Ερευνητές κατάφεραν να διακρίνουν το γραφικό χαρακτήρα διαφορετικών Χετταίων γραφέων σε πινακίδες με σφηνοειδή γραφή, χρησιμοποιώντας τεχνητή νοημοσύνη

Αυτή η πινακίδα με σφηνοειδή γραφή, πλάτους λίγο πάνω από 10 εκ., περιγράφει μια τελετουργική ιεροτελεστία. Οι γραμμές του κειμένου είναι ευ...

Αυτή η πινακίδα με σφηνοειδή γραφή, πλάτους λίγο πάνω από 10 εκ., περιγράφει μια τελετουργική ιεροτελεστία. Οι γραμμές του κειμένου είναι ευδιάκριτες από απόσταση. Μια πιο προσεκτική ματιά (δεξιά) αποκαλύπτει πόσο πολύ έχει φθαρεί η επιφάνεια της πινακίδας. [Credit: Daniel Schwemer / Πανεπιστήμιο του Würzburg]

Μια ομάδα από το Πανεπιστήμιο Julius-Maximilians του Würzburg και την Ακαδημία Επιστημών και Λογοτεχνίας του Mainz παρουσίασε ένα εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης με την ονομασία Palaeographicum, το οποίο αναγνωρίζει τις ατομικές παραλλαγές των σφηνοειδών γραμμάτων στις πήλινες πινακίδες της αρχαίας Ανατολίας. Πρόκειται για μια καινοτομία που μειώνει τον χρόνο σύγκρισης των θραυσμάτων από τρεις ημέρες σε πέντε λεπτά και επιτρέπει τη διάκριση της γραφής διαφορετικών γραφέων που ζούσαν στην περιοχή πριν από 3.500 χρόνια.

Κατά τις τρεις χιλιετίες πριν από την Κοινή Εποχή, ο πολιτισμός της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής ανέπτυξε ένα σύστημα γραφής στο οποίο σφηνοειδείς χαρακτήρες αποτυπώνονταν με γραφίδα πάνω σε υγρές πήλινες πινακίδες που στη συνέχεια στεγνώνονταν, δημιουργώντας έτσι ένα ανθεκτικό έγγραφο.

Οι περισσότερες από αυτές τις πινακίδες έσπασαν με την πάροδο του χρόνου και τα θραύσματά τους είναι διάσπαρτα σε μουσεία σε όλο τον κόσμο, αναγκάζοντας τους ειδικούς στις σπουδές της Αρχαίας Εγγύς Ανατολής να επανασυναρμολογούν τα θραύσματα προτού μπορέσουν να διαβάσουν τα πλήρη κείμενα και να αντλήσουν πληροφορίες σχετικά με τη ζωή εκείνης της περιόδου.

Η ομάδα του Würzburg και του Mainz εργάζεται προς αυτή την κατεύθυνση εδώ και χρόνια, εστιάζοντας στον πολιτισμό των Χετταίων, ενός λαού που ζούσε στη σημερινή Τουρκία πριν από 3.500 χρόνια και του οποίου το ρεπερτόριο συμβόλων φτάνει τους 375 σφηνοειδείς χαρακτήρες, καθένας από τους οποίους αντιπροσωπεύει συλλαβές ή ολόκληρες λέξεις.

[Credit: Daniel Schwemer / Πανεπιστήμιο του Würzburg]

Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου, η ομάδα έχει επιτύχει πολλά ορόσημα παγκόσμιας εμβέλειας. Πριν από είκοσι πέντε χρόνια, οι Gernot Wilhelm και Gerfrid Müller δημιούργησαν το «Hittitology Portal of Mainz», έναν ψηφιακό κατάλογο που καταγράφει τα 30.000 γνωστά θραύσματα χεττιτικών πινακίδων, καθώς και πολυάριθμο ερευνητικό υλικό και κείμενα. Αυτή η καταγραφή, που αρχικά συντάχθηκε από τον Silvin Košak, εμπλουτίζεται με συνεισφορές ερευνητών από όλο τον κόσμο και είναι ελεύθερα προσβάσιμη στο διαδίκτυο.

Πριν από δέκα χρόνια, η ίδια ομάδα παρουσίασε ένα ψηφιακό εργαλείο ικανό να καταγράφει σε 3D τα μοναδικά χαρακτηριστικά κάθε σφηνοειδούς χαρακτήρα, το οποίο διευκόλυνε σημαντικά την υπολογιστικά υποβοηθούμενη ανακατασκευή αρχαίων πινακίδων. Το 2023, προστέθηκε το εργαλείο TLHdig, το οποίο επιτρέπει αναζητήσεις κειμένων σε σφηνοειδή γραφή ή σε μεταγραφή.

Τώρα, με το Palaeographicum, η πύλη κάνει ένα βήμα παραπέρα: η τεχνητή νοημοσύνη αναγνωρίζει το ξεχωριστό σχήμα των σφηνοειδών χαρακτήρων στις ψηφιοποιημένες φωτογραφίες του Hittitology Portal και αναζητά σε ολόκληρη τη συλλογή πινακίδων τα σημεία που είναι γραμμένα με πανομοιότυπο ή παρόμοιο τρόπο. Στη συνέχεια, εξάγει τους χαρακτήρες από τις φωτογραφίες και τους συγκεντρώνει σε πίνακες εικόνων.

Η τρέχουσα έκδοση του Palaeographicum παρέχει πρόσβαση σε 70.000 φωτογραφίες που τεκμηριώνουν περισσότερους από πέντε εκατομμύρια σφηνοειδείς χαρακτήρες. Το εργαλείο αναπτύχθηκε σε συνεργασία με το Πολυτεχνείο του Dortmund. Η σημασία της ιδιαίτερης μορφής των χαρακτήρων έγκειται στο γεγονός ότι επιτρέπει τη διάκριση μεταξύ των διαφόρων γραφέων.

Αν και η σφηνοειδής γραφή χαράζονταν στον πηλό με γραφίδες, τα κείμενα διατηρούν αυτό που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε στυλ γραφής, μοναδικό για κάθε αντιγραφέα. Κάποιοι απομάκρυναν τη γραφίδα από τον πηλό με τέτοια δύναμη που σχηματίζονταν διακοσμητικά άκρα, ενώ άλλοι τοποθετούσαν τους χαρακτήρες με χαρακτηριστική απόσταση μεταξύ τους.

Η αναγνώριση αυτών των διακριτικών χαρακτηριστικών διευκολύνει την επανασυναρμολόγηση των θραυσμάτων της πινακίδας. «Με την πρώτη ματιά, συνήθως μπορούμε να το κάνουμε μόνο αργά και με δυσκολία», εξηγεί ο  Gerfrid Müller, καθηγητής Αρχαίων Μεσοανατολικών Σπουδών. Αυτή η δυσκολία οφείλεται στον τρισδιάστατο χαρακτήρα της σφηνοειδούς γραφής: ανάλογα με τη γωνία του φωτός, οι χαρακτήρες είναι περισσότερο ή λιγότερο ευανάγνωστοι στις φωτογραφίες.

«Το Palaeographicum αλλάζει ριζικά τη δουλειά μας, μας επιτρέπει να εξοικονομήσουμε χιλιάδες ώρες», λέει ο Daniel Schwemer, διευθυντής του Τμήματος Αρχαίων Μεσοανατολικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Würzburg. Ο Schwemer δίνει ένα συγκεκριμένο παράδειγμα: η σύγκριση της γραφής του ίδιου χαρακτήρα σε πέντε διαφορετικά θραύσματα πινακίδων χρειαζόταν τρεις ημέρες. Με το νέο εργαλείο, η ίδια εργασία ολοκληρώνεται σε πέντε λεπτά.

Όπως και στην Ευρώπη, η γραφή στην Αρχαία Εγγύς Ανατολή υπέστη σημαντικές αλλαγές στο πέρασμα των αιώνων. Οι χεττιτικές πινακίδες δεν φέρουν ποτέ ημερομηνίες, οπότε το Palaeographicum βοηθά επίσης στη χρονολόγηση των θραυσμάτων. Εξ ου και το όνομά του, το οποίο παραπέμπει στην παλαιογραφία, την επιστήμη που μελετά την ιστορική εξέλιξη των αρχαίων χειρογράφων.

Η δουλειά με το εργαλείο δεν έχει τελειώσει: «Εκπαιδεύουμε συνεχώς την τεχνητή νοημοσύνη», λέει ο Gerfrid Müller. Η ομάδα λαμβάνει υπόψη τα αιτήματα των χρηστών κατά τη συνέχιση της ανάπτυξης του Palaeographicum, εφόσον αυτά τα αιτήματα είναι τεχνικά εφικτά και διευκολύνουν τη δουλειά όλων.

Η διεθνής κοινότητα της χεττιτολογίας έχει ήδη προσφέρει πολυάριθμα θετικά σχόλια για το νέο εργαλείο. Η ομάδα ανάπτυξης δεν χρειάστηκε να καταβάλει μεγάλες προσπάθειες διάδοσης: η ανακοίνωση στην ενότητα ειδήσεων του Hittitology Portal ήταν περισσότερο από αρκετή. «Όλοι οι ερευνητές της χεττιτολογίας ανοίγουν το portal, πρώτο πράγμα που κάνουν το πρωί, απλά δεν μπορούν να κάνουν χωρίς αυτό», λέει ο Daniel Schwemer.

Ο φιλόδοξος στόχος της ομάδας για το μέλλον είναι να εκπαιδεύσει την τεχνητή νοημοσύνη έως ότου είναι ικανή να αναγνωρίζει αυτόματα το χειρόγραφο κάθε μεμονωμένου γραφέα. Το έργο είναι περίπλοκο, μεταξύ άλλων επειδή οι αντιγραφείς παρήγαγαν διαφορετικά στυλ γραφής ανάλογα με τις συνθήκες υπό τις οποίες εργάζονταν: δεν ήταν το ίδιο να το κάνουν σε ένα ήσυχο περιβάλλον στο σπίτι όσο να συντάσσουν βιαστικά μια αναφορά κατά τη διάρκεια μιας επιθεώρησης στο πεδίο, για παράδειγμα κατά τη διάρκεια επισκέψεων σε ιερά του Χεττιτικής Αυτοκρατορίας.

«Αν επιτύχουμε αυτόν τον στόχο, θα μπορούσαμε να αποκτήσουμε μια σαφέστερη εικόνα του έργου κάθε γραφέα καθ’ όλη τη διάρκεια της καριέρας του», εξηγεί ο Daniel Schwemer, «και να συντάξουμε μια κοινωνική ιστορία της χεττιτικής γραπτής κουλτούρας». Αυτό θα αποτελέσει πιθανότατα το επόμενο ορόσημο για την ομάδα του  Würzburg και του Mainz.

Τα τεχνικά θεμέλια για το νέο εργαλείο τέθηκαν στο πλαίσιο του προγράμματος CuKa (ανάλυση σφηνοειδής γραφής με τη βοήθεια υπολογιστή), το οποίο χρηματοδοτήθηκε από το Γερμανικό Ίδρυμα Έρευνας (DFG). Μεταξύ 2018 και 2023, ο Gerfrid Müller, σε συνεργασία με το Πολυτεχνείο του  Dortmund, ανέπτυξε το μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης που αποτελεί πλέον τη βάση του Palaeographicum. Κατά τη διάρκεια του έργου, δημιουργήθηκε επίσης ένα διαδικτυακό demo.

Η Turna Somel, από την Ακαδημία του Mainz, ανέλαβε το φιλολογικό έργο, σχολιάζοντας το εκπαιδευτικό υλικό και αξιολογώντας τα αποτελέσματα της εκπαίδευσης. Η ανάπτυξη του μοντέλου τεχνητής νοημοσύνης έγινε υπό την καθοδήγηση των Christopher Rest και Eugen Rusakov, από το Πολυτεχνείο του Dortmund. Με την ολοκλήρωση του έργου, ο Gerfrid Müller, ο Christopher Rest και ο Herbert Baier Saip, από το Κέντρο Φιλολογίας και Ψηφιακών Τεχνολογιών του Πανεπιστημίου του Würzburg, ανέπτυξαν το διαδικτυακό οπτικό εργαλείο του δοκιμαστικού προγράμματος, το οποίο μέχρι τότε ήταν πολύ βαρύ για να επεξεργαστεί τον μεγάλο αριθμό διαθέσιμων φωτογραφιών, οδηγώντας στην πρώτη έκδοση του Palaeographicum.

Πηγή: LBV Magazine