Ένα πλήρες βυζαντινό μοναστήρι ανακαλύφθηκε κάτω από τις αμμόλοφους της νότιας Αιγύπτου

Άποψη των ανασκαφών. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου] Αρχαιολόγοι του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, κατά τη διάρκει...

Άποψη των ανασκαφών. [Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Αρχαιολόγοι του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, κατά τη διάρκεια των συστηματικών ανασκαφών τους στην περιοχή γνωστή ως «Al-Deir», στο χωριό Al-Qarya στο κέντρο της επαρχίας Sohag, έκαναν μια ανακάλυψη εξαιρετικών διαστάσεων: τα ερείπια ενός πλήρους μοναστηριακού συγκροτήματος, που χρονολογείται από τη βυζαντινή περίοδο. Η ανακάλυψη αυτή, που παρουσιάζεται ως η πιο ολοκληρωμένη του είδους της στην περιοχή, προσφέρει μια άνευ προηγουμένου εικόνα της χωροταξικής και καθημερινής οργάνωσης των πρώτων χριστιανικών κοινοτήτων στη νότια Αίγυπτο, επίκεντρο του πρώιμου μοναχισμού.

Οι κατασκευές, χτισμένες εξ ολοκλήρου από πλίνθους – το βασικό δομικό υλικό της κοιλάδας του Νείλου που προσαρμόστηκε σε μια νέα πνευματικότητα – αναδύονται από το υπέδαφος για να διηγηθούν μια ιστορία κοινότητας και απομόνωσης. Ο υπουργός Τουρισμού και Αρχαιοτήτων, Sherif Fathy, τόνισε ότι αυτή η ανακάλυψη ενσαρκώνει τον πλούτο και την ποικιλομορφία της πολιτιστικής κληρονομιάς της Αιγύπτου σε όλες τις διαφορετικές εποχές της, δηλώνοντας ότι ανακαλύψεις αυτού του είδους υποστηρίζουν τις προσπάθειες του υπουργείου να αναπτύξει το προϊόν του πολιτιστικού τουρισμού και να αναδείξει μη συμβατικούς αρχαιολογικούς προορισμούς, με απώτερο στόχο να προσελκύσει μεγαλύτερο αριθμό επισκεπτών και ερευνητών που ενδιαφέρονται για την ιστορία των πολιτισμών και των θρησκειών.

Από την πλευρά του, ο Γενικός Γραμματέας του Ανώτατου Συμβουλίου Αρχαιοτήτων, Δρ. Mohamed Ismail Khaled, τόνισε την επιστημονική σημασία του χώρου, σημειώνοντας ότι οι πληροφορίες που ανακτήθηκαν συμβάλλουν ουσιαστικά στην κατανόηση της πραγματικής φύσης της μοναστικής ζωής στην Άνω Αίγυπτο κατά τη διάρκεια της βυζαντινής κυριαρχίας.

Αμφορείς που βρέθηκαν στον χώρο.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Τα προκαταρκτικά αποτελέσματα της ανασκαφής, σύμφωνα με τον Khaled, υποδεικνύουν ένα μοτίβο οργανωμένης εγκατάστασης και διαβίωσης εντός των κτιρίων που ανακαλύφθηκαν, οδηγώντας στην υπόθεση ότι αυτά ήταν τα καταλύματα μιας αυτάρκης μοναστικής κοινότητας που κατοικούσε στον χώρο κατά τη διάρκεια αυτής της ιστορικής περιόδου.

Η αρχιτεκτονική του περιβόλου: κελιά, τραπεζαρίες και μια βασιλική

Η διάταξη του συγκροτήματος αρχίζει να διαμορφώνεται με σαφήνεια. Ο καθηγητής Mohamed Abdel Badi’, επικεφαλής του Τμήματος Αιγυπτιακών Αρχαιοτήτων του Συμβουλίου, ανέφερε λεπτομερώς ότι η αποστολή κατάφερε να αποκαλύψει τα ερείπια αρκετών κτιρίων ορθογώνιας κάτοψης, με προσανατολισμό από δυτικά προς ανατολικά, με διαστάσεις που κυμαίνονται από 8 επί 7 μέτρα έως 14 επί 8 μέτρα.

Αυτές οι κατασκευές, των οποίων οι τοίχοι διατηρούν ακόμη ίχνη από επίχρισμα και διαθέτουν ενσωματωμένες κόγχες και εσοχές, στεγάζονταν ορθογώνιες αίθουσες. Ορισμένοι από αυτούς τους χώρους παρουσιάζουν στο ανατολικό τους άκρο μια αψιδωτή κατασκευή ή μια σαφώς καθορισμένη αψίδα, που προοριζόταν αναμφίβολα για προσευχή και συλλογική λατρεία.

Αντικείμενα που βρέθηκαν στο μοναστηριακό συγκρότημα.
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου]

Συνδεδεμένα με αυτούς τους κοινόχρηστους χώρους, έχει εντοπιστεί μια σειρά από μικρά δωμάτια, με σκεπές από τούβλα, τα οποία οι αρχαιολόγοι ερμηνεύουν ως κελιά, ή ατομικά κελιά των μοναχών — χώρους απόλυτης απομόνωσης και προσωπικής διαλογισμού.

Η χωρική οργάνωση συμπληρώνεται από αυλές που βρίσκονται στη νότια πλευρά των κτιρίων, οι οποίες χρησίμευαν ως κύριες είσοδοι, και από τα ερείπια βοηθητικών κατασκευών κυκλικού σχήματος, πιθανώς τραπέζια ή πάγκοι μιας τραπεζαρίας όπου η κοινότητα συγκεντρωνόταν για τα γεύματα.

Υποδομές και Λειτουργία: Αποθήκες, Εργαστήρια και η Πνευματική Καρδιά

Πέρα από τους καθαρά οικιστικούς χώρους, η ανασκαφή έφερε στο φως ευρήματα που μαρτυρούν τις πρακτικές και λειτουργικές δραστηριότητες του μοναστηριού. Ο Δρ. Mohamed Naguib, Γενικός Διευθυντής Αρχαιοτήτων του Sohag, ανέφερε την ανακάλυψη των θεμελίων αρκετών κτιρίων που λειτουργούσαν ως αποθήκες ή δεξαμενές.

Αυτά τα δοχεία, κατασκευασμένα από κόκκινο τούβλο και ασβεστόλιθο και επικαλυμμένα με αδιάβροχη στρώση κόκκινου κονιάματος, προορίζονταν για την αποθήκευση νερού – ενός ζωτικού πόρου στην έρημο – ή ίσως για ορισμένες βιομηχανικές ή βιοτεχνικές δραστηριότητες που συνδέονταν με την αυτάρκη οικονομία του μοναστηριού.

Ωστόσο, το πιο σημαντικό αρχιτεκτονικό στοιχείο που έχει ανακαλυφθεί μέχρι σήμερα είναι ένα αρκετά μεγάλο κτίριο από πλίνθους, διαστάσεων περίπου 14 επί 10 μέτρων, προσανατολισμένο κατά μήκος του άξονα ανατολής-δύσης. Όλα τα στοιχεία υποδηλώνουν ότι επρόκειτο για την κύρια εκκλησία του μοναστηριακού συγκροτήματος. Η κάτοψή της ακολουθεί το παραδοσιακό τριμερές βασιλικό σχήμα: κεντρικός ναός, ιερό και πρεσβυτέριο.

Ερείπια ενός από τα κτίρια του μοναστηριού. 
[Credit: Υπουργείο Τουρισμού και Αρχαιοτήτων Αιγύπτου] 

Στον κυρίως ναό έχουν εντοπιστεί βάσεις από πλίνθινους κίονες, γεγονός που υποδηλώνει ότι ο χώρος καλύπτονταν από κεντρικό τρούλο. Το ιερό, που βρίσκεται στο κέντρο του ανατολικού τοίχου, έχει ημικυκλικό σχήμα (αψίδα) και πλαισιώνεται από τις δύο μικρές αίθουσες που είναι χαρακτηριστικές των κοπτικών εκκλησιών: την παστοφορία, που προοριζόταν για την προετοιμασία των στοιχείων της Ευχαριστίας.

Η σιωπηλή μαρτυρία των αντικειμένων: κεραμικά, όστρακα και πέτρες με μνήμη

Η υλικότητα της καθημερινής ζωής στο μοναστήρι έχει αποκρυσταλλωθεί σε μια αξιοσημείωτη συλλογή κινητών ευρημάτων. Ο καθηγητής Waled El-Sayed, διευθυντής της αρχαιολογικής αποστολής στον χώρο, έχει επισημάνει ότι μεταξύ των ανακτηθέντων αντικειμένων ξεχωρίζουν αρκετοί αμφορείς αποθήκευσης, μερικούς από τους οποίους φέρουν επιγραφές στους ώμους τους που μπορεί να αντιστοιχούν σε γράμματα, αριθμούς ή ακόμα και ονόματα, υποδηλώνοντας ίσως το περιεχόμενο, τον παραλήπτη ή τον παραγωγό.

Ένα ξεχωριστό κεφάλαιο αποτελούν τα όστρακα, θραύσματα κεραμικών ή ασβεστόλιθων που επαναχρησιμοποιήθηκαν ως επιφάνεια γραφής. Τα ευρήματα περιλαμβάνουν αρκετά από αυτά τα αντικείμενα με σημειώσεις στην κοπτική γλώσσα, οι οποίες, μόλις αποκρυπτογραφηθούν, θα μπορούσαν να προσφέρουν διοικητικά δεδομένα, λίστες προμηθειών, βιβλικές περικοπές ή εσωτερικές επικοινωνίες.

Η συλλογή συμπληρώνεται από διάφορα σκεύη καθημερινής χρήσης, θραύσματα λίθων που ανήκαν σε πιο περίτεχνα αρχιτεκτονικά στοιχεία και τμήματα ασβεστολιθικών πλακών με χαραγμένες επιγραφές σε κοπτική γραφή, πιθανώς τμήματα αναμνηστικών στηλών ή ταφόπετρων.

Το μοναστηριακό συγκρότημα Al-Deir στο Sohag αποτελεί έτσι έναν τέλεια διατηρημένο μικρόκοσμο. Η αξία του έγκειται στην ακεραιότητα με την οποία παρουσιάζει, σε ένα ενιαίο επίπεδο, όλα τα στοιχεία που είναι απαραίτητα για την ύπαρξη μιας οργανωμένης θρησκευτικής κοινότητας: από τον ιερό χώρο της εκκλησίας και την οικειότητα του κελιού, έως τις εγκαταστάσεις ύδρευσης και σίτισης, καθώς και τα αντικείμενα που μαρτυρούν μια ζωή εργασίας, προσευχής και γραφής.

Κάθε τούβλο, κάθε επιγραφή, κάθε σιλό συμβάλλει στο να γεμίσει ένα κενό στον ιστορικό χάρτη του ανατολικού χριστιανικού μοναχισμού, επιβεβαιώνοντας ότι οι άγονες εκτάσεις του Sohag, ήταν, για αιώνες, γόνιμο έδαφος για την άνθηση μιας από τις πιο σημαντικές πνευματικές εμπειρίες στην ιστορία.

Πηγή: LBV Magazine