Μια κορυφαία στιγμή αντίστασης και ηθικής ακεραιότητας της ελληνικής αρχαιολογίας από την περίοδο του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, 1940-41, μας α...
Μια κορυφαία στιγμή αντίστασης και ηθικής ακεραιότητας της ελληνικής αρχαιολογίας από την περίοδο του Ελληνοϊταλικού Πολέμου, 1940-41, μας αφηγείται το κόμικς των Αγγελικής Δαρλάση και Δήμητρας Νικολαΐδη «Οταν έφυγαν τα αγάλματα» (εκδ. Μεταίχμιο).
Πρωινό Δευτέρας 28 Απριλίου 1941. Μια ομάδα Γερμανών αξιωματικών εισέρχεται στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο επί της οδού Πατησίων. Είναι η πρώτη μέρα της ναζιστικής κατοχής της Αθήνας, καθώς την προηγούμενη η Βέρμαχτ είχε καταλάβει την πρωτεύουσα. Η εικόνα που αντικρίζουν οι αξιωματικοί είναι αναπάντεχη, καθώς το μουσείο έχει απογυμνωθεί από όλα τα εκθέματά του. Πενήντα χρόνια μετά το άνοιγμά του στο ευρύ κοινό, το πρώτο αρχαιολογικό μουσείο του ελληνικού κράτους παρουσιάζει εικόνα απόλυτης ερήμωσης: οι τοίχοι είναι άδειοι, το ίδιο και οι προθήκες, ενώ το δάπεδο είναι σκαμμένο. Πουθενά ο πανύψηλος Κούρος του Σουνίου, πουθενά ο ευθυτενής Ζευς / Ποσειδών του Αρτεμισίου, πουθενά η αινιγματική Σφίγγα, οι λήκυθοι ή κάποιο από τα πανέμορφα έργα μεταλλοτεχνίας. Στις επίμονες ερωτήσεις των αξιωματικών «Wo sind die Statuen?» («Πού είναι τα αγάλματα;»), οι λιγοστοί αρχαιολόγοι και φύλακες απαντούν σιβυλλικά: «Εκεί που ήταν πάντα: στο χώμα».
Αυτή είναι η ιστορία της απόκρυψης των αρχαιοτήτων κατά τη διάρκεια του Ελληνοϊταλικού Πολέμου 1940-41· η ιστορία απλών, καθημερινών ανθρώπων (ευσυνείδητων αρχαιολόγων, εργατών, τεχνιτών, υπαλλήλων του μουσείου και εθελοντών) που επί έξι μήνες εργάζονταν νυχθημερόν για την απομάκρυνση και την κατάχωση των έργων αρχαιοελληνικής τέχνης. Σκοπός ήταν, ήδη από τον Οκτώβριο του 1940, η ασφάλιση αυτού του ανεκτίμητου θησαυρού από την απειλή των βομβαρδισμών. Η Αθήνα βέβαια, όπως γνωρίζουμε, γλίτωσε από τους βομβαρδισμούς του Αξονα λόγω της «ελληνολατρίας» του Χίτλερ –οπότε, αν από κάτι μετά βεβαιότητας διασώθηκαν αποκρυπτόμενα τα έργα του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου, ήταν από τις συστηματικές κλοπές των αρπάγων Γερμανών ναζί που σημειώθηκαν σε αρχαιολογικούς χώρους της κατεχόμενης Ελλάδας και σε μουσεία και ιδιωτικές συλλογές σε όλη την Ευρώπη.
Η ιστορία της απόκρυψης και διάσωσης των αρχαιοτήτων είναι ένα ξεχωριστό έπος, που γράφτηκε παράλληλα με το έπος της αντίστασης στον ιταλικό φασισμό στα βουνά της Αλβανίας. Αυτό το έπος «αθόρυβου ηρωισμού» της ελληνικής αρχαιολογίας περιγράφεται στο μυθιστόρημα της Αγγελικής Δαρλάση με τον τίτλο «Οταν έφυγαν τα αγάλματα», το οποίο κυκλοφόρησε τον Νοέμβριο του 2015 από τις εκδόσεις Μεταίχμιο. Ακριβώς δέκα χρόνια μετά, και έχοντας πουλήσει πάνω από 20.000 αντίτυπα, το αγαπημένο μυθιστόρημα κυκλοφορεί διασκευασμένο από την ίδια τη συγγραφέα σε μορφή κόμικς.
Το ευτύχημα για τη διασκευή ήταν ότι την εικονογράφησή της ανέλαβε η ταλαντούχα και ανερχόμενη στον χώρο των ελληνικών κόμικς Δήμητρα Νικολαΐδη, αποδίδοντας άψογα την ατμόσφαιρα και την τρυφερότητα του μυθιστορήματος.
Ολη η πλοκή της ιστορίας χτίζεται πάνω στην Αγγελίνα, το νεαρό κορίτσι που, λόγω της δουλειάς της μητέρας της, σχεδόν μεγάλωσε μέσα στο μουσείο. Η Αγγελίνα γεννήθηκε με το αριστερό της χέρι μισό, καθώς διέθετε έναν ασχημάτιστο καρπό. Η γενετική αυτή ιδιομορφία την έκανε να ταυτίζεται περισσότερο με τα αγάλματα, παρά με τα συνομήλικά της παιδιά, τα οποία της κακοφέρονταν. Τα αγάλματα έγιναν οι καλύτεροί της φίλοι τις νύχτες που η μητέρα της καθάριζε τα δάπεδα του μουσείου· τα άκουγε να τραγουδάνε, χόρευε μαζί τους, αφουγκραζόταν τα συναισθήματα χαράς και λύπης τους. Μοναδικός «σάρκινος» φίλος της Αγγελίνας ο Τίκο, με τον οποίο ανέπτυξε μια βαθιά παιδική φιλία που στάθηκε αντίβαρο στη μαυρίλα της Κατοχής.
Η Νικολαΐδη κατάφερε με το «καθαρό» της σχέδιο και τα φωτεινά, ζωντανά της χρώματα, να αποδώσει τόσο το ιστορικό περιβάλλον της περιόδου (Αθήνα του 1940-41, αλλά και αναδρομή στη Σμύρνη της Μικρασιατικής Καταστροφής), όσο και την ονειροφαντασία που αναδύεται από το βιβλίο της Δαρλάση. Βυθιζόμενοι στις σελίδες του κόμικς, θαυμάζουμε το πνεύμα ευθύνης, καθήκοντος και οξυδέρκειας που επέδειξαν, υπό συνθήκες άκρας μυστικότητας, οι τότε υπεύθυνοι του μουσείου, από τους αρχαιολόγους μέχρι τους απλούς εργάτες. Η πραγματική ιστορία του «Οταν έφυγαν τα αγάλματα» μας θυμίζει ότι η δρακογενιά του ’40 δεν αντιστάθηκε στον φασιστικό ζόφο εκείνης της εποχής μόνο για τους ζωντανούς, αλλά και για τη μνήμη των πεθαμένων· για να μη χαθεί από το μέλλον ό,τι όμορφο μας κληροδότησε το παρελθόν. «Και για αυτά πολέμησαν», όπως είχαν κάνει οι πρόγονοί τους, πέντε γενιές πριν, στον αγώνα της ανεξαρτησίας.
Πηγή: Γ. Αντωνόπουλος, Εφημερίδα των Συντακτών
Δεν υπάρχουν σχόλια