Η Χρυσή Πύλη ή Πύλη του Αξιού στη Θεσσαλονίκη. Από την έκδοση του E. M. Cousinéry, Voyage dans la Macédoine, Παρίσι 1831 Η Porta Aurea της Θ...
 |
| Η Χρυσή Πύλη ή Πύλη του Αξιού στη Θεσσαλονίκη. Από την έκδοση του E. M. Cousinéry, Voyage dans la Macédoine, Παρίσι 1831 |
Η Porta Aurea της Θεσσαλονίκης που έφερνε ανθρώπους, ζώα και εμπορεύματα από τα δυτικά. Η Πύλη του Αξιού που ζει μόνο μέσα από τις διηγήσεις και τις γκραβούρες των περιηγητών.
Την έλεγαν Χρυσή παρότι δεν ήταν κατασκευασμένη από χρυσάφι και Πύλη γιατί έφερνε ταξιδιώτες, ζώα και εμπορεύματα στη Θεσσαλονίκη από τη δυτική πλευρά της Μακεδονίας. Και έστεκε εκεί φορτωμένη με μακραίωνη ιστορία και πλούτο γεγονότων που συνέβησαν κάτω από την αψίδα της από τον 1ο μέχρι τον 19ο αιώνα, ελάχιστοι ωστόσο γνωρίζουν την ύπαρξή της, αλλά και τη σημειολογία της. Γιατί στ΄αλήθεια ήθελε η Θεσσαλονίκη μια Χρυσή Πύλη ως σημείο αναφοράς στην τοπιογραφία της, αντίστοιχη με εκείνη της Κωνσταντινούπολης, που φέρεται να έκρυβε σε μια από τις βάσεις τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά;
Στη σημερινή Πλατεία Δημοκρατίας, στον Βαρδάρη, εκεί όπου οι μηχανές των αυτοκινήτων πνίγουν τους ήχους της πόλης και οι περαστικοί διασχίζουν βιαστικά την Εγνατία, ενώ στα έγκατα του δρόμου τρέχουν οι συρμοί του μετρό, κάποτε υψωνόταν ένα από τα σπουδαιότερα μνημεία της ιστορίας της: η Χρυσή Πύλη. Από τον 1ο - 2ο αιώνα μ.Χ., όταν και κατασκευάστηκε μέχρι το 1874, που κατεδαφίστηκε, η μεγαλοπρεπής αψιδωτή είσοδος στεκόταν ως το δυτικό στόμιο της Θεσσαλονίκης, φρουρός των τειχών της σε ρωμαϊκά, βυζαντινά και οθωμανικά χρόνια.
Πρόκειται για το παλαιότερο μνημειακό ρωμαϊκό έργο στην πόλη, που σήμερα είναι γνωστό μόνο από σχέδια περιηγητών και κατά τον 1ο-2ο αιώνα ήταν η επίσημη πύλη από όπου έμπαιναν θριαμβευτικά οι αυτοκράτορες.
Οι Ρωμαίοι την ονόμαζαν Porta Aurea - Χρυσή Πύλη. Στα χρόνια της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας έγινε γνωστή ως Πύλη του Βαρδαρίου ή Πύλη του Αξιού, επειδή από εκεί ξεκινούσε ο δρόμος από τον μεγάλο ποταμό της Μακεδονίας. Και φυσικά ήταν κάτι περισσότερο από μια πύλη: αποτελούσε το «σημείο μηδέν» της πόλης, την αφετηρία του Decumanus Maximus, της μεγάλης οδικής αρτηρίας που διέσχιζε τη Θεσσαλονίκη από τα δυτικά προς τα ανατολικά. Ο δρόμος περνούσε κάτω από την αψίδα του Γαλέριου, τη γνωστή Καμάρα και συνέχιζε ως την Κασσανδρεωτική Πύλη, ενώ κοντά της βρισκόταν και το περίφημο Οκτάγωνο, ο μνημειακός παλαιοχριστιανικός ναός της πόλης-χαμένα ωστόσο τα ερείπιά του.
Η αρχή και το τέλος για την πόλη και τους ανθρώπους
Η περιοχή γύρω από τη Χρυσή Πύλη υπήρξε ανέκαθεν τόπος μετάβασης, θριάμβου, αλλά και τραγωδίας. Ίσως ήδη από το 42 π.Χ., μετά τη μάχη των Φιλίππων, να είχε στηθεί εκεί τιμητική αψίδα για την υποδοχή του Αντωνίου και του Οκταβιανού, των νικητών που μοιράστηκαν εκ νέου τη Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία με τον πρώτο να αναλαμβάνει τις πλούσιες ανατολικές επαρχίες και τον δεύτερο να επιστρέφει στη Ρώμη και να στεφθεί λίγο αργότερα ως ο πρώτος Ρωμαίος Αυτοκράτορας. Θα μπορούσε λοιπόν η Θεσσαλονίκη να αποδώσει τιμή με αυτόν τον τρόπο σε εκείνους που κατατρόπωσαν τον στρατό των συνομοτών, Βρούτου και Κάσσιου.
Από το ίδιο σημείο ξεκινούσε αργότερα η ρωμαϊκή Via Regia που ονομάστηκε Decumanus Maximus και μετέπειτα Μέση Οδός ή Λεωφόρος των Βυζαντινών χρόνων, δρόμος που ακολουθούσε περίπου τη χάραξη της σημερινής Εγνατίας, αλλά σε χαμηλότερο επίπεδο από τη σύγχρονη οδό.
Πίσω από τα μάρμαρα και τις ανάγλυφες παραστάσεις της Χρυσής Πύλης, με γιρλάντες και σκηνές από μάχες, κρύβονταν ιστορίες άλλες βαμμένες με αίμα, άλλες χαρούμενες, άλλες καθημερινές.
Στην ελληνική πατρολογία η περιοχή της Πύλης συνδέεται με το μαρτύριο του Νέστορα, συντρόφου του Αγίου Δημητρίου. Ο Νέστορας έζησε στη Θεσσαλονίκη την περίοδο της αυτοκρατορίας του Μαξιμιανού (286-304), τότε που αγαπημένο θέαμα των Ρωμαίων ήταν οι μονομαχίες, ένα βάρβαρο έθιμο με μάχες μέχρι θανάτου, παρουσία ενός οργισμένου και φανατισμένου πλήθους, που συμμετείχε με αλαλαγμούς. Ο Νέστορας, σύντροφος και φίλος του Αγίου Δημητρίου, μονομάχησε με τον σκληροτράχηλο Λυαίο και να τον νίκησε, έτσι ο αυτοκράτορας διέταξε τον αποκεφαλισμό του, που φέρεται σε συνέβη σε τμήμα του άγνωστου οκταγωνικού ναού στην περιοχή του Βαρδάρη.
Ο Ιωάννης Καμινιάτης, περιγράφοντας την Άλωση της Θεσσαλονίκης από τους Σαρακηνούς το 904, αφηγείται πως πλήθη κατοίκων εγκλωβίστηκαν στη Χρυσή Πύλη στην προσπάθειά τους να σωθούν και σφαγιάστηκαν μπροστά στα τείχη.
Τον 12ο αιώνα, ο Ευστάθιος Θεσσαλονίκης μνημονεύει την ίδια πύλη κατά τη Νορμανδική πολιορκία τον Αύγουστο του 1185, στο έργο του «Ιστορία της Αλώσεως της Θεσσαλονίκης». Ο Ευστάθιος περιγράφει τη φρίκη του άμαχου πληθυσμού που προσπαθούσε πανικόβλητος να διαφύγει από τα τείχη. Αναφέρεται σε ανθρώπους που ποδοπατήθηκαν, έχασαν τη ζωή τους ή έπεσαν στα τείχη και σε πηγάδια στην προσπάθειά τους να γλυτώσουν από τη σφαγή. Από τα ρήγματα κοντά στις δυτικές πύλες, τα νορμανδικά στρατεύματα κατόρθωσαν τελικά να εισέλθουν στην πόλη.
Αλλά και το 1821, στη διάρκεια των οθωμανικών σφαγών της Θεσσαλονίκης, η Χρυσή Πύλη βάφτηκε ξανά με αίμα Ελλήνων κατοίκων, όπως συνέβη στη Ροτόντα, στο Καπάνι και σε άλλες συνοικίες της πόλης.
Η επιγραφή των πολιταρχών
Στη δεξιά εσωτερική πλευρά της υπήρχε μια επιγραφή ανεκτίμητης ιστορικής αξίας. Πάνω της αναγράφονταν τα ονόματα έξι πολιταρχών της Θεσσαλονίκης - ενός θεσμού γνωστού και από τις Πράξεις των Αποστόλων. Η επιγραφή αυτή αποτέλεσε ιστορική επιβεβαίωση της παρουσίας του Απόστολου Παύλου στην πόλη, επιβεβαιώνοντας τον αντίστοιχο σπάνιο τίτλο που αναφέρεται στις Πράξεις των Αποστόλων της Καινής Διαθήκης (Κεφ. 17). Η επιγραφή διασώζει τα ονόματα των πολιταρχών Σωσιπάτρου της Κλεοπάτρας και του Λουκίου Ποντίου Σεκούνδου, Ποπλίου Φλαβίου Σαβείνου, Δημητρίου του Φαύστου, Δημητρίου του Νικοπόλεως, Ζωΐλου του Παρμενίωνος και του Μενίσκου, Γαΐου Αγιλληΐου Ποτείτου, Ταύρου της Αμμίας και του Ρήγλου, ταμία της πόλεως, Ταύρου της Αμμίας και του Ρήγλου, γυμνασιάρχη.
Μετά την κατεδάφιση της Χρυσής Πύλης το 1874, ο ιεραπόστολος Πήτερ Κρόσμπι διέσωσε την επιγραφή και την παρέδωσε στον Βρετανό πρόξενο Τζον Ε. Μπλαντ. Λίγα χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε στο Λονδίνο και από το 1877 εκτίθεται στο Βρετανικό Μουσείο.
Το τέλος της Χρυσής Πύλης
Η μοίρα της Χρυσής Πύλης σφραγίστηκε τον 19ο αιώνα,. Η Θεσσαλονίκη άλλαζε, άνοιγε δρόμους και γκρέμιζε τείχη, προσπαθώντας να προσαρμοστεί στη νέα εποχή. Από το 1868 είχε διαπλατυνθεί η κύρια οδός της πόλης και η πύλη θεωρήθηκε πλέον εμπόδιο στην κυκλοφορία. Με δήμαρχο το 1874 τον Αχμέτ Ρεούφ, τον οποίο διαδέχτηκε μέσα στη χρονιά ο Μεχμέτ Πασάς -τον ίδιο χρόνο γεννιέται ο Κωνσταντίνος Αγγελάκης γιατρός και πολιτικός, δήμαρχος της πόλης από το 1916 ως το 1920 και μέλος της επιτροπής που εκπόνησε το ρυμοτομικό σχέδιο της Θεσσαλονίκης μετά την καταστροφική πυρκαγιά του 1917- οι οθωμανικές αρχές γκρέμισαν τα τείχη κατά μήκος της παραλίας, ανοίγοντας τον δρόμο για την οπτική και εμπορική επαφή της πόλης με τη θάλασσα. Την ίδια τύχη είχε και η Χρυσή Πύλη, τα μαρμάρινα μέλη της οποίας χρησιμοποιήθηκαν ως οικοδομικό υλικό για έργα στο λιμάνι.
Κι όμως, η απουσία της παραμένει απλώς υλική. Κάτω από τη σημερινή πολύβουη πλατεία, όπου συναντώνται η Εγνατία, η Λαγκαδά, η Μοναστηρίου και η Δωδεκανήσου, επιμένει να υπάρχει το ίχνος μιας πόλης που άλλοτε άνοιγε εδώ τις πύλες της προς τη Δύση.
Ο θρύλος του Μαρμαρωμένου Βασιλιά
Η Χρυσή Πύλη της Θεσσαλονίκης κουβαλούσε και μια συμβολική συγγένεια με τη θρυλική Χρυσεία Πύλη της Κωνσταντινούπολης, τη μεγαλοπρεπή είσοδο των Θεοδοσιανών τειχών όπου κατέληγε η Εγνατία Οδός πριν τη Μέση Οδό. Εκεί γεννήθηκαν οι θρύλοι του Κωνσταντίνου ΙΑ’ Παλαιολόγου, του τελευταίου αυτοκράτορα του Βυζαντίου, ο οποίος έπεσε ηρωικά μαχόμενος τις ορδές του σουλτάνου Μωάμεθ Β΄ του Πολιορκητή, στις 29 Μαΐου του 1453.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ένας άγγελος τον έσωσε την ώρα της Άλωσης, τον μαρμάρωσε και τον έκρυψε κοντά στη Χρυσή Πύλη, ώσπου να έρθει η ώρα να ξυπνήσει και να ξαναπάρει την Πόλη.
«Όταν ήρθε η ώρα να τουρκέψει η Πόλη και μπήκαν μέσα οι Τούρκοι, έτρεξε ο βασιλιάς μας καβάλα στ’ άλογό του να τους εμποδίσει. Ήταν πλήθος αρίφνητο η Τουρκιά, χιλιάδες τον έβαλαν στη μέση, κι εκείνος χτυπούσε κι έκοβε αδιάκοπα με το σπαθί του. Τότε σκοτώθη τ’ άλογό του κι έπεσε κι αυτός. Κι εκεί που ένας αράπης σήκωσε το σπαθί του να χτυπήσει τον βασιλιά, ήρθε άγγελος Κυρίου και τον άρπαξε και τον πήγε σε μια σπηλιά, βαθιά στη γη κάτω, κοντά στη Χρυσόπορτα. Εκεί μένει μαρμαρωμένος ο βασιλιάς και καρτερεί την ώρα να ’ρθει πάλι ο άγγελος να τον σηκώσει. Οι Τούρκοι το ξεύρουν αυτό, μα δεν μπορούν να βρουν τη σπηλιά που είναι ο βασιλιάς. Γι’ αυτό έχτισαν την πόρτα, που ξεύρουν πως απ’ αυτή θα έμπει ο βασιλιάς για να τους πάρει πίσω την Πόλη. Μα όταν είναι το θέλημα του Θεού, θα κατεβεί ο άγγελος στη σπηλιά και θα τον ξεμαρμαρώσει, και θα του δώσει στο χέρι πάλι το σπαθί που είχε στη μάχη. Και θα σηκωθεί ο βασιλιάς και θα μπει στην Πόλη από τη Χρυσόπορτα, και κυνηγώντας με τα φουσάτα του τους Τούρκους, θα τους διώξει ως την Κόκκινη Μηλιά. Και θα γίνει μεγάλος σκοτωμός, που θα κολυμπήσει το μουσκάρι στο αίμα». Η αναφορά του λαογράφου Νικόλαου Πολίτη, στο βιβλίο του «Παραδόσεις», επιβεβαιώνει πως ο θρύλος πέρασε από γενιά σε γενιά, σαν παρηγοριά και σαν υπόσχεση, που παραμένει ως σήμερα. «Για τον μαρμαρωμένο βασιλιά, ούτε φωνή ούτε λαλιά, τον τραγουδάει όμως στα παιδιά, σαν παραμύθι η γιαγιά», έγραψε το 1972 ο Πυθαγόρας, έντυσε μουσικά τους στίχους ο Απόστολος Καλδάρας και ερμήνευσε η Χαρούλα Αλεξίου.
Από τη λάμψη στη λήθη
Σήμερα, ελάχιστοι από όσους διασχίζουν τον Βαρδάρη γνωρίζουν ότι κάτω από τα φανάρια, τα λεωφορεία και τις πολυκατοικίες, κάπου εκεί στο Σημείο 0, βρίσκεται θαμμένη μια από τις πιο δραματικές εισόδους της Θεσσαλονίκης. Εκεί όπου κάποτε έμπαιναν στρατηλάτες, αυτοκράτορες, έμποροι, προσκυνητές και στρατοί, η πόλη συνεχίζει ακόμη να ανασαίνει πάνω στα ίχνη της ιστορίας της.
Η Χρυσή Πύλη είναι από εκείνα τα σημεία όπου η Θεσσαλονίκη μοιάζει να συνομιλεί ταυτόχρονα με τη ρωμαϊκή της καταγωγή, τη βυζαντινή μνήμη και τις πληγές των νεότερων χρόνων. Από εκεί έμπαινε στην Ιστορία και από εκεί έβγαινε προς τον κόσμο. Έχει κάτι σχεδόν μυθικό το γεγονός ότι σήμερα περνά κανείς από τον Βαρδάρη χωρίς να φαντάζεται πως εκεί υψωνόταν επί δεκαοκτώ αιώνες η κύρια είσοδος της πόλης.
Και ίσως τελικά αυτή να είναι η πραγματική μοίρα της Χρυσής Πύλης: να υπάρχει ακόμη, όχι πια ως μάρμαρο και αψίδα, αλλά ως αόρατο πέρασμα μέσα στη μνήμη της Θεσσαλονίκης. Γιατί οι πόλεις δεν χτίζονται μόνο με πέτρες, δρόμους και τείχη, χτίζονται και με ιστορίες. Με αφηγήσεις που επιμένουν να επιστρέφουν ακόμη κι όταν τα μνημεία χάνονται.
Η Χρυσή Πύλη γκρεμίστηκε το 1874, αλλά η σκιά της δεν έφυγε ποτέ. Στέκει ακόμη, αθέατη, μέσα στις αφηγήσεις των χρονογράφων, στους θρύλους για τον Μαρμαρωμένο Βασιλιά, στις παλιές γκραβούρες των περιηγητών και στη συλλογική μνήμη μιας πόλης που έμαθε να ζει πάνω στα ερείπια και τις επιστροφές της. Και ίσως αυτό να είναι το πιο παράξενο προνόμιο της Θεσσαλονίκης: ότι ακόμη και όσα χάθηκαν, συνεχίζουν να κατοικούν μέσα της.
Πηγή: Μ. Ριτζαλέου, Voria
Δεν υπάρχουν σχόλια