Το πρόσφατο βιβλίο του αρχαιολόγου και καθηγητή αρχαιολογίας Στέλιου Λεκάκη «Τα μνημεία του τραύματος: Αρχαιολογία και πολιτική στη Μικρά Ασ...
Το πρόσφατο βιβλίο του αρχαιολόγου και καθηγητή αρχαιολογίας Στέλιου Λεκάκη «Τα μνημεία του τραύματος: Αρχαιολογία και πολιτική στη Μικρά Ασία, 1919-1922» (εκδόσεις Νεφέλη) μάς μιλά για μια περιπέτεια μέσα στην περιπέτεια και ένα παρελθόν μέσα στο παρελθόν. Για έναν διπλό εγκιβωτισμό που έχει στόχο να ερμηνεύσει το συνολικό μέσα από την εστίαση στο επιμέρους (το οποίο όπως αποδεικνύεται δεν έχει δευτερεύοντα ρόλο αλλά πρωτεύοντα και καθοριστικό). Το βιβλίο εξετάζει μια σχετικά άγνωστη αλλά μαζί και εξαιρετικά σημαντική πτυχή της Μικρασιατικής Εκστρατείας, τις δράσεις των Ελλήνων αρχαιολόγων στα εδάφη της Μικράς Ασίας κατά την περίοδο 1919-1922.
Αυτό που καταφέρνει όμως το βιβλίο δεν είναι να αναδείξει απλώς μια άγνωστη πτυχή της ιστορίας και να τη φέρει στο φως, αλλά πολύ περισσότερο να μας δείξει την πραγματική σημασία της αρχαιολογίας, τη διαμόρφωση του παρόντος μέσα από ένα υλικό παρελθόν. Οπως τονίζεται στο βιβλίο, η αρχαιολογία έπαιξε τον ρόλο της υλικής ενσάρκωσης της Μεγάλης Ιδέας. Μια διαδικασία που θα μπορούσε να δικαιολογήσει ιδεολογήματα και κατ’ επέκταση τις πολιτικές αποφάσεις που πηγάζουν από αυτά. Η σημασία της αρχαιολογίας στη διαμόρφωση της ταυτότητας αλλά και της πολιτικής υπήρξε κεντρική. Η σταδιακή οικοδόμηση ενός συλλογικού φαντασιακού, τα μεγάλα εθνικά αφηγήματα της περιόδου, ακόμα και η προπαγάνδα χτίστηκαν πάνω σε αυτήν. Ο Λεκάκης μάς παρουσιάζει τη δράση της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας Μικράς Ασίας όχι απλώς ως καθοριστική, αλλά τόσο σημαντική ώστε να μπορούμε μέσα από αυτή να ερμηνεύσουμε ό,τι προηγήθηκε και ό,τι ακολούθησε. Τις ανασκαφές στον ελλαδικό χώρο αλλά μαζί και στα εδάφη που κατακτήθηκαν με τους Βαλκανικούς Πολέμους, την Ηπειρο, τη Μακεδονία. Και ταυτόχρονα τη φύση της ελληνικής αρχαιολογίας μέχρι και σήμερα. Το επείγον της, τη διαχείρισή της για πολιτικούς σκοπούς, τη χρήση της ως πολλαπλού εργαλείου. Την Αμφίπολη, τα αρχαία στο Μετρό Θεσσαλονίκης και όσα συμβαίνουν σε καθημερινή βάση σε αυτό το οικόπεδο και αποικία που ονομάζεται Ελλάδα.
Το βιβλίο καταφέρνει μέσα από την αρχειακή και βιβλιογραφική έρευνα, της καταγραφές και την επιτόπια μελέτη αλλά και την παράθεση μαρτυριών και φωτογραφιών να ανασυνθέσει μια ιστορική στιγμή. Ή μάλλον όσα συνέβαιναν πίσω από τα στρατιωτικά γεγονότα, τις πολιτικές αποφάσεις και τα μέτωπα. Το βιβλίο χρησιμοποιεί τον επιστημονικό λόγο ώστε να οικοδομήσει και να χαλυβδώσει το επιχείρημά του. Ταυτόχρονα όμως κινείται συχνά πιο κοντά στον δοκιμιακό λόγο, πολλές φορές στα όρια της λογοτεχνίας ή της προσωπικής εξομολόγησης (τελευταίο κεφάλαιο). Γιατί πέρα από τις ιδέες ή τις ιστορικές καταγραφές εμφανίζονται ανάμεσα στις γραμμές οι άνθρωποι που πήραν μέρος στις διαδικασίες. Οι αρχαιολόγοι, ο ντόπιος πληθυσμός, οι στρατιωτικοί και οι φαντάροι. Τα λόγια τους, οι πράξεις και οι όψεις τους. Μέσα από τις επιλεγμένες μαρτυρίες και καταγραφές ερχόμαστε σε επαφή με την πραγματική διάσταση των γεγονότων. Αλλοτε εξουσιαστική και πομπώδης, άλλοτε τραγική και άλλοτε γελοία (κρατάω στην καρδιά μου το περιστατικό όπου κάποιοι φαντάροι ανακαλύπτουν μια αρχαία πλάκα που υπογράφει κάποιος Αλέξανδρος με αποτέλεσμα να βγάλουν το συμπέρασμα πως ανακάλυψαν τον τάφο του Μεγάλου Αλεξάνδρου και ενθουσιασμένοι να τη στείλουν στην Αθήνα).
Και αν τελικά κάτι έχει σημασία είναι αυτό: Να εξετάσουμε με τι όρους έχει οικοδομηθεί το παρόν μας, ποιες διαδικασίες χρειάστηκαν ώστε να φτάσουμε στις βεβαιότητες που μας συγκροτούν, ποια είναι τα υλικά αυτής της συγκρότησης και τελικά πού πατάμε. Σε μια εποχή απόλυτα ρευστή όπου παλαιά ιδεολογήματα βγαίνουν από τις συλλογικές μας καταψύξεις, σε μια εποχή που τόσα πολλά μοιάζουν να διακυβεύονται εκ νέου, βιβλία σαν αυτό του Στέλιου Λεκάκη μάς επιτρέπουν να κυριολεκτήσουμε σε σχέση με τα γεγονότα. Να εξετάσουμε, να αμφισβητήσουμε και να βγάλουμε συμπεράσματα διαφορετικά από την κυρίαρχη ιδεολογία σε μια επείγουσα εποχή όπου η αλήθεια όλο μοιάζει να γίνεται πιο αφελής, όλο και πιο εύκολη προς χρήση, όλο και πιο επικίνδυνη.
Πηγή: Θ. Τσαλαπάτης, Εφημερίδα των Συντακτών
Δεν υπάρχουν σχόλια