Ανακαλύφθηκε η πρώτη τοπική αραμαϊκή επιγραφή του αρχαίου Βασιλείου της Σωφηνής, που χρονολογείται στην ελληνιστική περίοδο

Άποψη του φρουρίου της Ραμπάτ από τα ανατολικά. [Credit: H. Danışmaz, Ö. Şahin (2025),  Anatolian Studies] Μια πρωτοποριακή αρχαιολογική ανα...

Άποψη του φρουρίου της Ραμπάτ από τα ανατολικά. [Credit: H. Danışmaz, Ö. Şahin (2025), Anatolian Studies]

Μια πρωτοποριακή αρχαιολογική ανακάλυψη στην ανατολική Τουρκία αλλάζει τα δεδομένα για την κατανόηση του αρχαίου Βασιλείου της Σωφηνής, ενός ελάχιστα γνωστού κράτους της ελληνιστικής εποχής που βρισκόταν στο σταυροδρόμι των πολιτισμών της Ανατολίας, του Ιράν και της Ελλάδας. Η πρόσφατη ανεύρεση μιας μεσο-αραμαϊκής επιγραφής στο Φρούριο Ραμπάτ, στη σημερινή επαρχία Tunceli, αποτελεί την πρώτη άμεση γραπτή μαρτυρία των τοπικών ελίτ της Σωφηνής.

Η επιγραφή, λαξευμένη σε πέτρα και χρονολογημένη στον 2ο αιώνα π.Χ., εντοπίστηκε κατά τη διάρκεια αρχαιολογικών ερευνών στο στρατηγικό οχυρό του Ραμπάτ. Οι επιστήμονες χαρακτηρίζουν το εύρημα ως «ανακάλυψη που συμβαίνει μια φορά σε κάθε γενιά», καθώς είναι η πρώτη γνωστή τοπική αραμαϊκή επιγραφή από τη Σωφηνή, ένα βασίλειο που μέχρι τώρα γνωρίζαμε σχεδόν αποκλειστικά από αρχαίες ελληνικές και ρωμαϊκές πηγές.

Ένα ξεχασμένο βασίλειο ανάμεσα σε αυτοκρατορίες

Η Σωφηνή εκτεινόταν ανατολικά του Ευφράτη ποταμού. Λόγω του ορεινού και δύσβατου εδάφους της, η περιοχή επέτρεπε στους τοπικούς ηγεμόνες να διατηρούν σχετική αυτονομία, ισορροπώντας ανάμεσα στις μεγάλες δυνάμεις της εποχής, όπως οι Αχαιμενίδες Πέρσες, οι Σελευκίδες Έλληνες και αργότερα οι Ρωμαίοι.

Μέχρι σήμερα, η ιστορία της Σωφηνής εστίαζε στην κεντρική δυναστεία των Οροντιδών. Αυτό που έλειπε ήταν η «φωνή» των τοπικών αρχόντων που διοικούσαν τις μικρο-περιοχές. Η επιγραφή του Ραμπάτ καλύπτει αυτό το κενό.

Επιγραφή του φρουρίου της Ραμπάτ, πλευρά Α-Β (από τους H. Danışmaz, Ö. Şahin). [Credit: Danışmaz H. (2025), Anatolian Studies]

Το περιεχόμενο της επιγραφής

Το κείμενο βρέθηκε σε λίθο που είχε επαναχρησιμοποιηθεί ως δομικό υλικό σε έναν στάβλο χωριού κοντά στο φρούριο. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι ο λίθος φέρει επιγραφές και στις δύο πλευρές, γραμμένες σε μια μοναδική τοπική παραλλαγή της αραμαϊκής γραφής (παραλλαγή της Σωφηνής).

Πρόκειται για μια επιτύμβια επιγραφή που τιμά έναν τοπικό άρχοντα (RB, «κύριος») και αναφέρεται ρητά στον «Οίκο των Οροντιδών», επιβεβαιώνοντας τη συμμαχία του με την κυρίαρχη δυναστεία.

Υπάρχει πιθανή αναφορά στον Βασιλιά Μιθροβουζάνη, έναν ηγεμόνα της Σωφηνής γνωστό από νομίσματα και κλασικές πηγές των αρχών του 2ου αιώνα π.Χ. Αν αυτό επιβεβαιωθεί, συνδέει άμεσα το Φρούριο Ραμπάτ με τη βασιλική αυλή.

Γλώσσα, ισχύς και ταυτότητα

Η χρήση της αραμαϊκής αντί της ελληνικής αποκαλύπτει πολλά για τον πολιτιστικό προσανατολισμό της Σωφηνής. Ενώ η ελληνική ήταν η κυρίαρχη γλώσσα του ελληνιστικού κόσμου, η αραμαϊκή λειτουργούσε ως γλώσσα κύρους και διοίκησης, συνδεδεμένη με τις περσικές παραδόσεις. Η επιγραφή χρησιμοποιεί επίσης ένα ιρανικό ημερολογιακό σύστημα και ενδέχεται να επικαλείται τη θεότητα Μίθρα, ενισχύοντας την ιδέα ότι οι ελίτ της Σωφηνής τοποθετούσαν τον εαυτό τους μεταξύ των ιρανικών και των ελληνιστικών παραδόσεων, αντί να υιοθετούν πλήρως μία από τις δύο.

«Αυτή η ανακάλυψη δείχνει ότι η αραμαϊκή δεν ήταν απλώς ένα απομεινάρι αυτοκρατορικής γλώσσας», σημειώνουν οι ερευνητές, «αλλά ένα ενεργό μέσο μέσω του οποίου οι τοπικές ελίτ της Σωφηνής εξέφραζαν την εξουσία, τη μνήμη και την πολιτική τους ταυτότητα».

Επιγραφή του φρουρίου της Ραμπάτ, πλευρά Α-Β, με τα γράμματα που έχουν επισημανθεί (φωτογραφία: H. Danışmaz, Ö. Şahin; σήμανση: S.F. Adalı).
[Credit: Danışmaz H. (2025), Anatolian Studies]

Ένα φρούριο λαξευμένο από πέτρα

Το φρούριο του Ραμπάτ είναι εξίσου εντυπωσιακό με το κείμενο που βρέθηκε. Χτισμένο στην κορυφή μιας βραχώδους κορυφογραμμής, προσβάσιμης μόνο μέσω στενών ορεινών κοιλάδων, το φρούριο διαθέτει λαξευμένους σε βράχους τάφους, κλιμακωτές σήραγγες που κατεβαίνουν προς πηγές νερού, τείχη οχύρωσης και γέφυρες. Αυτά τα χαρακτηριστικά αποκαλύπτουν μια μακροχρόνια επένδυση της ελίτ στο τοπίο, μετατρέποντας τον φυσικό βράχο σε σύμβολο δύναμης και μονιμότητας.

Το σημαντικότερο είναι ότι η επιγραφή βοηθά στην επίλυση μιας μακροχρόνιας αρχαιολογικής διαμάχης. Πολλά από τα λαξευμένα στο βράχο τούνελ και τάφοι στην ανατολική Ανατολία αποδίδονταν προηγουμένως στην περίοδο των Ουραρτών. Τα στοιχεία από το Ραμπάτ υποστηρίζουν πλέον έντονα μια ελληνιστική και μεταγενέστερη χρονολογία, επαναπροσδιορίζοντας τον τρόπο με τον οποίο οι μελετητές ερμηνεύουν παρόμοιες κατασκευές σε ολόκληρη την περιοχή.

Γιατί είναι σημαντική η ανακάλυψη;

Η επιγραφή του φρουρίου του Ραμπάτ δεν προσθέτει απλώς ένα νέο έκθεμα στις συλλογές των μουσείων, αλλά αποκαθιστά την επιρροή των τοπικών ελίτ που για πολύ καιρό παρέμεναν αόρατες στην αρχαία ιστορία. Δείχνει πώς οι περιφερειακοί ηγέτες διαπραγματεύονταν την ταυτότητα και την εξουσία επικαλούμενοι τη βασιλική καταγωγή, την αυτοκρατορική μνήμη και την ιερή γλώσσα, ενώ ταυτόχρονα κυβερνούσαν απομακρυσμένες ορεινές περιοχές.

Καθώς η αρχαιολογική έρευνα συνεχίζεται στο Tunceli και τις γύρω περιοχές, οι μελετητές πιστεύουν ότι θα ακολουθήσουν και άλλες ανακαλύψεις. Προς το παρόν, η φωνή που είναι χαραγμένη στην πέτρα του φρουριού Ραμπάτ αποτελεί την πρώτη άμεση μαρτυρία της τοπικής ελίτ της Σωφηνής, που μιλάει μετά από περισσότερα από δύο χιλιετίες για ένα ξεχασμένο βασίλειο στα όρια των αυτοκρατοριών.

Η ανακάλυψη αυτή, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Anatolian Studies (2025), αποτελεί την πρώτη άμεση μαρτυρία από το εσωτερικό ενός βασιλείου που βρισκόταν στην άκρη των αυτοκρατοριών πριν από 2.200 χρόνια.

Διαβάστε εδώ τη σχετική επιστημονική δημοσίευση.

Danışmaz H, Adalı S. F, Şahin Ö. New testimony for local elites in Sophene during the Hellenistic period: Rabat Fortress and its Middle Aramaic inscription in a rocky landscape. Anatolian Studies. 2025;75:165-186. doi:10.1017/S0066154625000109

Πηγή: ArkeoNews