Ξόρκια και μαγικά στην αρχαία Επιφάνεια της Συρίας: Πώς… έδεναν τους βασιλείς στον θρόνο - Μια ιστορία από τα βάθη της Ανατολής

Πινακίδες σφηνοειδούς γραφής 4.000 ετών αποκαλύπτουν αρχαίες μαγικές τελετουργίες. Η μεγάλη έρευνα Δανών επιστημόνων και το Έπος του Γκιλγκα...

Πινακίδες σφηνοειδούς γραφής 4.000 ετών αποκαλύπτουν αρχαίες μαγικές τελετουργίες. Η μεγάλη έρευνα Δανών επιστημόνων και το Έπος του Γκιλγκαμές.

Η αρχαία Επιφάνεια, σημαντικό κέντρο της Μεσοποταμίας -όχι ανάλογης πνευματικότητας με τη Βαβυλώνα- ήταν χτισμένη στις όχθες του ποταμού Ορόντη, στη σημερινή δυτική Συρία. Η Χάμα όπως ονομάζεται σήμερα, είναι η τέταρτη μεγαλύτερη πόλη της χώρας μετά τη Δαμασκό, το Χαλέπι και τη Χομς.

Η πόλη καταστράφηκε το 720 π.Χ. από τις ασσυριακές δυνάμεις και τα περισσότερα από τα αρχεία της πιθανότατα μεταφέρθηκαν μακριά ως λάφυρα. Τον 7ο αιώνα μ.Χ., η Χάμα πέρασε στην αραβική σφαίρα επιρροής και από το 1516 αποτελούσε κτήση της αχανούς Οθωμανικής Αυτοκρατορίας μέχρι το 1918 όταν έγινε γαλλική αποικία, όπως και η υπόλοιπη Συρία, για να κερδίσει την ανεξαρτησία της τον Απρίλιο του 1946.

Ένα κομμάτι του αρχαιολογικού της πλούτου βρίσκεται στο Εθνικό Μουσείο της Δανίας και πρόσφατα μελετήθηκε από επιστήμονες του πανεπιστημίου της Κοπεγχάγης, στο πλαίσιο του προγράμματος «Κρυμμένοι Θησαυροί». Το αποτέλεσμα της έρευνας μιας συλλογής πήλινων πινακίδων σφηνοειδούς γραφής ηλικίας άνω των 4.000 ετών φωτίζει το πώς οι αρχαίες κοινωνίες της Μεσοποταμίας συνδύαζαν τη μαγεία, την ιατρική και την πολιτική εξουσία - προσφέροντας παράλληλα σπάνιες ενδείξεις για τις ιστορικές ρίζες του θρυλικού Έπους του Γκιλγκαμές.

Μαγεία για τον θρόνο του βασιλιά

Το πολύτιμο αρχείο με τις πήλινες πινακίδες μελετήθηκε, ψηφιοποιήθηκε και αποκαλύπτει τον κόσμο της μαγείας, τις τελετουργίες, αλλά και επικλήσεις προς άγνωστα πρόσωπα που χάνονται μεταξύ μύθου και ιστορίας. 

Η μελέτη αποδεικνύει πως η μαγεία στην αρχαία Μεσοποταμία δεν ήταν περιθωριακή και δεν αφορούσε τα κατώτερα λαϊκά στρώματα. Αντίθετα ήταν θεσμοθετημένη γνώση, βαθιά ριζωμένη στην ιδεολογία της βασιλικής εξουσίας.  

Μια από τις πινακίδες που χρονολογείται στην πρώτη χιλιετία π.Χ. περιγράφει μια περίπλοκη, νυχτερινή μυστικιστική τελετή που αποσκοπούσε στην προστασία των ηγεμόνων από αόρατες απειλές. 

Σύμφωνα με τον αναπληρωτή καθηγητή στο πανεπιστήμιο της Κοπεγχάγης, ειδικό μελετητή της αρχαίας Μεσοποταμίας Troels Pank Arbøll, το τελετουργικό περιελάμβανε τη συμβολική καταστροφή των εχθρών μέσω προσεκτικά ενορχηστρωμένων πράξεων: Αργά το βράδυ, όταν κρυβόταν το φεγγάρι, μικρά ειδώλια φτιαγμένα από κερί και πηλό παραδίνονταν στην πυρά,  ενώ ένας εξορκιστής απήγγειλε συγκεκριμένες επικλήσεις. Τα λόγια του δεν ήταν αυθόρμητα, αλλά ακολουθούσαν συγκεκριμένο ρυθμό και φρασεολογία, γεγονός που υποδεικνύει μια τυποποιημένη τελετουργική παράδοση. 

Στόχος του ήταν να διώξει το κακό που επιβουλεύονταν τον θρόνο, να κρατήσει μακριά τους εχθρούς του βασιλιά, να σταθεροποιήσει την πολιτική εξουσία, να εξουδετερώσει υπαρκτούς και υπερφυσικούς κινδύνους και απειλές.

[Credit: Troels Pank Arbøll]

«Αυτό αντανακλά μια ευρύτερη κοσμοθεωρία στην οποία η κοσμική τάξη και η πολιτική σταθερότητα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες στην αρχαία Μεσοποταμία. Μια απειλή από μάγισσες ή κακόβουλες δυνάμεις δεν ήταν απλώς πνευματική - ήταν μια πιθανή κρίση διακυβέρνησης», αναφέρει ο Arbøll.

To Έπος του Γκιλγκαμές

Η συλλογή περιλαμβάνει επίσης ένα αντίγραφο βασιλικού καταλόγου - ενός εγγράφου που συνδυάζει τον μύθο και την ιστορία καταγράφοντας βασιλιάδες τόσο από θρυλικές όσο και από ιστορικές περιόδους.

Οι λίστες αυτές είναι πολύ σημαντικές για την ιστορία της αρχαίας Μεσοποταμίας, καθώς ανατρέχουν στις βασιλικές γενεαλογίες πριν από έναν μεγάλο κατακλυσμό, απηχώντας αφηγήσεις γνωστές από μεταγενέστερες λογοτεχνικές πηγές.

 Παρόμοιες λίστες περιλαμβάνουν το όνομα του Γκιλγκαμές, του 5ου βασιλιά της σουμεριακής πόλης-κράτους Ουρούκ (γύρω στο 2.700 π.Χ.), γνωστού κυρίως για το ομώνυμο Έπος του. Παρότι οι ιστορικοί τον αναγνωρίζουν ως υπαρκτό πρόσωπο, γύρω από όνομά του υπάρχει και ο θρύλος πως ήταν ημίθεος. 

Η πινακίδα που φέρει το όνομά του φαίνεται να είναι σχολικό αντίγραφο, που πιθανότατα χρησιμοποιήθηκε στην εκπαίδευση γραμματέων. Η σημασία της έγκειται στο ότι επιβεβαιώνει την ιστορική παρουσία του Γκιλγκαμές.

Το Έπος του Γκιλγκαμές, που προηγείται κατά αιώνες από τα ομηρικά έπη, είναι το αρχαιότερο έπος του κόσμου. Στο ποίημα αυτό παρακολουθούμε έναν νεαρό βασιλιά, γεμάτο δύναμη και αλαζονεία, να μεταμορφώνεται μέσα από τις περιπέτειες και τα παθήματά του, να γίνεται ταπεινός και, τελικά, με δάκρυα και πόνο, να δέχεται την κοινή μοίρα όλων των ανθρώπων: τον θάνατό του. Ένας μεγάλος κατακλυσμός, ένας χαμένος παράδεισος, η αναζήτηση της αθανασίας είναι μερικά από τα κύρια θέματα του Έπους, που τα ξαναβρίσκουμε ως απόηχους στην Παλαιά Διαθήκη. Αναμφισβήτητα, το Έπος του Γκιλγκαμές κατέχει μια ξεχωριστή θέση στην ιστορία της παγκόσμιας λογοτεχνίας, της φιλοσοφίας και της θρησκείας και είναι ταυτόχρονα και ένα από τα ωραιότερα ποιήματα της ανθρωπότητας.  

 

Άγαλμα του Γκιλγκαμές στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, Αυστραλία.
[Credit: Samantha / Wikimedia Commons]

Το πρόγραμμα «Κρυμμένοι Θησαυροί»

Στις πήλινες πινακίδες οι ερευνητές εντόπισαν εκτός από μαγικά και αναφορές στον Γκιλγκαμές: διοικητικά αρχεία, επιστολές μεταξύ περιφερειακών ηγετών και Ασσυρίων βασιλιάδων, καθώς και ιατρικές συνταγές που συνδυάζουν εμπειρικές θεραπείες με τελετουργικά στοιχεία.

«Αν και φαινομενικά ασήμαντα, τέτοια έγγραφα αναδεικνύουν την οργάνωση της ζωής των πρώιμων κρατών κι επιπλέον αποκαλύπτουν πώς η γραφή εξελίχθηκε όχι μόνο ως εργαλείο εξουσίας, αλλά και ως πρακτική αναγκαιότητα στην καθημερινή ζωή», αναφέρουν.

Φέρνοντας αυτά τα κείμενα στο φως, οι ερευνητές δεν αποκωδικοποιούν απλώς αρχαίες γλώσσες. Ανασυνθέτουν τον τρόπο με τον οποίο οι πρώιμοι πολιτισμοί κατανοούσαν τη δύναμη, τη μοίρα και την εύθραυστη ισορροπία μεταξύ του ορατού και του αόρατου.

Πηγή: Μ. Ριτζαλέου, Voria