Αποκρυπτογράφηση του μυστικού της Χρυσής Πινακίδας της Πετηλίας: ορφικές οδηγίες 2.300 ετών για να περάσεις στον Κάτω Κόσμο και να μην επιστρέψεις ποτέ

Η Χρυσή Πινακίδα της Πετηλίας. [Credit: The Trustees of the British Museum] Σε έναν ηλιόλουστο λόφο στη νότια Ιταλία, όπου κάποτε βρισκόταν ...

Η Χρυσή Πινακίδα της Πετηλίας. [Credit: The Trustees of the British Museum]

Σε έναν ηλιόλουστο λόφο στη νότια Ιταλία, όπου κάποτε βρισκόταν η ελληνική πόλη Πετηλία, μια τυχαία ανακάλυψη θα έριχνε φως σε μια από τις πιο αινιγματικές πεποιθήσεις του αρχαίου κόσμου. Ένα μικροσκοπικό αντικείμενο, φτιαγμένο από χρυσό και προορισμένο να συνοδεύσει έναν νεκρό, αναδύθηκε από τη γη: η πλέον διάσημη Χρυσή Πινακίδα της Πετηλίας. Από το 1843, αυτός ο θησαυρός φυλάσσεται στο Βρετανικό Μουσείο, όχι για το βάρος του σε χρυσό, αλλά για τα ισχυρά λόγια που είναι χαραγμένα πάνω του: ένας οδηγός για να περάσει κανείς το τελικό όριο.

Η ανακάλυψη έγινε τη δεκαετία του 1830, σε μια περίοδο πριν από την ανάπτυξη της επιστήμης της αρχαιολογίας, όταν η αναζήτηση αρχαιοτήτων στη νότια Ιταλία ήταν συχνά θέμα τύχης και εμπορίου. Η πινακίδα βρέθηκε κοντά στην αρχαία Πετηλία, το σημερινό Strongoli, στην Καλαβρία. Όπως και με πολλά ευρήματα εκείνης της εποχής, οι ακριβείς συνθήκες της ανακάλυψής της έχουν χαθεί για πάντα. Δεν γνωρίζουμε σε ποιον τάφο βρισκόταν ούτε ποιος την ανακάλυψε.

Αυτό που γνωρίζουμε είναι ότι βρέθηκε προσεκτικά τυλιγμένη μέσα σε ένα μικρό χρυσό κουτί με μια αλυσίδα για να φοριέται στο λαιμό. Αυτό το κουτί, ωστόσο, αφηγείται μια δεύτερη ιστορία: χρονολογείται στον 2ο αιώνα μ.Χ., περισσότερα από τετρακόσια χρόνια μετά την κατασκευή του χρυσού φύλλου που περιείχε. Αυτό υποδηλώνει ότι, κατά τη ρωμαϊκή εποχή, κάποιος βρήκε ή κληρονόμησε αυτή την αρχαία επιγραφή και, αναγνωρίζοντας την ιερή της αξία, την επαναχρησιμοποίησε ως ισχυρό προσωπικό φυλαχτό.

Χρυσή πινακίδα με ορφική επιγραφή και το κάλυμμα του μενταγιόν που την περιείχε. [Credit: Jononmac46 / Wikimedia Commons]

Η πινακίδα σύντομα τράβηξε την προσοχή των μελετητών. Ο Carlo Bonucci, ένας αρχαιογνώστης από τη Νάπολη, την περιέγραψε σε μια επιστολή με ημερομηνία 30 Μαΐου 1834. Λίγο αργότερα, μπήκε στη συλλογή του Βρετανού αρχαιογνώστη και χαράκτη James Millingen, ο οποίος τελικά την πούλησε στο Βρετανικό Μουσείο το 1843.

Το αντικείμενο: ένα μήνυμα για την αιωνιότητα

Η πινακίδα είναι μια απόδειξη ταπεινής μεγαλοπρέπειας. Πρόκειται για ένα εξαιρετικά λεπτό ορθογώνιο φύλλο χρυσού, μήκους μόλις 4,5 εκατοστών, αρκετά μικρό ώστε να χωράει στην παλάμη του χεριού. Το συνολικό της βάρος, συμπεριλαμβανομένης της θήκης και της αλυσίδας που προστέθηκαν αργότερα, είναι περίπου 11,8 γραμμάρια. Ο χρυσός επιλέχθηκε όχι για λόγους πολυτέλειας, αλλά για τη συμβολική, άφθαρτη αντοχή του: ένα υλικό άξιο ενός μηνύματος που προορίζεται να διαρκέσει περισσότερο από την ίδια τη σάρκα.

Στην επιφάνειά του, με σχολαστική ακρίβεια, έχει χαραχθεί ένα κείμενο στην αρχαία ελληνική γλώσσα, χρησιμοποιώντας ένα στυλ γραφής χαρακτηριστικό της νότιας Ιταλίας μεταξύ του 300 και του 200 π.Χ. Οι λέξεις είναι διατεταγμένες σε περίπου δώδεκα γραμμές, ακολουθώντας τον ρυθμό του δακτυλικού εξάμετρου, το ίδιο μέτρο με τα μεγάλα έπη του Ομήρου. Το αρχικό κείμενο, με κάποιες ελλείψεις λόγω φθοράς στα άκρα, έχει ανακατασκευαστεί από μελετητές:

ΕΥΡΗΣΣΕΙΣΔΑΙΔΑΟΔΟΜΩΝΕΠΑΡΙΣΤΕΡΑΚΡΗΝ

ΗΝΠΑΡΔΑΥΤΗΙΛΕΥΚΗΝΕΣΤΗΚΥΙΑΝΚΥΠΑΡΙΣΣΟΝ

ΤΑΥΤΗΣΤΗΣΚΡΗΝΗΣΜΗΔΕΣΧΕΔΟΝΕΜΠΕΛΑΣΕΙΑΣ

ΕΥΡΕΗΣΕΙΣΔΕΤΕΡΑΝΤΗΣΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣΑΠΟΛΙΜΝΗΣ

ΨΥΧΡΟΝΥΔΩΡΠΡΟΡΕΟΝΦΥΛΑΚΕΣΔΕΠΙΠΡΟΣΘΕΝΕΑΣΙΝ

ΕΙΠΕΙΝΓΗΣΠΑΙΣΕΙΜΙΚΑΙΟΥΡΑΝΟΥΑΣΤΕΡΟΕΝΤΟΣΑΥΤΑΡΕΜ

ΟΙΓΕΝΟΣΟΥΡΑΝΙΟΝΤΟΔΕΔΙΣΤΕΚΑΙΑΥΤΟΙΔΙΨΗΙΔΕΙΜΙΑΥ

ΗΚΑΙΑΠΟΛΛΥΜΑΙΑΛΛΑΔΟΤΑΙΨΑΨΥΧΡΟΝΥΔΩΡΠΡΟΡΕ

ΟΝΤΗΣΜΝΗΜΟΣΥΝΗΣΑΠΟΛΙΜΝΗΣΚΑΥΤ[..]Σ[.]ΙΔΩΣΟΥΣΙ

ΠΙΕΙΝΘΕΙΗΣΑΠ[....]ΝΗΣΚΑΙΤΟΤΕΠΕΙΤΑ[.........]ΗΡΩΕ

ΣΣΙΝΑΝΑΞΕΙ[....... .]ΝΗΣΤΟΔΕΙ̣[

ΘΑΝΕΙΣΘ[................]ΟΔΕΓΡΑ[

και στο δεξί περιθώριο: 

Τ̣Ο̣Γ̣Λ̣Ω̣Σ̣Ε̣Ι̣Π̣Α̣ΣΚΟΤΟΣΑΜΦΙΚΑΛΥΨΑΣ

Η Χρυσή Πινακίδα της Πετηλίας. Οπίσθια όψη.
[Credit: The Trustees of the British Museum]

Μεταγραφή στην αρχαία ελληνική γλώσσα:

Εὑρήσ{σ}ειϛ <δ’> Ἀίδαο δόμων ἐπ ̓ ἀριστερὰ κρήνην,

πὰρ δ’ αὐτῆι λευκὴν ἑστηκυῖαν κυπάρισσον·

ταύτηϛ τῆϛ κρήνηϛ μηδὲ σχεδὸν ἐμπελάσειαϛ.

εὑρήσειϛ δ’ ἑτέραν, τῆϛ Μνημοσύνηϛ ἀπὸ λίμνηϛ

ψυχρὸν ὕδωρ προρέον· φύλακεϛ δ’ ἐπίπροσθεν ἔασιν.

εἰπεῖν· ̔Γῆϛ παῖϛ εἰμι καὶ Οὐρανοῦ ἀστερόεντοϛ,

αὐτὰρ ἐμοὶ γένοϛ οὐράνιον· τόδε δ’ ἴστε καὶ αὐτοί.

δίψηι δ’ εἰμὶ αὔη καὶ ἀπόλλυμαι. ἀλλὰ δότ’ αἶψα

ψυχρὸν ὕδωρ προρέον τῆϛ Μνημοσύνηϛ ἀπὸ λίμνηϛ.’

καὐτ[οί] σ[ο]ι δώσουσι πιεῖν θείηϛ ἀπ[ὸ κρή]νηϛ,

καὶ τότ ἔπειτα [τέλη σὺ μεθ’] ἡρώεσσιν ἀνάξει[ϛ].

[Μνημοσύ]νης τόδε [†εριον†·ἐπεὶ ἂν μέλληισι] θανεῖσθ[αι

....] τόδε γραψ[

και στο δεξί περιθώριο:  ...... τογλωσειπα σκότοϛ ἀμφικαλύψαϛ.

Μετάφραση: 

Στα αριστερά των αιθουσών του Άδη θα βρείτε μια πηγή

και δίπλα της ένα κυπαρίσσι με απαλή λευκή λάμψη.

Μην πλησιάζετε αυτή την πηγή και μην πίνετε το νερό της.

Θα βρείτε άλλη, κρύα νερά που ρέουν από τη Λίμνη της Μνήμης.

Φύλακες στέκονται μπροστά της.

Πείτε: «Είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού,

αλλά η καταγωγή μου είναι ουράνια. Αυτό το γνωρίζετε και εσείς οι ίδιοι.

Είμαι διψασμένος και πεθαίνω. Δώστε μου γρήγορα

το κρύο νερό που ρέει από τη Λίμνη της Μνήμης».

Και οι ίδιοι θα σας δώσουν να πιείτε από την ιερή πηγή,

και από εκείνη τη στιγμή και μετά, [θα ηγείστε των τελετών] ανάμεσα στους ήρωες.

Το κείμενο συνεχίζει με αρκετές αποσπασματικές γραμμές που φαίνεται να υποδηλώνουν: 

Αυτό [είναι το… της Μνήμης]: [όταν είσαι έτοιμος] να πεθάνεις… γράψε αυτό… το σκοτάδι που σε περιβάλλει. 

Αυτή η τελική οδηγία είναι βαθιά μεταφυσική, υποδηλώνοντας ότι η ίδια η πράξη της γραφής ή της κατοχής αυτού του κειμένου ήταν ένα βασικό μέρος του τελετουργικού.

Το πλαίσιο: Ο Ορφισμός και η αναζήτηση της σωτηρίας

Για να κατανοήσουμε αυτή την πινακίδα, πρέπει να απομακρυνθούμε από τις κοινές ελληνικές πεποιθήσεις για τον θάνατο. Στα έπη του Ομήρου, ο Άδης είναι ένα ζοφερό μέρος όπου οι σκιές των νεκρών περιπλανιούνται χωρίς μνήμη ή χαρά. Η πινακίδα της Πετηλίας ανήκει σε μια ριζικά διαφορετική παράδοση: τον Ορφισμό.

Αυτό το θρησκευτικό κίνημα, που συνδέεται με τον μυθικό ποιητή Ορφέα, πρόσφερε στους μυημένους του μια συγκεκριμένη ελπίδα για ένα προνομιακό πεπρωμένο μετά το θάνατο. Οι Ορφικοί πίστευαν ότι η ανθρώπινη ψυχή είχε θεϊκή προέλευση, μια «ουράνια καταγωγή», αλλά ήταν παγιδευμένη σε έναν κύκλο μετενσαρκώσεων σε θνητά σώματα ως τιμωρία για ένα προγονικό σφάλμα. Μέσω τελετών καθαρισμού, ασκητικής ζωής και μυστικής γνώσης (γνώση), ο μυημένος μπορούσε να σπάσει αυτόν τον κύκλο.

Η πινακίδα είναι η φυσική ενσάρκωση αυτής της μυστικής γνώσης. Δεν είναι προσευχή, αλλά μία ορφική πινακίδα: ένα «διαβατήριο για τους νεκρούς». Η λειτουργία της ήταν καθαρά πρακτική: να εξοπλίσει την ψυχή για το πιο κρίσιμο ταξίδι.

Η πόλη Strongoli είναι η αρχαία Πετηλία, όπου βρέθηκε η πινακίδα.
 [Credit: RennyDJ / Wikimedia Commons]

Το ταξίδι της ψυχής: ένας οδηγός βήμα προς βήμα

Οι οδηγίες είναι κυριολεκτικές και ακριβείς. Φτάνοντας στον Κάτω Κόσμο, η ψυχή βρίσκεται σε ένα συγκεκριμένο τοπίο. Στα αριστερά της, βλέπει μια πηγή δίπλα σε ένα φωτεινό λευκό κυπαρίσσι. Αυτή είναι η πηγή της Λήθης. Αν πιει από αυτήν, θα χάσει την ταυτότητα και τη μνήμη της μύησής της, καταδικάζοντας τον εαυτό της σε μια κοινή μοίρα ή σε μια νέα μετενσάρκωση. Η εντολή είναι σαφής: Μην πλησιάζεις.

Αντ' αυτού, πρέπει να αναζητήσει τη δεύτερη πηγή, από την οποία ρέει το κρύο νερό της Λίμνης της Μνήμης (Μνημοσύνη). Μπροστά της, φύλακες εμποδίζουν το δρόμο. Εδώ είναι που η ψυχή πρέπει να δράσει. Πρέπει να διακηρύξει την αληθινή της φύση: Είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού, αλλά η καταγωγή μου είναι ουράνια. Αυτή η διακήρυξη δεν είναι μια ποιητική μεταφορά, αλλά μια θεολογική επιβεβαίωση της θεϊκής της ουσίας. Προσθέτει μάλιστα: αυτό το γνωρίζετε και εσείς οι ίδιοι, απευθυνόμενη σε μια κοινή γνώση με τις ίδιες τις θεότητες του κάτω κόσμου.

Στη συνέχεια, εκφράζει μια σωματική και πνευματική ανάγκη: είμαι διψασμένος και πεθαίνω. Η δίψα εδώ είναι η λαχτάρα για απελευθέρωση και μνήμη. Όταν λαμβάνει το νερό της Μνημοσύνης, η ψυχή δεν ξεδιψάει μια συνηθισμένη δίψα, αλλά ανακτά και εξασφαλίζει για πάντα τη μνήμη της θεϊκής της προέλευσης και των μυητικών της τελετών. Αυτή η πράξη της επιτρέπει να ηγείται των τελετών μεταξύ των ηρώων, εντασσόμενη στην μακαρία κοινότητα των μυημένων και των θεοποιημένων ηρώων σε μια ύπαρξη αιώνιας ευτυχίας, μακριά από τον ομηρικό Άδη.

Πετηλία: ένα πολιτιστικό σταυροδρόμι

Ο τόπος της ανακάλυψης δεν είναι τυχαίος. Η Πετηλία ήταν μια ελληνική (αχαϊκή) αποικία στην περιοχή της Μεγάλης Ελλάδας. Ήταν ένα στρατηγικό λιμάνι και μια ευημερούσα πόλη όπου αναμειγνύονταν η ελληνική και η ιταλική κουλτούρα. Οι ανασκαφές στις νεκροπόλεις της έχουν αποκαλύψει τάφους της κλασικής και της ελληνιστικής περιόδου που αποδεικνύουν αυτή τη συγχώνευση. Η παρουσία αυτής της πινακίδας υποδηλώνει ότι εδώ, στα όρια του ελληνικού κόσμου, άνθισαν βαθιές και εξελιγμένες μυστικιστικές λατρείες.

Η πινακίδα καταδεικνύει την ευρεία γεωγραφική εξάπλωση και τη διαχρονική σημασία των ορφικών ιδεών, οι οποίες βρήκαν γόνιμο έδαφος στη νότια Ιταλία, μια περιοχή που επηρεάστηκε επίσης από τις πυθαγόρειες διδασκαλίες για την αθανασία της ψυχής.

Οι μελετητές έχουν συζητήσει εκτενώς για την πινακίδα. Κατατάσσεται στην ομάδα «Τύπου Β» των ορφικών πινακίδων, τα οποία περιέχουν μακρύτερες αφηγηματικές οδηγίες. Μια βασική συζήτηση περιστρέφεται γύρω από την ανακατασκευασμένη τελευταία γραμμή: θα «βασιλεύει» ο μυημένος μεταξύ των ηρώων ή θα «ηγείται των τελετών» μαζί τους; Οι περισσότεροι σύγχρονοι ειδικοί τείνουν προς το δεύτερο, θεωρώντας την ανταμοιβή ως αιώνια συμμετοχή στις ιερές τελετές της ευλογημένης κοινότητας.

Η πινακίδα της Πετηλίας δεν είναι ένα μεμονωμένο αντικείμενο. Αποτελεί μέρος ενός συνόλου περίπου σαράντα παρόμοιων πινακίδων που βρέθηκαν από την Κρήτη έως τη Θεσσαλία και τη νότια Ιταλία. Κάθε μία έχει διαφορές, υποδηλώνοντας την ύπαρξη μιας κοινής προφορικής ή τελετουργικής παράδοσης που προσαρμόστηκε τοπικά. Το παράδειγμα της Πετηλίας είναι ένα από τα πιο ολοκληρωμένα και εύγλωττα.

Σήμερα, αυτό το μικρό ορθογώνιο κομμάτι χρυσού που βρίσκεται στο Βρετανικό Μουσείο είναι πολύ περισσότερο από μια αρχαιολογική περιέργεια. Είναι ένα οικείο τεκμήριο της ανθρώπινης ελπίδας απέναντι στο θάνατο. Μας λέει ότι, πριν από περισσότερα από 2200 χρόνια, ορισμένοι Έλληνες δεν ήταν ικανοποιημένοι με ένα πεπρωμένο ξεχασμένων σκιών. Πίστευαν, μέσω μυστικής γνώσης και προσωπικής μεταμόρφωσης, ότι η ψυχή μπορούσε να ανακτήσει τη θεϊκή της κληρονομιά.

Η πινακίδα μας μιλάει απευθείας, με μια φωνή που διασχίζει τους αιώνες. Είναι η φωνή ενός μυημένου, που καθοδηγεί τον εαυτό του μέσα στο σκοτάδι του υπερπέραν, δηλώνοντας με σιγουριά: Είμαι παιδί της Γης και του έναστρου Ουρανού, αλλά η καταγωγή μου είναι ουράνια· αυτό το γνωρίζετε και εσείς οι ίδιοι. Στην αποφασιστικότητά της, βρίσκουμε την ηχώ μιας από τις παλαιότερες και βαθύτερες αναζητήσεις της ανθρωπότητας: να υπερβούμε τη θνητή μας κατάσταση και να θυμόμαστε, για πάντα, ποιοι πραγματικά είμαστε.

Πηγή: LBV Magazine