Ο αρχαιολόγος Μιχάλης Κοσμόπουλος (κέντρο) στον χώρο της ανασκαφής στην Ικλαινα, όπου ολοκληρώθηκαν οι εργασίες έπειτα από 25 χρόνια, φέρνον...
 |
| Ο αρχαιολόγος Μιχάλης Κοσμόπουλος (κέντρο) στον χώρο της ανασκαφής στην Ικλαινα, όπου ολοκληρώθηκαν οι εργασίες έπειτα από 25 χρόνια, φέρνοντας στο φως σημαντικά ευρήματα, όπως κυκλώπεια οικοδομήματα και πινακίδες Γραμμικής Β. |
Δύο νέα βιβλία –«The World of Homer» και «Rediscovering Homer»– και η ολοκλήρωση μιας εικοσιπενταετούς ανασκαφής στην Ικλαινα Μεσσηνίας, η οποία έφερε στο φως μια σημαντική πρωτεύουσα του μυκηναϊκού βασιλείου της Πύλου, που ήκμασε κατά την Υστερη Εποχή του Χαλκού (1600-1100 π.Χ.), σηματοδοτούν μια ιδιαίτερα δημιουργική περίοδο για τον Μιχάλη Κοσμόπουλο.
Συναντήσαμε τον καθηγητή Αρχαιολογίας και Ελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο Missouri – St. Louis των ΗΠΑ και τακτικό μέλος της Ακαδημίας Αθηνών για μια συζήτηση γύρω από το έργο του λίγες ημέρες αφότου είχε παρακολουθήσει την πολυσυζητημένη κινηματογραφική «Οδύσσεια» και δεν μπορούσαμε παρά να ρωτήσουμε αρχικά τη γνώμη του. «Μου άρεσε! Ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν προσπάθησε να αντιγράψει την “Οδύσσεια”. Θέλησε να συνομιλήσει δημιουργικά μαζί της, να εκφράσει το νόημα που ο ίδιος βλέπει στο ποίημα. Αλλωστε, ούτε τα ίδια τα ομηρικά έπη αποτελούν “φωτογραφία” μιας συγκεκριμένης ιστορικής στιγμής, αλλά προϊόν μιας μακράς προφορικής παράδοσης, που ενσωμάτωσε μνήμες και στοιχεία από διαφορετικές εποχές», λέει στην «Κ».
«Η ταινία παρουσιάζει έναν Οδυσσέα σημαδεμένο από τα τραύματα του πολέμου, όπως έκανε και ο Ομηρος – και ας μη χρησιμοποίησε τη γλώσσα της σύγχρονης ψυχολογίας», σχολιάζει, «ο Οδυσσέας καταρρέει όταν ακούει τον Δημόδοκο να τραγουδά για την άλωση της Τροίας και ο Μενέλαος βασανίζεται από τις μνήμες του πολέμου και των χαμένων συμπολεμιστών του. Ο ομηρικός κόσμος είναι ριζωμένος στη βία και στον πόλεμο, και αν διαβάσουμε προσεκτικά τα έπη θα δούμε ότι κάτω από την επιφάνεια αναδεικνύουν το βαρύ τίμημα που πληρώνουν και οι πολεμιστές, και ο άμαχος πληθυσμός. Επίσης μου άρεσε ότι το φιλμ φέρνει στο προσκήνιο την ηθική τάξη: υπάρχουν θεμελιώδεις ηθικοί νόμοι που –ούτε οι σημερινοί ηγέτες– δεν μπορούν να τους παραβιάζουν χωρίς συνέπειες».
Ο τίτλος «Ο κόσμος του Ομήρου» (The World of Homer) υποδηλώνει ότι επιχειρείτε να ανασυνθέσετε έναν ολόκληρο κόσμο;
– Σωστά, προσπαθώ να ανασυνθέσω τον κόσμο που γέννησε τα ομηρικά έπη. Ξεκινά από την Υστερη Εποχή του Χαλκού, διατρέχει την Πρώιμη Εποχή του Σιδήρου και φτάνει μέχρι την Αρχαϊκή Εποχή, περίοδο που διαρκεί πολλούς αιώνες (περ. 1600-500 π.Χ.). Με βάση κυρίως τα αρχαιολογικά δεδομένα, επιχειρώ να ανασυνθέσω τις κοινωνίες, τις αξίες, τις μνήμες και τις ιστορικές εμπειρίες που διαμόρφωσαν μια προφορική παράδοση αιώνων. Η αρχαιολογία δεν αναζητεί τον «πραγματικό» Οδυσσέα ή τον «πραγματικό» Αχιλλέα, αλλά τις συνθήκες που έκαναν δυνατή τη γέννηση αυτών των ιστοριών.
– Ποιο ήταν το πιο επίμονο στερεότυπο για τον ομηρικό κόσμο που χρειάστηκε να αντικρούσετε;
– Οτι πρέπει οπωσδήποτε να επιλέξουμε ανάμεσα σε δύο θεωρίες: είτε ότι τα έπη περιγράφουν πιστά τον μυκηναϊκό κόσμο είτε ότι δεν έχουν καμία σχέση με αυτόν. Η αλήθεια βρίσκεται κάπου στη μέση: τα έπη δεν είναι ούτε ιστορικά αρχεία ούτε όμως απλή μυθοπλασία. Είναι προϊόντα μιας μακράς διαδικασίας συλλογικής μνήμης, μέσα στην οποία πραγματικά στοιχεία του μυκηναϊκού παρελθόντος διατηρήθηκαν, μετασχηματίστηκαν, εμπλουτίστηκαν με στοιχεία της Πρώιμης Εποχής του Σιδήρου και της Αρχαϊκής Εποχής και πέρασαν στα ποιήματα.
Στον Οδυσσέα βλέπω το ψυχικόσθένος των ανθρώπων
– Στο «Ανακαλύπτοντας ξανά τον Ομηρο» εκφράζετε ουσιαστικά την άποψη ότι κάθε εποχή «επινοεί» τον δικό της Ομηρο;
– Νομίζω πως ναι. Στα ομηρικά έπη έχουν αποκρυσταλλωθεί εμπειρίες ζωής και βιώματα που είναι πανανθρώπινα και διαχρονικά: αγώνας για επιβίωση, πόνος για την απώλεια αγαπημένων ανθρώπων, ξενιτειά και νοσταλγία, μοναξιά και ανάγκη για ανθρώπινη επαφή, αγάπη και μίσος, τα σημάδια που αφήνουν στον άνθρωπο ο πόλεμος και η βία και τόσα άλλα. Είναι φυσικό να αγγίζουν κάθε εποχή. Δεν είναι ότι επινοούμε νέα πράγματα στα έπη, λοιπόν, αλλά ότι ανακαλύπτουμε κομμάτια της ζωής μας που οι επικοί ποιητές έχουν περάσει στα ποιήματα. Αυτό ακριβώς φέρνω στο προσκήνιο στο συγκεκριμένο βιβλίο: πώς η «Ιλιάδα» και η «Οδύσσεια» λειτουργούν ως καθρέφτες της ανθρώπινης εμπειρίας σε κάθε γενιά που τις διαβάζει.
– Τι αγνοούν σήμερα για τον Ομηρο ακόμη και μορφωμένοι αναγνώστες;
– Οτι το σημαντικότερο ερώτημα είναι πώς μια προφορική παράδοση που εξελίχθηκε επί αιώνες κατόρθωσε να δημιουργήσει δύο από τα σπουδαιότερα έργα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, όχι αν υπήρξε ένας ποιητής που λεγόταν Ομηρος. Η ιδέα ενός και μόνου ποιητή έχει γίνει κομμάτι της εθνικής μας ταυτότητας, όμως αδικεί τις πολλές ποιητικές μεγαλοφυΐες που δημιούργησαν τα έπη. Πιστεύω ότι εκεί βρίσκεται το πραγματικό κλειδί για την κατανόηση της «Ιλιάδας» και της «Οδύσσειας». Και αν μπορούσα να συναντήσω έναν από τους πολλούς ανώνυμους ποιητές που, επί αιώνες, συνέβαλαν στη διαμόρφωση της προφορικής παράδοσης από την οποία γεννήθηκαν τα έπη –έναν από τους πολλούς «Ομήρους», αν θέλετε–, θα τον/τη ρωτούσα πόσα από όσα τραγουδούσε ήταν αναμνήσεις πραγματικών γεγονότων, που είχαν περάσει από γενιά σε γενιά, και πόσα ποιητική επινόηση. Πού ακριβώς σταματάει η μνήμη και πού αρχίζει η φαντασία;
– Ποιον ήρωα των ομηρικών επών θεωρείτε πιο σύγχρονο σήμερα και γιατί;
– Τον Οδυσσέα. Οχι επειδή είναι ο πιο έξυπνος, αλλά επειδή είναι ο πιο ανθρώπινος. Δεν διαθέτει υπεράνθρωπη δύναμη ούτε είναι άτρωτος. Επιβιώνει χάρη στην ευφυΐα, στην προσαρμοστικότητα, στην υπομονή και στην επιμονή του. Κλαίει, ματώνει, πληγώνεται, μα δεν το βάζει κάτω, δεν παύει ποτέ να αναζητεί τον δρόμο της επιστροφής. Στον Οδυσσέα βλέπω το τεράστιο ψυχικό σθένος, χάρη στο οποίο οι άνθρωποι επιβιώνουν και ξεπερνούν ανυπέρβλητα εμπόδια.
– Αν οι φοιτητές σας έπρεπε να διαβάσουν μόνο εκατό στίχους από τον Ομηρο, ποιους θα τους προτείνατε;
– Τη συνάντηση του Αχιλλέα με τον Πρίαμο στην τελευταία ραψωδία της «Ιλιάδας». Είναι μία από τις πιο συγκλονιστικές σκηνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας. Ο γέροντας βασιλιάς γονατίζει μπροστά στον άνθρωπο που σκότωσε τον γιο του και φιλάει το χέρι που του στέρησε το παιδί του. Ο Αχιλλέας στο βλέμμα του πονεμένου πατέρα βλέπει τον πόνο του δικού του πατέρα και μαλακώνει. Βοηθάει τον Πρίαμο να σηκωθεί και κλαίνε μαζί για τους αγαπημένους τους που χάθηκαν. Στους στίχους αυτούς βλέπω έναν ύμνο στην ανθρωπιά, μια υπενθύμιση ότι ακόμη και μέσα στη φρίκη του πολέμου η συμπόνια μπορεί να νικήσει το μίσος. Και μόνο αυτό το μάθημα εάν κρατήσει από τον Ομηρο ένας νέος άνθρωπος, θα έχει κερδίσει κάτι που θα τον συνοδεύει σε όλη του τη ζωή.
– Η ανασκαφή στην Ικλαινα ολοκληρώθηκε φέτος. Τι κρατάτε από αυτή τη διαδρομή;
– Την αίσθηση πως είχα την τύχη να ζήσω μια σπάνια επιστημονική περιπέτεια. Οταν ξεκινήσαμε πριν από 25 χρόνια, κανείς δεν μπορούσε να φανταστεί ότι η Ικλαινα θα άλλαζε την εικόνα μας για τη γένεση των πρώτων κρατών στην Ελλάδα και θα έφερνε στο φως ευρήματα μοναδικής σημασίας, όπως κυκλώπεια οικοδομήματα και πινακίδες Γραμμικής Β. Eπόμενος σταθμός είναι η αναστήλωση και η ανάδειξη του χώρου, ώστε να προστατευθούν τα μνημεία και να αποδοθούν στην ελληνική κοινωνία.
*Τα βιβλία «The World of Homer» και «Rediscovering Homer» κυκλοφορούν από το Cambridge University Press. To πρώτο θα μεταφραστεί στα ελληνικά για τις εκδ. Καρδαμίτσα.
Πηγή: Τ. Επτακοίλη, Καθημερινή
Δεν υπάρχουν σχόλια