Μια επιγραφή που βρέθηκε στο ιερό του Νικητήριου Ηρακλή στο Τίβολι προσδιορίζει τη βασιλική όπου ο Αύγουστος απονέμει δικαιοσύνη, όπως αναφέρει ο Σουητώνιος

Η επιγραφή που βρέθηκε στο Τίβολι. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας] Οι ανασκαφές υπό την καθοδήγηση του Ινστιτούτου της  Villa Adriana...

Η επιγραφή που βρέθηκε στο Τίβολι. [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Οι ανασκαφές υπό την καθοδήγηση του Ινστιτούτου της Villa Adriana και Villa d’Este Βίλα, υπό την αιγίδα του Ιταλικού Υπουργείου Πολιτισμού, έφεραν στο φως ένα τεμάχιο τραβερτίνης που επιβεβαιώνει τη δημόσια λειτουργία του κτιρίου που είχε εντοπιστεί πριν από τρεις δεκαετίες πίσω από το ναό.

Οι αρχαιολογικές έρευνες που διεξήχθησαν στο Ιερό του Νικητήριου Ηρακλή στο Τίβολι, ένα από τα πιο επιβλητικά μνημειακά συγκροτήματα της ρωμαϊκής Ιταλίας, οδήγησαν σε μια ανακάλυψη εξαιρετικής σημασίας: ένα θραύσμα αρχιτεκτονικού στοιχείου από τραβερτίνη επικαλυμμένο με στόκο, το οποίο περιέχει μέρος μιας μνημειακής επιγραφής όπου οι λέξεις BASILICAM DE— είναι ακόμη ευανάγνωστες.

Η ανακάλυψη έγινε στο πλαίσιο των νέων εργασιών που προωθεί το Ινστιτούτο της Villa Adriana και Villa d’Este, με χρηματοδότηση από τη Γενική Διεύθυνση Μουσείων του Ιταλικού Υπουργείου Πολιτισμού και σε συνεργασία με το Τμήμα Επιστημών της Αρχαιότητας του Πανεπιστημίου  Sapienza της Ρώμης.

Το επιγραφικό τεκμήριο χρονολογείται στην εποχή του αυτοκράτορα Αυγούστου, που καλύπτει το τέλος του 1ου αιώνα π.Χ. και τις αρχές του 1ου αιώνα μ.Χ., και αποτελεί αδιάψευστη απόδειξη: το κτίριο που εντοπίστηκε πριν από περισσότερα από τριάντα χρόνια πίσω από το ναό ήταν πράγματι μια βασιλική, δηλαδή ένας μεγάλος στεγασμένος δημόσιος χώρος προορισμένος για πολλαπλές λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένων διοικητικών και δικαστικών. Η επιγραφή, επομένως, παρέχει την υλική βεβαιότητα που μέχρι τώρα έλειπε για να ονομαστεί σωστά η εν λόγω δομή.

Αεροφωτογραφία του ιερού.
  [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Η σημασία της ανακάλυψης ξεπερνά τα αυστηρά αρχαιολογικά πλαίσια, καθώς ρίχνει άμεσο φως σε ένα γνωστό απόσπασμα της λατινικής λογοτεχνίας. Ο ιστορικός Σουητώνιος, στο έργο του De vita Caesarum (Divus Augustus 72), υπενθυμίζει ότι ο Αύγουστος, μεταξύ των τόπων αναψυχής του, συχνάζε ιδιαίτερα στις παραθαλάσσιες πόλεις και τα νησιά της Καμπανίας ή στις πόλεις κοντά στη Ρώμη, όπως το  Lanuvium, το Praeneste και το Τίβολι, όπου συχνά απονέμει δικαιοσύνη στις στοές του ναού του Ηρακλή.

Το κείμενο του Σουητώνιου αναφέρεται σε αυτό με τα εξής λόγια: «Ex secessibus praecipue frequentavit maritima insulasque Campaniae aut proxima urbi oppida, Lanuvium, Praeneste, Tibur, ubi etiam in porticibus Herculis templi persaepe ius dixit». Η εμφάνιση της επιγραφής της βασιλικής μετατρέπει αυτή τη λογοτεχνική μαρτυρία σε απτή πραγματικότητα, καθώς προσδιορίζει τον συγκεκριμένο νομικό χώρο που χρησιμοποιούσε ο αυτοκράτορας κατά τη διάρκεια των διαμονών του στο Τίβολι.

Ο Ιταλός Υπουργός Πολιτισμού, Alessandro Giuli, σχολίασε τη σημασία της ανακάλυψης με τα εξής λόγια: «Η ανακάλυψη αυτής της επιγραφής έχει εξαιρετική επιστημονική σημασία, καθώς μας επιτρέπει να προσδιορίσουμε με βεβαιότητα τη βασιλική του Ιερού του Νικητήριου Ηρακλή, έναν από τους σημαντικότερους δημόσιους χώρους του συγκροτήματος, αποκαθιστώντας τη σαφήνεια όσον αφορά τη μνημειακή της διάταξη και τη λειτουργία της. Επιπλέον, το εύρημα παρέχει συγκεκριμένη επιβεβαίωση όσων μεταφέρουν οι αρχαίες πηγές: το απόσπασμα του Σουητώνιου, που ανακαλεί τον Αύγουστο να απονέμει δικαιοσύνη στο Τίβολι, βρίσκει εδώ μια απτή αντιστοιχία. Χάρη σε αυτή την ανακάλυψη, μπορούμε να φανταστούμε και να αντιληφθούμε μια νέα διάσταση αυτών των τόπων, αυξάνοντας έτσι την ιστορική μας συνείδηση».

Ο τόπος της ανακάλυψης.
 [Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Το στρωματογραφικό πλαίσιο της ανακάλυψης είναι εξαιρετικά ευνοϊκό για την έρευνα. Περίπου τρία μέτρα κάτω από το σημερινό επίπεδο του εδάφους, έχουν αποκαλυφθεί εκτεταμένα στρώματα κατάρρευσης, τα οποία πιθανώς προκλήθηκαν από σεισμό που συνέβη κατά την Ύστερη Αρχαιότητα.

Αυτά τα στρώματα, τα οποία παρέμειναν σφραγισμένα για αιώνες, έχουν αποδώσει ένα εξαιρετικά πλούσιο και άθικτο σύνολο υλικών: κεραμικά, αρχιτεκτονικά στοιχεία από τερακότα, επιγραφές σε μαρμάρινες πλάκες, μεταλλικά αντικείμενα, γλυπτά ανάγλυφα και πολυάριθμα θραύσματα τοιχογραφιών. Μεταξύ των τελευταίων, ξεχωρίζει η παρουσία ενός χάλκινου δακτυλίου με χαραγμένες επιγραφές.

Οι τοιχογραφίες που σώθηκαν στους κατεστραμμένους τοίχους αποδίδονται στο δεύτερο και τρίτο Πομπηϊανό στυλ, γεγονός που υποδηλώνει ότι το κτίριο διέθετε ήδη πλούσια διακόσμηση κατά την πρώιμη αυτοκρατορική περίοδο και αποπνέει την εικόνα ενός ιδιαίτερα αριστοκρατικού χώρου υποδοχής. Μεταξύ των ανασκαφέντων ευρημάτων περιλαμβάνονται επίσης σφραγίδες που έχουν αποτυπωθεί σε τούβλα με τα ονόματα των κατασκευαστών C. Naevius Asc (lepiades;) και P. Decumius, τεχνιτών που δραστηριοποιήθηκαν μεταξύ του τέλους της Δημοκρατίας και των αρχών της Αυτοκρατορίας.

Μια άλλη άποψη του τόπου της ανακάλυψης.
[Credit: Υπουργείο Πολιτισμού Ιταλίας]

Επιπλέον, έχουν ανακαλυφθεί αρκετά θραύσματα πλακών «Campana» —αρχιτεκτονικά διακοσμητικά από τερακότα— που απεικονίζουν τη σκηνή του αγώνα μεταξύ του Απόλλωνα και του Ηρακλή για το δελφικό τρίποδο, κομμάτια παρόμοια με αυτά που έχουν βρεθεί στο λεγόμενο «Οίκο του Αυγούστου» στον Παλατίνο Λόφο.

Τα στρώματα που ακολούθησαν την κατάρρευση έχουν αποδώσει άφθονο κεραμικό υλικό που χρονολογείται στον 5ο και 6ο αιώνα μ.Χ., συμπεριλαμβανομένων αφρικανικών sigilata, λύχνων και αμφορέων μεταφοράς. Τα υλικά αυτά μαρτυρούν τη συνέχιση των δραστηριοτήτων και των εμπορικών ανταλλαγών στην περιοχή ακόμη και κατά την Ύστερη περίοδο και ενισχύουν την υπόθεση της επαναχρησιμοποίησης του ιερού με αμυντική λειτουργία κατά τη διάρκεια των Γοτθικών Πολέμων, που διεξήχθησαν τον 6ο αιώνα μ.Χ. μεταξύ Βυζαντινών και Οστρογότθων.

Το κτίριο, του οποίου η ταυτοποίηση ως βασιλικής μπορεί πλέον να επιβεβαιωθεί, είχε εντοπιστεί —αν και δεν είχε ανασκαφεί— το 1992, πίσω από το ναό και προσκολλημένο στον πίσω τοίχο του triporticus, ενός μεγάλου χώρου με στοές διατεταγμένες σε τρεις πλευρές γύρω από έναν κεντρικό ανοιχτό χώρο. Εκείνη την εποχή, αποκαλύφθηκε η μνημειακή πρόσοψη του κτιρίου, διαρθρωμένη σε εννέα εισόδους.

Οι διαστάσεις του, που ξεπερνούν τα 800 τετραγωνικά μέτρα, και η αρχιτεκτονική του διάταξη είχαν οδηγήσει στην υπόθεση ότι επρόκειτο για μια μεγάλη κεντρική αίθουσα που περιβαλλόταν από έναν σκεπαστό διάδρομο. Τώρα, η ανακάλυψη της επιγραφής επιτρέπει επιτέλους να ταυτιστεί το κτίριο αυτό με τη βασιλική του Ιερού του Νικητήριου Ηρακλή, αποκαθιστώντας την πλήρη σημασία ενός από τους πιο αντιπροσωπευτικούς χώρους του συγκροτήματος.

Οι ανασκαφικές εργασίες θα συνεχιστούν τους επόμενους μήνες και ενδέχεται να προσφέρουν νέες πληροφορίες σχετικά με τη δομή του κτιρίου, τις διακοσμήσεις του και τους τρόπους με τους οποίους το ιερό χρησιμοποιούνταν κατά τη διάρκεια της μακράς ιστορίας του.

Πηγή: LBV Magazine