενείς, αλλά σίγουρα υψηλή αστική τάξη.

Ειδικοί από το Αρχαιολογικό Τμήμα του LWL υποθέτουν ότι αυτά τα υπολείμματα μεταξωτού υφάσματος χρησιμοποιούνταν ως χαρτί υγείας.
[Credit: LWL/ S. Bretzel]

Μια λεπτομέρεια που ανέφερε ο Bretzel ενισχύει αυτή την κοινωνική ερμηνεία. Μεταξύ των υπολειμμάτων μεταξιού που ανακτήθηκαν στην ίδια αποχέτευση, ορισμένα εμφανίζονταν σχισμένα σε ορθογώνια κομμάτια. Ο Bretzel παρατήρησε ότι επρόκειτο για πολύ λεπτά υφάσματα, ενίοτε διακοσμημένα, και υπέθεσε ότι αυτά τα κομμάτια, που αρχικά αποτελούσαν μέρος ενδυμάτων υψηλής αξίας, είχαν επαναχρησιμοποιηθεί ως χαρτί υγείας όταν τα ενδύματα έπαψαν να είναι χρήσιμα.

Η ίδια η Gai παραδέχτηκε ότι η χρήση μεταξιού για σκοπούς προσωπικής υγιεινής αποτελεί περαιτέρω απόδειξη της υψηλής κοινωνικής θέσης του ιδιοκτήτη του σημειωματάριου. Στην καλύτερη περίπτωση, εάν η αποχέτευση μπορεί να αποδοθεί σε ένα συγκεκριμένο οικόπεδο και αυτό με τη σειρά του σε μια τεκμηριωμένη κατοικία στα ιστορικά αρχεία του Paderborn, θα ήταν δυνατό να συνδεθεί η κερωμένη πινακίδα με το όνομα ενός συγκεκριμένου ατόμου που έζησε σε εκείνο το μέρος κατά τον 13ο ή 14ο αιώνα.

Η σύμβουλος Rüschoff-Parzinger υπογράμμισε την αποτελεσματικότητα του συντονισμού που διατηρήθηκε μεταξύ της διεύθυνσης του κατασκευαστικού έργου, του Δημοτικού Συμβουλίου του Paderborn και της ανασκαφικής εταιρείας, μια συνεργασία που επέτρεψε τη διεξαγωγή των αρχαιολογικών ερευνών χωρίς να προκληθούν καθυστερήσεις στο χρονοδιάγραμμα των εργασιών.

Η προσεκτική εξαγωγή του αντικειμένου, η άμεση μεταφορά του στο εργαστήριο αποκατάστασης LWL στο Münster και η εφαρμογή μέτρων συντήρησης επί τόπου ήταν καθοριστικά για τη διασφάλιση της σταθερότητας ενός εξαιρετικά εύθραυστου ευρήματος. Μόλις ολοκληρωθούν η αποκατάσταση και οι αναλύσεις, το μεσαιωνικό σημειωματάριο θα εκτεθεί στο Μουσείο LWL στο Kaiserpfalz του Paderborn.

Πηγή: LBV Magazine