Πατούσες επί χάρτου – Μια άτακτη γάτα και μία έκθεση

Επισκέπτης γατάκι στην έκθεση του Μουσείου Τέχνης Γουόλτερς «Πατούσες σε περγαμηνή». Πολλοί γραφείς-εικονογράφοι απεικόνιζαν επίσης, γάτες ν...

Επισκέπτης γατάκι στην έκθεση του Μουσείου Τέχνης Γουόλτερς «Πατούσες σε περγαμηνή».

Πολλοί γραφείς-εικονογράφοι απεικόνιζαν επίσης, γάτες να παίζουν μουσικά όργανα, μία από τις πιο παιχνιδιάρικες και ιδιότροπες επινοήσεις τους.

Τι μπορεί να συμβεί, όταν μια άτακτη γάτα αποφασίζει να παίξει το πληκτρολόγιο του υπολογιστή; Λάθη, διαγραφές, απρόσμενες ρυθμίσεις ό,τι μπορεί να φανταστεί κανείς, μία τρέλα κυριολεκτικά. Μόνο που όλα αυτά, εύκολα διορθώνονται.

Μερικούς αιώνες πριν, μία τέτοια φρενήρης επέμβαση του αγαπημένου τετράποδου σε χειρόγραφα ήταν απλώς καταστροφική. Όπως συνέβη σ΄ έναν φλαμανδό γραφέα κάπου στη δεκαετία του 1470, όταν άφησε τις σχολαστικά γραμμένες σελίδες του ενός εικονογραφημένου χειρόγραφου να στεγνώσουν αλλά την επόμενη μέρα ανακάλυψε, ότι η γάτα του είχε αφήσει τα μελανωμένα αποτυπώματα της πατούσας της πάνω στην περγαμηνή. Δίνοντας όμως σήμερα, 500 χρόνια αργότερα, το έναυσμα για μια ολόκληρη έκθεση.

Οι σελίδες με τα σχέδια της γάτας έγιναν έτσι, το επίκεντρο για τις «Πατούσες σε περγαμηνή» του Μουσείο Τέχνης Γουόλτερς της Βαλτιμόρης, που παρακολουθεί τα αποτυπώματα των γάτων σε μεσαιωνικά χειρόγραφα από την Ευρώπη ως την Ασία και τον ισλαμικό κόσμο. Και είναι η πρώτη από τις τρεις εκθέσεις του συγκεκριμένου μουσείου τα επόμενα δύο χρόνια, που είναι αφιερωμένες στην απεικόνιση ζώων στην τέχνη.

Χειρόγραφο του 1ου αιώνα που φέρει τα χαρακτηριστικά αποτυπώματα από το πέρασμα μιας άτακτης γάτας.

Το επίμαχο χειρόγραφο

Το χειρόγραφο εντοπίσθηκε στη συλλογή του μουσείου από την επιμελήτρια σπάνιων βιβλίων και χειρογράφων Λίνλεϊ Αν Χέρμπερτ, η οποία στη συνέχεια άρχισε να φτιάχνει μία λίστα και με άλλες …εμφανίσεις γατών με παρόμοια δραστηριότητα ώσπου και συγκέντρωσε τελικά αρκετό υλικό για μία έκθεση.

Παράλληλα βέβαια ερευνήθηκαν τα έργα από πολλές διαφορετικές οπτικές γωνίες ώστε να γίνει κατανοητό πώς ένιωθαν οι άνθρωποι για τις γάτες πριν από αιώνες. Αυτό περιελάμβανε πρωτογενείς πηγές όπως η μεσαιωνική ποίηση, ιστορίες με ηθικά και παραινετικά διδάγματα, καταγεγραμμένα ονόματα κατοικίδιων ζώων και αναφορές για τις γάτες σε εγκυκλοπαιδικά έργα, όπως η Ετυμολογία του Ισίδωρου της Σεβίλλης από τον 7ο αιώνα, καθώς και σε μεσαιωνικά κτητορικά βιβλία.

Αντίθετα από ό,τι ίσως πιστευόταν έτσι, η έρευνα έδειξε, ότι «Στον Μεσαίωνα πολλοί άνθρωποι αγαπούσαν τις γάτες τους όσο κι εμείς», όπως λέει η ίδια. Ωστόσο, ο λόγος που οι άνθρωποι τις κρατούσαν σε σπίτια, εκκλησίες και βιβλιοθήκες ήταν λιγότερο για συντροφιά και περισσότερο πρακτικός, δηλαδή ήταν ο έλεγχος των τρωκτικών. Οι δεξιότητές τους στο κυνήγι ποντικιών και αρουραίων ήταν κρίσιμες την εποχή εκείνη για την προστασία των αποθεμάτων τροφίμων αλλά και των πολύτιμων βιβλίων και των υφασμάτων και φυσικά, όμως για την προστασία των ιδιοκτητών τους από την πανώλη και άλλες ασθένειες που μεταφέρουν τα παράσιτα. «Επειδή αυτός ήταν ο βασικός σκοπός τους στη ζωή των ανθρώπων, τις δείχνουν συχνότερα να κυνηγούν ποντίκια», λέει η Χέρμπερτ. «Κάτι που μπορεί να κάνει και σήμερα μία γάτα σπιτιού βέβαια, μόνο που η ζωή μας δεν εξαρτάται πλέον από την επιτυχία τους στο κυνήγι».

Λεπτομέρεια χειρογράφου με γάτα να συλλαμβάνει ποντίκια.

Γατίσιες δεξιότητες

Οι ικανότητες όμως, ενός γάτου στη σύλληψη ποντικιών είχαν επίσης και συμβολική σημασία για το μεσαιωνικό κοινό. Όπως σημειώνει η ερευνήτρια, λόγω της μυστικότητάς τους, της ικανότητάς τους να βλέπουν στο σκοτάδι και των θανατηφόρων κυνηγετικών δεξιοτήτων τους, οι γάτες που κυνηγούσαν ποντίκια έγιναν σύμβολο του τρόπου με τον οποίο ο διάβολος παίζει με τις ψυχές των αμαρτωλών και πώς αναπόφευκτα θα τους πιάσει!

Πολλοί γραφείς-εικονογράφοι απεικόνιζαν επίσης, γάτες να παίζουν μουσικά όργανα, μία από τις πιο παιχνιδιάρικες και ιδιότροπες επινοήσεις τους, που αντανακλούν τα σημερινά memes με γάτες της εποχής του διαδικτύου. Αλλά ακόμη και αυτές οι φαινομενικά ανάλαφρες εικόνες θεωρείται ότι είχαν ένα σύνθετο και σοβαρό νόημα για τον μεσαιωνικό άνθρωπο, καθώς ενίσχυαν τη σημασία μιας εύτακτης κοινωνίας δείχνοντας το χάος, που ήταν πιθανό να υπάρξει αν η φυσική τάξη των πραγμάτων ανατρεπόταν.

Άλλα έργα της έκθεσης αποκαλύπτουν γάτες σε εκπληκτικές σκηνές. Όπως για παράδειγμα ένας ιταλικός πίνακας του 15ου αιώνα «Η Μαρία και ο Χριστός με το Γατάκι», στον οποίο ένα γατάκι σηκώνει το πόδι του για να συγκρίνει τα μικροσκοπικά του πατουσάκια με τα εξ ίσου μικρά δάχτυλα των ποδιών του μωρού Ιησού.

Προσευχητάρι από τα τέλη του 15ου αιώνα με απεικόνιση γάτας σε μουσικό όργανο.

Η περίεργη εικόνα πιθανότατα είναι εμπνευσμένη από έναν λιγότερο γνωστό θρύλο για τη Γέννηση, κατά τον οποίο η Μαρία προσευχήθηκε για βοήθεια ώστε να κρατήσει το νεογέννητο Χριστό βρέφος ζεστό και, πράγματι μία γάτα πήδηξε στη φάτνη για να τον αγκαλιάσει. Σε ένδειξη εκτίμησης έτσι, η Μαρία ευλόγησε στη συνέχεια τη γάτα και σχεδίασε το αρχικό της «Μ», στο μέτωπό της, δίνοντας τελικά στα γατάκια τα διακριτικά τους σημάδια.

Ένα ευαγγέλιο και μία υιοθεσία

Ασυνήθιστα γεμάτο με γατίσιες εικόνες είναι εξάλλου, ένα αρμενικό ευαγγέλιο του 17ου αιώνα. Όπως αποκαλύπτει όμως μία επιγραφή, το χειρόγραφο ήταν ειδική παραγγελία από μια γυναίκα, ονόματι Ναπάτ στη μνήμη της ίδιας και της οικογένειάς της. Ίσως αυτά τα γατάκια λοιπόν, να ήταν τα αγαπημένα τους γούνινα κατοικίδια.

Μια τουρκική εκδοχή των Θαυμάτων της Δημιουργίας, του 13ου αιώνα απεικονίζει όμως, ανάμεσα στο κείμενο μία μαύρη γάτα. Οι γάτες θαυμάζονταν για την καθαριότητά τους σε όλο τον ισλαμικό κόσμο και ο προφήτης Μωάμεθ υποστήριζε τη συμπόνια απέναντί ​​τους. Πολλοί ισλαμιστές ηγεμόνες μάλιστα, λέγεται ότι κατέβαλαν μεγάλες προσπάθειες για να φροντίσουν τα γατάκια, συμπεριλαμβανομένου του μαμελούκου σουλτάνου του 13ου αιώνα Αλ Ζαχίρ Μπαϊμπάρς, ο οποίος ίδρυσε «κήπους με γάτες» για να παρέχει τροφή και στέγη στα μικρά αιλουροειδή.

Άποψη της έκθεσης «Πατούσες σε περγαμηνή» με τον πίνακα του 15ου αιώνα «Η Μαρία και ο Χριστός με το Γατάκι».

Άποψη της έκθεσης «Πατούσες σε περγαμηνή» με ισλαμικά κείμενα στα οποία απεικονίζονται γάτες.

Όσον αφορά την έκθεση πάντως, το Μουσείο Τέχνης Γουόλτερς συνεργάστηκε με το Καταφύγιο Διάσωσης και Φροντίδας Ζώων της Βαλτιμόρης. Και το επιστέγασμα; Μετά τα εγκαίνια, μία γέννα τεσσάρων γατιών, ηλικίας έξι εβδομάδων ξεναγήθηκαν στην έκθεση για να τους παρουσιάσουν τις εικόνες και την παράδοση των προγόνων τους! Τα γατάκια έκαναν τις βόλτες τους στην προθήκη με το χειρόγραφο, που φέρει τα γατίσια αποτυπώματα 500 χρόνια πριν. Η απόλυτη προβολή φυσικά, μιας πρωτότυπης εικαστικής προσέγγισης.

Πόσο μάλλον που και η ίδια η επιμελήτρια υιοθέτησε δύο από αυτά. « Ήταν ένα απροσδόκητο και ξεχωριστό αποτέλεσμα και είμαι τόσο ευγνώμων που μπήκαν τρέχοντας στην γκαλερί μου και άφησαν τα αποτυπώματα της πατούσας τους στην καρδιά μου», όπως λέει η ίδια.

Πηγή: Μ. Θερμού, Mononews