Μεταλλεία Σερίφου: Τα ξεχωριστά μνημεία και η σκοτεινή ιστορία τους - Πολιτισμός ή real estate;

Η Σέριφος είναι το νησί με τις σμαραγδένιες παραλίες, την απαράμιλλης ομορφιάς Χώρα, την έντονη τουριστική κίνηση, ένας προορισμός ιδιαίτερα...

Η Σέριφος είναι το νησί με τις σμαραγδένιες παραλίες, την απαράμιλλης ομορφιάς Χώρα, την έντονη τουριστική κίνηση, ένας προορισμός ιδιαίτερα δημοφιλής στους νέους ανθρώπους κάθε καλοκαίρι.

Υπάρχει και μια άλλη πλευρά του νησιού όμως που δεν είναι τόσο γνωστή. Η Σέριφος είναι ο τόπος στον οποίο για δεκαετίες λειτούργησε μία από τις πιο εντατικές μεταλλευτικές δραστηριότητες στη νησιωτική Ελλάδα, με τα ορυχεία του σιδήρου στη νοτιοδυτική πλευρά του νησιού να αφήνουν ανεξίτηλο αποτύπωμα στο τοπίο, την ιστορία και την κοινωνία.

Τα ορυχεία έχουν πάψει πλέον τη λειτουργία τους εδώ και δεκαετίες, τα απομεινάρια τους όμως είναι ακόμα εδώ, με τις εντυπωσιακές σκάλες φόρτωσης στους όρμους του Μεγάλου Λιβαδιού και του Κουταλά, τους «σκαμμένους» λόφους με τις στοές, τα «κελιά» των εργατών, το μεγαλόπρεπο κτίριο του διοικητηρίου -σχολής Τσίλερ- και τον αστυνομικό σταθμό, να συνθέτουν ένα ξεχωριστό και απόκοσμο σκηνικό.

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

Είναι αυτό που έχει προσελκύσει εδώ και πολλά χρόνια επιστήμονες, αρχιτέκτονες, αρχαιολόγους, ερευνητές που δραστηριοποιούνται για την προστασία των μνημείων, ενώ έχει ξεσηκώσει παράλληλα ένα κίνημα, με κοινό στόχο να γίνουν όλα αυτά μια ενιαία πολιτιστική ενότητα περιήγησης, ένα ανοιχτό μουσείο (open - air museum), χώρος ανάδειξης της βιομηχανικής ιστορίας του τόπου, χώρος συλλογικής μνήμης.

Και είναι οι ίδιες εκτάσεις γης που οι «επίγονοι» της εταιρείας ξένων συμφερόντων της οικογένειας Γκρώμαν, η οποία είχε στην ιδιοκτησία της τα μεταλλεία, επιστρέφουν για να διεκδικήσουν ξανά την ίδια περιοχή προς «εκμετάλλευση», πυροδοτώντας μεγάλες αντιδράσεις.

Αλλά ας πάρουμε τα πράγματα από την αρχή. Στον FLASH μιλά ο Νίκος Μπελαβίλας, καθηγητής Πολεοδομίας και Ιστορίας της Πόλης της Σχολής Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΕΜΠ, ο οποίος συμμετέχει επί χρόνια σε ερευνητικές ομάδες που έχουν μελετήσει, αποτυπώσει και έχουν εκπονήσει προτάσεις για την προστασία και ανάδειξη των παλιών μεταλλείων της Σερίφου.

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

Τελευταία εξαιρετικά παραδείγματα η «συνολική πρόταση για τις μνημειακές εγκαταστάσεις και τοπία των μεταλλείων Σερίφου» που κατατέθηκε από το Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος του ΕΜΠ το 2024 και η μελέτη διάσωσης της σκάλας φόρτωσης στο Μεγάλο Λιβάδι που κατατέθηκε πριν από ένα μήνα.

Η ανακάλυψη ενός μεταλλευτικού «θησαυρού»

«Η δημιουργία των μεταλλείων στη Σέριφο εντάσσεται σε ένα φαινόμενο που συντελείται από τα μέσα προς το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν ξεσπά αυτό που ονομάζουμε ‘μεταλλευτικός πυρετός’ στο Αιγαίο. Στην πραγματικότητα αντανακλά μια αντίστοιχη κίνηση που γίνεται σε όλο τον κόσμο. Στα μέσα του 19ου αιώνα, ενώ κορυφώνεται η βιομηχανική επανάσταση, σε όλο τον κόσμο αναζητούν ορυκτά. Από την άκρη του Καναδά μέχρι το νότιο άκρο της Αφρικής. Ορυκτά για να χρησιμοποιηθούν στη βιομηχανία. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, στην Ελλάδα διαμορφώνεται μια πολύ ισχυρή τάση επιχειρηματιών, μεταλλειολόγων, τυχοδιωκτών, επενδυτών, τραπεζιτών, οι οποίοι ψάχνουν τα νησιά», τονίζει ο Νίκος Μπελαβίλας.

«Το Λαύριο είναι η ‘ναυαρχίδα’ αυτής της υπόθεσης, το οποίο εκμεταλλεύονται ο Σερπιέρι με τον Συγγρό. Όμως γύρω από το Λαύριο, σε περισσότερα από 30 νησιά, περισσότερες από 100 επιχειρήσεις, πρόκειται να δραστηριοποιηθούν τα επόμενα 20 με 40 χρόνια, από το 1860 που ξεκινά περίπου αυτή η ιστορία», επισημαίνει.

[Credit: Α. Ζ. Φραγκίσκος, 1961/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Στη Σέριφο έχουμε ίσως το πιο έντονο φαινόμενο στο Αιγαίο. Ένας υπεργολάβος του Σερπιέρι, ο Αιμίλιος Γκρώμαν, εγκαθίσταται στο νησί με την εταιρεία ‘Σέριφος-Σπηλιαζέζα’», αναφέρει, με τη Σπηλιαζέζα -στο δεύτερο μισό του τίτλου- να είναι ο τόπος εξόρυξης στο Λαύριο. «Ουσιαστικά ήταν μια θυγατρική της γαλλικής εταιρείας που είχε δραστηριότητα στο Λαύριο».

«Αυτή η εταιρεία θα εκμεταλλευτεί το νησί με άγριο τρόπο για τα επόμενα 100 -τουλάχιστον- χρόνια. Στην εκμετάλλευση αυτή, πέρα από το ότι εξορύχθηκαν εκατοντάδες χιλιάδες τόνοι σιδηρομεταλλευμάτων, δημιουργήθηκε στη Σέριφο μία κοινωνική κατάσταση πρωτοφανής για τα νησιωτικά δεδομένα. Ο πληθυσμός διπλασιάστηκε. Χιλιάδες μετανάστες, οι οποίοι έρχονταν για μεροκάματο, εγκαταστάθηκαν κατά καιρούς στο νησί».

«Στο απόγειο λειτουργίας της εταιρείας, στις αρχές του 20ού αιώνα, η Σέριφος είχε περίπου 3.000 κατοίκους από τους περίπου 1.000-1.500 που είχε τα προηγούμενα χρόνια ή και τα επόμενα», προσθέτει.

[Credit: Θ. Φυντανίδης, 1893/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

Άθλιες συνθήκες και εξέγερση

Όπως εξηγεί ο Νίκος Μπελαβίλας, οι εργαζόμενοι στα μεταλλεία ζούσαν σε ιδιαίτερα αντίξοες συνθήκες, σε αντίθεση με τη διοίκηση-ιδιοκτησία της εταιρείας.

«Οι συνθήκες εργασίας και κατοίκησης ήταν κακές. Ζούσαν σε ‘κελιά’, μικρά μονόχωρα σπιτάκια τα οποία πολλές φορές είχαν φτιάξει οι ίδιοι οι εργάτες. Δεν υπήρχαν υποδομές όπως σε άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις, όπως στα Λιπάσματα Δραπετσώνας ή στο Λαύριο όπου υπήρχαν οργανωμένοι εργατικοί οικισμοί. Την ίδια στιγμή, στη μέση του κύριου μεταλλευτικού κέντρου υπήρχε η βίλα του αφεντικού, με φοίνικες, κήπους με παγώνια και τένις. Δίπλα υπήρχε και ένας αστυνομικός σταθμός για να επιβάλει την τάξη», περιγράφει ο Νίκος Μπελαβίλας.

«Όλο αυτό οδήγησε σε μια έκρηξη των εργατών, η οποία συντελέστηκε με εμβληματικό τρόπο το καλοκαίρι του 1916».

[Credit: Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

Η εξέγερση στα Μεταλλεία Σερίφου τον Αύγουστο του 1916 ήταν από τις πρώτες και πιο σημαντικές εργατικές εξεγέρσεις στη χώρα. Τα εξαντλητικά ωράρια, τα μηδαμινά μέτρα ασφαλείας στα μεταλλεία, που έκαναν τα θανατηφόρα ατυχήματα εξαιρετικά συχνά, αλλά και οι χαμηλοί μισθοί, πυροδότησαν την οργή των εργαζόμενων.

Με την εταιρεία να αρνείται την ικανοποίηση των αιτημάτων τους, κηρύχθηκε απεργία για πολλές ημέρες και στο νησί έφτασαν τελικά δυνάμεις της χωροφυλακής. Η αστυνομία άνοιξε πυρ στο συγεντρωμένο πλήθος στο Μεγάλο Λιβάδι, με τέσσερις εργάτες να πέφτουν νεκροί. Οι εργάτες ανταπέδωσαν τη βία, σκοτώνοντας τον διοικητή της μονάδας της χωροφυλακής και τρεις ακόμη χωροφύλακες.

Μετά από πολλές ημέρες ταραχών και παρέμβαση ακόμα και του Πολεμικού Ναυτικού, η εξέγερση κατεστάλη, ωστόσο τα αποτελέσματα ήταν ιστορικά καθώς για πρώτη φορά εφαρμόστηκε το οκτάωρο στην Ελλάδα, η εταιρεία δέχτηκε να προβεί σε κάποιες αυξήσεις στους μισθούς αλλά και να λάβει μέτρα προστασίας.

[Credit: Α. Ζ. Φραγκίσκος, 1961/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Πέτυχαν να αποζημιώνεται η χήρα του νεκρού μεταλλεργάτη που χανόταν στις στοές. Και ήταν πολλοί αυτοί που χάθηκαν», λέει ο Νίκος Μπελαβίλας.

Η συνεργασία με τους Γερμανούς στην Κατοχή

Τα μεταλλεία συνέχισαν τη λειτουργία τους -ήδη από χρόνια πριν την εξέγερση- υπό τον υιό του ιδρυτή, Γεώργιο Γκρώμαν, ο οποίος χαρακτηρίστηκε αρκετά πιο αυταρχικός από τον πατέρα. Ακολούθησε ο εγγονός του ιδρυτή, ο Αιμίλιος Γκρώμαν ο νεότερος. Μάλιστα εκείνος, στη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής, όχι μόνο συνέχιζε να διοικεί τα μεταλλεία συνεργαζόμενος με τους κατακτητές, αλλά κατετάγη στα γερμανικά SS.

«Όπως λένε οι αφηγήσεις των ντόπιων, ο Γκρώμαν ντύθηκε Γερμανός αξιωματικός. Πριν το τέλος του πολέμου, φυγαδεύεται από τη Σέριφο με γερμανικό υποβρύχιο και ήταν από τους λίγους που δικάστηκαν και καταδικάστηκαν ως δωσίλογοι στο μεταπολεμικό ελληνικό κράτος», αναφέρει ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ.

[Credit: Α. Ζ. Φραγκίσκος, 1961/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

[Credit: Α. Ζ. Φραγκίσκος, 1961/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Η περιουσία της οικογένειας Γκρώμαν δημεύεται. Ωστόσο, ο Γκρώμαν είχε προλάβει πριν τον πόλεμο να περάσει εκατοντάδες τίτλους ιδιοκτησίας -εξετάζεται αν ήταν πραγματικοί ή όχι- στην εταιρεία».

Τα «φαντάσματα» επιστρέφουν ως real estate επενδυτές

Όπως εξηγεί ο Νίκος Μπελαβίλας, αυτοί οι τίτλοι ιδιοκτησίας αποτελούν σήμερα το νομικό πάτημα για τους «επιγόνους» της εταιρείας των μεταλλείων που -όσο κι αν ακούγεται απίστευτο- έρχονται σήμερα να διεκδικήσουν τεράστιες εκτάσεις στη Σέριφο.

Αυτή τη φορά, προτάσσοντας, όπως λένε σε ιστοσελίδα τους, «τον άνθρωπο και τον πολιτισμό», ωστόσο το άρωμα... real estate είναι κάτι παραπάνω από αισθητό.

«Αυτό το real estate διεκδικεί σήμερα την αξιοποίηση 2.600 στρεμμάτων του νησιού για τουριστικούς λόγους. Δηλαδή όλη τη ζώνη των μεταλλείων, που περιλαμβάνει στοές, κτίρια και άλλα», τονίζει ο Νίκος Μπελαβίλας.

«Υπάρχει η εταιρεία Σέριφος-Σπηλιαζέζα η οποία έχει κηρυχθεί έκπτωτη από τα μεταλλεία ήδη τη δεκαετία του ’80. Η εταιρεία αυτή διατήρησε έναν νομικό τίτλο, άσχετο πλέον με μεταλλευτική δραστηριότητα. Και μεταβίβασε ‘τίτλους ιδιοκτησίας’ σε μια σημερινή εταιρεία που δραστηριοποιείται διεθνώς», αναφέρει.

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Εμφανίστηκε πριν από τρία-τέσσερα χρόνια και εγκατέστησε πινακίδες ‘Μεταλλεία Σερίφου’ σε διάφορες περιοχές. Ο Δήμος Σερίφου τις ξήλωσε και ταυτόχρονα ξεσηκώθηκε ένα πολύ μεγάλο κίνημα ενάντια σε αυτή τη διαδικασία, το οποίο είναι πολύ ενεργό μέχρι σήμερα, διεκδικώντας τη γη και την προστασία του νησιού».

Αγώνας για την προστασία και ανάδειξη των μνημείων

Μετά την Κατοχή, τα μεταλλεία πέρασαν σε άλλα διάδοχα εταιρικά σχήματα, ελληνικών συμφερόντων, μέχρι που τελικά έκλεισαν οριστικά το 1965.

Έκτοτε, οι εγκαταστάσεις και όλα τα στοιχεία κοινωνικής ζωής που φτιάχτηκαν σε αυτήν την εποχή, ουσιαστικά αφέθηκαν στη μοίρα του χρόνου.

Αρκετές δεκαετίες μετά, τα απομεινάρια αυτής της εποχής προκάλεσαν το ενδιαφέρον των επιστημόνων και ξεκίνησαν διαδικασίες για την καταγραφή τους, την κήρυξή τους ως μνημεία, αλλά και η δημιουργία σχεδίων για την ανάδειξή τους.

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Είναι ένα πεδίο εντυπωσιακό χιλιάδων στρεμμάτων», λέει ο Νίκος Μπελαβίλας, το οποίο αφορά τόσο στοιχεία και μνημεία μεταλλευτικής δραστηριότητας στην αρχαία εποχή όσο και τα στοιχεία της νεώτερης βιομηχανικής εκμετάλλευσης. «Έχουμε δεκάδες σκάλες φόρτωσης, δύο πολύ ισχυρά μεταλλευτικά κέντρα στο Μεγάλο Λιβάδι και τον Κουταλά».

Όπως περιγράφει, η εργασία των ερευνητικών ομάδων του ΕΜΠ ξεκίνησε από τα τέλη της δεκαετίας του ’90, σε συνεργασία με την τότε δημοτική Αρχή του νησιού. Ήδη από τότε κατατέθηκε η πρώτη πρόταση για τη δημιουργία ενός υπαίθριου μουσείου, η οποία όμως δεν βρήκε καμία τύχη από το Υπουργείο Πολιτισμού και τους αρμόδιους φορείς.

«Ένα πολύ μικρό κομμάτι προστατεύεται ως μνημείο»

Οι ερευνητικές εξορμήσεις στο νησί επαναλήφθηκαν πολλές φορές στην πάροδο του χρόνου. «Το Υπουργείο Πολιτισμού έχει κηρύξει ως μνημείο ένα πάρα πολύ περιορισμένο κομμάτι του μεταλλευτικού τόπου», τονίζει ο Νίκος Μπελαβίλας.

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

Σημειώνει δε ως εσφαλμένη την κίνηση παλαιότερης δημοτικής Αρχής του νησιού, να δεχτεί ως «δωρεά» από την εταιρεία, που εμφανίζεται ως ιδιοκτήτης της περιοχής, το εντυπωσιακό κτίριο του διοικητηρίου των μεταλλείων. «Με βάση τον μεταλλευτικό νόμο, όλα αυτά ούτως ή άλλως περνούσαν στο Δημόσιο».

«Η εταιρεία πριν από δύο χρόνια, το 2024, υπέβαλε μια μελέτη για την αποκατάσταση και αξιοποίηση του Μεγάλου Λιβαδιού», αναφέρει ο Νίκος Μπελαβίλας. Αυτό έγινε την ίδια ακριβώς περίοδο που το Εργαστήριο Αστικού Περιβάλλοντος του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου υπέβαλε τη δική του ολοκληρωμένη πρόταση τεκμηρίωσης και αποκατάστασης του μεταλλευτικού τόπου, καρπό της δουλειάς πολλών ετών.

«Μέσα σε ένα μήνα περίπου, η μελέτη των ιδιωτών πέρασε από το Υπουργείο Πολιτισμού και εγκρίθηκε. Η δε μελέτη του Πολυτεχνείου και του Δήμου Σερίφου, δεν έχει ελεγχθεί ακόμα, δύο χρόνια μετά».

Ο Νίκος Μπελαβίλας. [Credit: EUROKINISSI/ΤΑΤΙΑΝΑ ΜΠΟΛΑΡΗ]

«Στη συνέχεια, χάρη σε μια μεγάλη κινητοποίηση του ΕΜΠ, του Πανεπιστημίου Αιγαίου, του δήμου και των τοπικών φορέων των κατοίκων, η Σέριφος υιοθετήθηκε από το Παγκόσμιο Ταμείο για τα Μνημεία (World Monuments Fund) και αυτός ο οργανισμός την ενέταξε πέρσι στο πρόγραμμα για τα Παγκόσμια Μνημεία σε Κίνδυνο», τονίζει. Αυτό κινητοποίησε και άλλους ελληνικούς φορείς για τη διάσωση του μεταλλευτικού τόπου.

«Στη συνέχεια, χρηματοδοτήθηκε μια ακόμα σοβαρή μελέτη από καθηγητές του ΕΜΠ για την άμεση αποκατάσταση της σκάλας φόρτωσης στο Μεγάλο Λιβάδι, μία από τις πιο όμορφες και εντυπωσιακές εγκαταστάσεις των μεταλλείων, η οποία κινδυνεύει με άμεση κατάρρευση. Έχει πάρει κλίση, έχει υποσκαφτεί από τη θάλασσα. Η μελέτη κατατέθηκε πριν από ένα μήνα στο Υπουργείο Πολιτισμού και ελπίζουμε ότι αυτή τη φορά θα δρομολογηθεί η έγκριση και η χρηματοδότησή της», υπογραμμίζει ο Νίκος Μπελαβίλας.

Ένα υπαίθριο μουσείο στη Σέριφο

Τι σημαίνει όμως υπαίθριο μουσείο ή «open air museum», όπως είναι ο διεθνής όρος, το οποίο θα μπορούσε να δημιουργηθεί στα μεταλλεία Σερίφου;

[Credit: Terra Structura]

«Είναι οι μεγάλες ζώνες, γεωγραφικές, τοπιακές, όπου τα διάσπαρτα σε μεγάλες εκτάσεις μνημεία, δίνουν τη δυνατότητα να μην υπάρχει ένα κλειστό, στεγασμένο μουσείο αλλά ένα ανοιχτό πάρκο -στην πραγματικότητα». Έναν ιστορικό τόπο, στο οποίο μπορεί κανείς να περιδιαβεί, να περπατήσει, να ταξιδέψει στο χρόνο και να δει όλα αυτά τα μνημεία. «Δεν είναι τυχαίο ότι τα πρώτα μεγάλα τέτοια open air μουσεία φτιάχτηκαν σε μεταλλευτικούς τόπους της πρώτης βιομηχανικής επανάστασης».

«Η Σέριφος θα μπορούσε να είναι ένα από τα μεγάλα δυνατά χαρτιά του πολιτισμού του ελληνικού Αρχιπελάγους και θα μπορούσε να είναι και το κέντρο αυτού του ‘γαλαξία’ μνημείων που βρίσκονται στο Αρχιπέλαγος», επισημαίνει.

Επίσης, ο καθηγητής Αρχιτεκτονικής του ΕΜΠ υπογραμμίζει ότι η υλοποίηση αυτών των προτάσεων δεν έχει μεγάλο οικονομικό κόστος.

«Οι προτάσεις αυτές είναι της τάξης των 3 έως 12 εκατομμυρίων ευρώ. Δηλαδή, η πρόταση αποκατάστασης της σκάλας φόρτωσης λέγαμε ότι αντιστοιχεί σε κονδύλια που δίνουμε -και καλά κάνουμε- για να φτιάξουμε μια πεζογέφυρα σε ένα δρόμο στην Αθήνα».

[Credit: Δ.Μαυροκορδάτου, Β.Πουγκακιώτη, Ν. Μπελαβίλας/Ψηφιακό Αρχείο Εργαστηρίου Αστικού Περιβάλλοντος ΕΜΠ]

«Από την άλλη πλευρά, της εταιρείας, φαίνεται ότι υπάρχει μια τάση ‘παιχνιδιού’ με κεφάλαια εκατοντάδων εκατομμυρίων ευρώ, ως κέρδος, όχι ως χρήματα που θα πέσουν στο νησί», τονίζει ο Νίκος Μπελαβίλας.

«Τον καιρό του Γκρώμαν υπήρχαν εκατοντάδες εργαζόμενοι στο νησί. Ωστόσο, η Σέριφος, από αυτήν την εκατοντάχρονη εκμετάλλευση δεν έχει να επιδείξει τίποτα παρά μόνο ερείπια. Δεν υπάρχει ούτε μια οικογένεια ντόπιων που πλούτισε από αυτή τη διαδικασία. Δεν υπάρχει μία εγκατάσταση αξιόλογη που να έχει μείνει υπέρ της κοινωνίας του νησιού. Η ευημερία κατευθύνθηκε αλλού», υπογραμμίζει με νόημα.

Ίσως τελικά, με τη δημιουργία ενός τέτοιου υπαίθριου μουσείου, ενός μοναδικού τόπου ολοκληρωμένης περιήγησης στα μεταλλεία, η Σέριφος να μπορέσει να δείξει έναν άλλο δρόμο για τις Κυκλάδες και για πολλές άλλες νησιωτικές -και όχι μόνο- περιοχές στη χώρα. Με τον πολιτισμό και τη διατήρηση της μνήμης -ως προστιθέμενη αξία και για τον τουρισμό- να προτάσσεται έναντι του κέρδους σε βάρος των τοπίων και της ιστορίας τους.

Πηγή: Γ. Διάκος, Flash